تاريحتان بىلەمىز, باتۋ قاعان 1250 جىلى ءوزىنىڭ قۇدىرەتىن كۇللى الەمگە ايگىلەۋ ءۇشىن التىنمەن اپتالعان, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ءسان-سالتاناتتى قالا تۇرعىزادى. بۇل شاھار كەيىن «ساراي باتۋ» دەپ اتالدى. قازاقشا ايتقاندا باتۋ حاننىڭ سارايى. قالا التىن وردانىڭ العاشقى استاناسى رەتىندە تاريحتا قالدى. ۇلى حان وسى جاۋھار ورداسىنىڭ الدىنا بيىكتىگى 2 مەتر بولاتىن قوس التىن ارعىماق ءمۇسىنىن تۇرعىزعانى جايلى دەرەك بار.
بۇل وقيعا جايلى ك.حەللەردىڭ «زولوتايا وردا ي تورگوۆليا س زاپادوم» اتتى ەڭبەگىندە جانە 2006 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا جارىق كورگەن زەرتتەۋشى چ.چويسامبانىڭ «باتۋ حان جورىقتارى», موڭعوليالىق تاريحشى س.تسولموننىڭ «التىن وردا ۇلىسى» (ۇلانباتىر قالاسى, «ADMON» باسپاسى, 2006) ەڭبەكتەرىندە ايتىلعان ەكەن.
جوعارىداعى باتۋ ورداسىنىڭ ىرگە تەپكەن ورنى جايلى ارحەولوگتەر – بۇگىنگى رەسەي فەدەراتسياسى استراحان وبلىسى ورتالىعىنان تىكە سولتۇستىك باعىتتا 100 شاقىرىم جەردەگى احتۋبا وزەنىنىڭ شىعىس جاق جاعاسى دەگەن توقتام جاساعان.
كەزىندە ساراي (ساراي-باتۋ) كەرەمەت كوركەم, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا كوممۋنيكاتسياسى تولىق شەشىمىن تاپقان قالا بولىپتى. ە.س.كۋلپيننىڭ 1998 جىلى جارىق كورگەن «زولوتايا وردا» كىتابىندا بۇل قالادا 75 مىڭنان 175 مىڭعا دەيىن حالىق تۇرعانى جايلى ايتىلادى. كوشەلەرىنىڭ كەڭدىگى – 7-8 مەتر. قالانىڭ ورتاسىندا تازا سۋ قۇبىرى تارتىلعان, ارام سۋ اعاتىن بولەك كانالى بار, ەر مەن ايەل دارەتحانالارى بولەك-بولەك... سول تۇستا مۇنداي حالقى كوپ مادەنيەتتى قالا ەۋروپانىڭ وزىندە بولا قويماعان. كونە تاريحتىڭ كوگىن سوگىپ كورسەڭىز, ءحىىى عاسىردا ريمدە 35 مىڭ, پاريجدە 40 مىڭ ادام ءومىر سۇرگەنى جايلى دەرەك بار.
جوعارىداعى «التىن ارعىماقتار» تۋرالى اڭىزدا وسى قوس اتتى جاساۋ ءۇشىن 15 توننا التىن جۇمسالعان دەيدى. بىراق جىلقىلار ءمۇسىنى سوم التىننان بىتەۋ قۇيىلدى ما, الدە ءىشى قۋىس بولدى ما, ول جاعى بەلگىسىز. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر سول تۇستا كيەۆ قالاسىنىڭ سوم التىننان قۇيىلعان شىركەۋ قوڭىراۋى تۇركى-موڭعول اسكەرىنىڭ قولىنا تۇسكەن, كەيىن بۇل قوڭىراۋ ەكى التىن ارعىماققا اينالعان شىعار دەگەن پايىم ايتىپتى.
ەكىنشى ءبىر اڭىز-دەرەكتە: «باتۋ اۋەلى سارايىنىڭ الدىنا ءبىر دانا التىن ارعىماقتىڭ ءمۇسىنىن سوقتىرعان. ونىسى كوز تارتارلىق كەرەمەت بولعاندىقتان, كەشىكپەي ەكىنشىسىن دە جاساتقان» دەسە, فرانتسۋز ساياحاتشىسى گيلوم دە رۋبرۋك ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە «الىستان قاراعاندا كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىسىپ, كوز تويعىسىز سانىمەن ادام بالاسىن تاڭداندىراتىن التىن ارعىماقتاردىڭ ءمىنسىز ءمۇسىنى شىنىندا كەرەمەت. وسىنى جاساۋ ءۇشىن قانشالىقتى التىن جۇمسالعانىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى» دەپ جازعان كورىنەدى.
1255 جىلى باتۋ ولگەن سوڭ حان تاعىنا وتىرعان ءىنىسى بەركە ءوز اتىنا جاڭادان «ساراي-بەركە» اتتى قالا (ۆولگوگراد وبلىسى, قازىرگى تسارەۆ قالاشىعىنىڭ ماڭى) تۇرعىزىپ, ەكى التىن اتتى حان ورداسىنىڭ الدىنا الىپ بارىپ قويعان دەيدى. سودان باستاپ التىن اتتار 100 جىل بويى توقتامىس بيلىككە كەلگەنگە دەيىن تاپجىلماي تۇرعان. ارعىماقتاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى جايلى اڭىز كوپ. سونىڭ بىرىندە كۋليكوۆ شايقاسىندا (1379 ج) ورىس كنيازدارىنان جەڭىلگەن ماماي حان قىرىمعا قاراي ىعىسقاندا الىپ كەتكەن دەيدى.
ءبىر نۇسقادا قوس ارعىماق ساراي-بەركە قالاسى تۇرعان جەردە تەرەڭ اپان بولعان, سوندا جاسىرىلعان دەيدى. وسى نۇسقا نەگىزىندە قالا ورنىنا ۇزاق جىل بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ازىرگە التىن اتتاردى تاپقان ەشكىم جوق.
تاعى ءبىر اڭىزدا مامايدى جەرلەگەندە ءبىر اتتى قوسا كومگەن دەيدى. بۇل اڭىزعا سەنگەن ورىس اعايىندار كۇنى بۇگىنگە دەيىن مامايدىڭ زيراتىن ىزدەۋمەن كەلەدى. ءبىر دەرەكتە, «ماماي احتۋبا وزەنى جاعاسىنا جەرلەگەن» دەلىنسە, كەلەسى بىرەۋلەرىندە مامايدىڭ جامباسى تيگەن جەر قىرىم دالاسى دەلىنۋدە. 1995 جىلى ەسكى قىرىم قونىسىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتەر ۋاقىتتىق تۇرعىدان ءحىىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا جاتاتىن التىن وردانىڭ ىقپالدى تۇلعالارىنىڭ ءبىرىنىڭ زيراتىن تاپتى. مۇردەنى زەرتتەگەن انتروپولوگتەر ونىڭ 50 جاس شاماسىندا, بويىنىڭ بيىكتىگى 1,5 مەتر ەكەنىن انىقتادى. بىراق التىن ات جوق.
ەندى بىرەۋلەر ناقتى قۇجاتقا نەگىزدەلگەن دەرەك «ماماي قايتىس بولدى دەگەن حابار العان توقتامىس ونى جەرلەگەندە ءوزى بارىپ توپىراق سالدى» دەگەنگە سۇيەنىپ, ولاي بولسا التىن اتتىڭ ءبىرىن ونىمەن بىرگە جەرلەۋى ابدەن مۇمكىن دەگەندى العا تارتادى.
ەندەشە التىن اتتىڭ ءبىرى مامايمەن بىرگە كومىلدى دەيىك, ەكىنشىسى قايدا؟ وسى سۇراق بۇگىنگى دەيىن كوپ ادامدى قىزىقتىرىپ كەلدى. ەرتەدەن كەلە جاتقان اڭىز-دەرەكتە, مۇزداي قارۋلانعان ءبىر توپ ب ۇلىكتى كازاك قاراقشىلارى ويدا جوقتا قامسىز جاتقان ساراي-بەركەنى شاپقان دەيدى. ماقساتى التىن اتتى ولجالاۋ. بىراق ەكى جاقتىڭ جويقىن تارتىسى كەزىندە اتتار جوعالعان. قاراقشى كازاكتار الماعانى انىق. بىرەۋلەر ونى ەدىل دارياسىنا اعىزىپ جىبەرگەن دەسە, ەكىنشى توپ «ولاي ەمەس, ابىر-سابىر كەزىندە ۇرلانعان» دەپ ءجۇر.
قالاي دەسەكتە, الەمدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان التىنوردالىقتار قولىنان التىن اتتى تارتىپ الۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. ول تۇستا ورداعا شابۋىل جاساۋ دەگەن باسىڭا ءولىم تىلەگەنمەن بىردەي. دەمەك «التىن اتتاردى قاراقشى كازاك جاساعى الىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن پايىم ايتادى بارلىق تاريحشىلار.
سوڭعى جىلدارى بۇل اتتار دون دارياسىنىڭ تابانىنا كومىلگەن نەمەسە تەرەڭ قازىلعان اپانعا جاسىرىلعان دەگەن نۇسقالار ايتىلىپ ءجۇر. تاعى ءبىر بولجام: 1391-1395 جىلدارى سارايدى اقساق تەمىر شاپقاندا التىن اتتار جوعالعان دەيدى. بىراق بۇل دەرەكتى مويىندامايتىندار وتە كوپ. دەمەك التىن اتتار قايدا؟ ولاردىڭ تاريحتا بولعانى تاڭ اتىپ, كۇن شىققانداي شىندىق.
رەسەيدىڭ مامان ارحەولوگتەرى, ودان قالدى ەرتە ءداۋىر ءھام ورتاعاسىرلىق وبا-قابىر توناۋشىلار تۇگەلدەي دەرلىك ۇزاق ۋاقىت وسى التىن اتتاردى ىزدەۋمەن الەك. ءالى ىزدەپ دە ءجۇر. بۇلار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ تەرريتورياسىنا جانە ۋكراينانىڭ قىرىم جەرىنە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارلاۋ-ىزدەۋ ارەكەتىن توقتاتقان جوق.
ىزدەۋشىلەر ۆولگوگراد قالاسىنىڭ اڭىزى – «ماماي قورعانىن» نەگىزگى نىسانا دەپ قارايدى. بۇل توبەدە «اتاقتى التىن وردا بيلەۋشىسى ماماي جەرلەنگەنى» جايلى اڭىز دا بار. التىن اتتى ىزدەۋشىلەر وسى دەرەككە سۇيەنەتىن ءتارىزدى. ورىستار بۇل توبەنى قازۋداي-اق قازدى. بىراق ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە پايدا بولعان زيراتتاردان باسقا ەشتەمە ىلىكتىرە العان جوق.
ءتىپتى سوڭعى كەزدە ءباسپاسوز بەتتەرىندە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قىرىم ءۇشىن تارتىس وسى التىن اتتارعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن دەگەن سوزدەر دە ەمىس-ەمىس ايتىلىپ ءجۇر. الىپ التىن كىمدى قىزىقتىرمايدى.
1990 جىلى رەسەيلىك جازۋشى سەرگەي الەكسەەۆ ءوزى جازعان «سوكروۆيششا ۆالكيري» اتتى رومانىندا كسرو-نىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ سالاسىنىڭ ارنايى توبى 1960 جىلى التىن اتتاردى تاۋىپ العانى جايلى جازىپتى. بۇل وقيعا جوعارىداعى اڭىز-دەرەكتەرگە ماي تامىزىپ جىبەرگەندەي اسەر ەتتى. بۇعان سەنۋشىلەر كوپ.
بۇل جەردە ءبىر عانا اقيقات بار. التىن ارعىماقتاردىڭ بولعانى شىندىق. ولار قايدا كەتتى, كىم الدى, الدە ءالى كۇنگە دەيىن جاسىرۋلى جاتىر ما؟ التىن اتتاردى ىزدەۋشىلەردى تولعاندىرىپ جۇرگەن سۇراق وسى.
