ءسابيت مۇقانوۆ – جازۋشىلىق دارىنىمەن قوسا كوپ قىرلى, كۇردەلى تۇلعا. ول – قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن اقىن-جازۋشى عانا ەمەس, جالپى قازاق قوعامىندا قايراتكەر رەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ادام. قازاق حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ول ەشقاشان دا بۇعىپ قالماي, اشىق كۇرەسكە شىققان. قازاق تىلىنە زالال كەلتىرمەك بولعان ءبىر ءمينيستردىڭ ورىنباسارىن دا اشىق سىناعان. ال مۇندايلاردى ونىڭ زامانىندا باسقا ەشكىم دە ىستەي العان جوق. قازىر جۇرتتىڭ ءبارى جاقسى كورىپ, كوز الماي كورەتىن ايتىستى دا ءوشىپ بارا جاتقان جەرىنەن ءتىرىلتىپ العان ءسابيت مۇقانوۆ. جەكە باسىنىڭ ادامگەرشىلىك, قايىرىمدىلىق, جومارتتىق مىنەزىمەن دە ايرىقشا بولعان ادام. ونىڭ شاپاعاتىن كورىپ, ارتىنان ءىرى تۇلعاعا اينالعان قازاق جازۋشىلارى مەن اقىندارىن, عالىمدارى مەن پۋبليتسيستەرىن ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ال باسىنا ءىس تۇسكەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە قولداۋشىسى دا, قورعاۋشىسى دا ءسابيت مۇقانوۆ بولعانىن جالپاق جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىن عانا ايتار بولساق, ول قوردايداعى مەكەنىندە دەنساۋلىعىنان ايرىلىپ, جاتىپ قالعان قارت اقىن كەنەن ازىرباەۆتى ۇيىنە الىپ كەلىپ, ءسوۆميننىڭ اۋرۋحاناسىندا ەمدەتىپ, ارتىنان الماتىنىڭ تۇبىنەن جايلى ءۇي سالدىرىپ بەرگەن. جۇمىسى باستان اسىپ, شىعارماشىلىعى اتتاي شاۋىپ, كول-كوسىر ەڭبەك ەتىپ جاتقان كۇننىڭ وزىندە دە ول اينالاسىنداعىلارعا كومەك قولىن سوزۋعا ۋاقىت تاۋىپ وتىرعان.
ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءبارى كۇنى كەشەگە دەيىن قازاقتىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن تاربيەلەدى. اسىرەسە 80-ءشى جىلدارعا دەيىن بوتاگوز بولعىسى كەلەتىن بويجەتكەندەر, اسقار بولعىسى كەلەتىن بوزبالالار قازاق دالاسىنىڭ بارلىق تۇكپىرىندە جۇرەتىن.
ءسابيت مۇقانوۆ قازاق جەرىن تەگىس ارالاپ, كورگەن-بىلگەنىن تۇتاستاي جازىپ كەتكەن ساياحاتشى جازۋشى بولعانىن دا حالىق جاقسى بىلەدى. قازىرگىدەي جايلى كولىك جوق, تەپەڭدەگەن كەڭەستىك سالداماندارمەن اتىراۋ-جايىق, قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز, التاي, سەمەي, ورتالىق قازاقستان, تورعاي وڭىرلەرىن تەگىس ارالاپ شىققان. ول ءوزىمىزدىڭ ەل تۇگىل, قازاقتى ىزدەپ قىتاي مەن موڭعولياعا دا بارعان. جۋرناليست ارىپتەسىمىز بەكەن قايرات جازۋشىنىڭ موڭعولياعا بارعان ساپارىنداعى كەزدەسۋلەر تۋرالى بىلاي جازعان ەدى: «بۇل كەزدەسۋ ونداعى قازاقتار ءۇشىن كوكتەن عايسا تۇسكەندەي اسەر قالدىرعان كورىنەدى. سابەڭدى كورىپ, قولىن العان, قاسىنا وتىرىپ اڭگىمەسىن تىڭداعان ادامدار ءالى كۇنگە: «باياعىدا مۇقانوۆ كەلگەن جىلى...», دەپ, ۇزىن-سونار حيكاياسىن باستايدى-اۋ. راسىندا, وسى جىلدارى بايولكەلىك قازاقتار اراسىنا سابەڭنىڭ «بوتاگوز» رومانى كەڭ تاراپ, ساۋاتى بار قازاق بالاسى ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن وقىپ شىققان, ساۋاتى جوقتار وقىتىپ تىڭداعان, «سۇلۋشاش» پوەماسىن ەكىنىڭ ءبىرى جاتقا ايتاتىن, ناعىز ءبىر رۋحاني تازا, جۇتىنىپ تۇرعان زامان ەدى».
ال قىتايعا بارعان ەكى ايلىق ساپارىنان ءسابيت مۇقانوۆ «الىپتىڭ ادىمدارى» دەگەن كىتاپ تۋدىردى. ساياسات قىتايدى حالىققا تانىستىرۋدى كوزدەسە, سابەڭ قىتايدىڭ اتىن جامىلىپ, ونداعى باۋىرلاردى مۇنداعى قازاقتارعا تانىستىردى. سونىڭ ىشىندە اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ ۇزاق تولعاۋىن قازاقستانعا العاش تۇتاستاي جەتكىزىپ, جاريالاعان دا سابەڭ ەدى.
ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى زامانداستارىنىڭ جازعان-سىزعانى «كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ» دەگەن ءبىر قالىڭ جيناق بولىپ شىققان. سونىڭ ىشىندە سابەڭدى وزگەلەردەن دە جاقسىراق بىلەتىن جەرلەسى, اكادەميك-جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ سابەڭ تۋرالى بىلاي دەيدى: ء«بىر ءوزى ءبىر بي-
بليوتەكا كىتاپ جازعان, ءبىر ءوزى ءبىر ەلدىڭ باسىنان كەشكەن بار ءداۋىرىن قامتۋعا قۇلاش ۇرعان, ءار داۋىردەگى ەلدىك, ەرلىك تىرشىلىگىن, وي ءورىسىن, سەزىم تەرەڭدىگىن كورسەتە العان, تەڭدەسەرى سيرەك كەزدەسەتىن قالام ەڭبەكشىسى». قازاقتىڭ بۇگىنگى اردا اقىندارىنىڭ ءبىرى عالىم جايلىباي ول تۋرالى:
«كوكتەم كورگەن كوڭىلدىڭ سازىن ۇعار,
اتاجۇرتتا ارىڭنىڭ قازىعى بار.
سابەڭ دەگەن – قازاقتىڭ كەڭ دالاسى,
وتكەلى بار, ءورى بار, جازىعى بار»,
دەپ ناقپا-ناق تەڭەۋ بەرگەن ەدى.
شىنىندا سابەڭ «قازاقتىڭ كەڭ دالاسى», الىپ-قوسارى جوق. باز بىرەۋلەر بۇگىنگى تاڭدا قازاقتى سول «دالاسىنان» ايىرعىسى كەلەتىنىن دە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ولاردىڭ ايتاتىندارى سابەڭ الاشورداعا قارسى بولىپتى, ماعجاندى جانە باسقالاردى قاتتى سىناعان... ول راس, ويتكەنى وكىمەتتىڭ رەسمي ساياساتى كوممۋنيست جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتان وسىنى تالاپ ەتتى. ايتپاسا, جازباسا باسى كەتەر ەدى. بىراق... بىراق جامانداپ وتىرعانىمەن, سابەڭ ولاردىڭ جاساعان يگى ىستەرىن, العا قويعان ماقساتتارىن حالىققا ءبىلدىرىپ وتىردى. ۇستارانىڭ جۇزىندە تۇرىپ الاشوردالىقتاردىڭ قازاق جاستارى ءۇشىن قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە مۇعالىمدىك كۋرس اشقانىن, وندا وزىق تاسىلدەر قولدانىلعانىن, سونىڭ ىشىندە يماندىلىق پەن تاربيەگە ۇندەيتىن ءدىندى دە وقىتىپ وتىرعانىن كورسەتتى. الاشوردا كوميتەتىنىڭ وقۋ ىزدەگەن جاستارعا قاراجات جاعىنان كومەكتەسكەنى دە سابەڭنەن بەلگىلى بولعان. بىراق ءوزى ولارعا كومەك سۇراپ بارعانىن كىتابىندا ايتپاي كەتەدى. دەمەك بارعان, كومەك العان بولۋى كەرەك. ال بارىپ, كومەك الا الماعان بولسا, ونى جازعان بولار ەدى...
پارتيانىڭ ۇستاتقان باعدارىمەن قانشا جامانداسا دا ول ماعجانعا ۇنەمى قامقورلىق قولىن سوزىپ وتىرعان. جەتى جىلعا جۋىق ايداۋدا بولىپ كەلگەن اقىندى الماتىعا شاقىرتىپ, قولىنا اقشا بەرىپ, پاتەرگە تۇرعىزىپ, جۇمىس تاۋىپ بەرگەن دە سابەڭ. جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ 1992 جىلى شىققان «بەس ارىس» جيناعىندا ءسابيت 1932-1933 جىلدارى ماسكەۋدە وقىپ ءجۇرىپ, ايداۋداعى ماعجانعا حات جازىپ جىبەرگەنىن ايتادى. جاي حات قانا ەمەس, قارجىلىق جاعىنان دا كومەك بەرگەنى ءسوزسىز. 1936 جىلى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇرگەندە سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىلارى ل.ميرزويان, و.يساەۆ, س.نۇرپەيىسوۆتەرگە ايتىپ ءجۇرىپ, ماعجاندى الماتىعا الدىرادى. «مەن ونى ۆوكزالدان ءوزىم قارسى الدىم, وزبەك كوشەسىنەن وكىمەتتىڭ كومەگىمەن ەكى بولمەلى ءۇي اپەردىك. ءبىز ماعجانعا كىتاپ اۋدارتقىزدىق. ل.فەيحتۆانگەردىڭ «سەميا وپپەنگەيما» رومانىن اۋدارتتىق. باسپادان كوپ اقشا بەرگىزدىك», دەگەن ەكەن سابەڭنىڭ ءوزى. ەگەر الاشوردانى جانە الاشوردالىقتاردى بارلىق جان-تانىمەن قابىلداماعان, جەك كورگەن ادام بولسا, ءسابيت مۇقانوۆ وسىنى ىستەر مە ەدى؟ وعان ەشكىم ماعجانعا حات جاز نەمەسە تۇرمەدەن بوساپ كەلگەندە الماتىعا شاقىر, قىزمەت تاۋىپ بەر دەمەگەن بولار. مۇنىڭ ءبارىن سابەڭ ءوز جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الاش يدەياسىن جاقتاعاندىقتان, ۇلتىن سۇيگەندىكتەن, ونى باسقالارمەن تەڭ قىلۋعا قادام جاساعاندىقتان ىستەگەن دەپ باتىل ايتا الامىز.
«اباي جولىندا» قۇنانبايدى جامانداي وتىرىپ, ونىڭ كەڭ اۋقىمدى, ءىرى قايراتكەر ەكەنىن تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى سابەڭ دە الاش قايراتكەرلەرىن, سونىڭ ىشىندە ءاليحاندى, ماعجاندى, ابىلاي رامازانوۆتى جانە ت.ب. كىم ەكەنىن وقىرماندارىنا ءبىلدىرىپ كەتكەن. جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الاشوردالىقتارعا دەگەن قۇرمەت بولماسا سابەڭ وستەر مە ەدى؟ ەگەر ول وسىلاردى جازباعان بولسا, ۇمىتىلىپ قالماس پا ەدى؟ ال ولاردى جازۋ دا –جازۋشىنىڭ ەرلىگى, ادامگەرشىلىكتىڭ اق تۋىنان اتتاماعاندىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى.
وسىندايدى تەرەڭ ۇقپايتىندار, وي-ءورىسى جەتپەيتىندەر ماسەلەنىڭ ۇستىنەن قالقىپ, سابەڭە اعاش وقتارىن ءالى دە اتىپ جاتىر. ودان «قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنا» كەلەتىن زيان جوق, وزىق ويلى قازاقتىڭ ءبارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ قازاق ەلىندەگى ورنىن بىلەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنان باستاپ ونىڭ شىعارمالارى قازاق دالاسىنا كەڭ جايىلا باستاعان. سودان بەرى قاشان ۇلكەن جۇرەگى توقتاعان 1973 جىلعا دەيىن 50 جىلدان ارتىق ءسابيت مۇقانوۆ حالقىن كوركەم سوزىمەن سۋسىنداتقان. تالاي ولەڭدەرىمەن قاتار كوركەمدىك قۋاتى جوعارى, سول كەزدەگى جاستار ءومىرى, ماحابباتپەن قاتار الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تاقىرىبىن قامتىعان «سۇلۋشاش» پوەماسى ءالى كۇنگە دەيىن تارتىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىر سوتقا قاتىسىپ, ونداعى ەستىگەن وقيعالارىنان باي فانتازياسى مەن جازۋشىلىق كۇشتى دارىنىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ شىتىرمان وقيعالى كوركەم تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «اداسقاندار», ارتىنان ء«مولدىر ماحاببات» اتتى رومانىن جازىپ شىققان. ودان كەيىنگى «بوتاگوز», «تەمىرتاس», «بالۋان شولاق», ء«ومىر مەكتەبى», «سىرداريا», «اققان جۇلدىز» جانە ت.ب. كىتاپتارىنىڭ ءبارى – كەزىندە قازاق وقىرماندارىنىڭ باس الماي وقىعان شىعارمالارى. سابەڭنىڭ «شوقان ءۋاليحانوۆ», «ساكەن سەيفۋللين», «قاشعار قىزى» سەكىلدى پەسالارى دا قازاق ساحنالارىندا عانا ەمەس, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا دا قويىلعان. جالپى, س.مۇقانوۆ شىعارمالارى 46 تىلگە اۋدارىلعان.
سابەڭ – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا, فولكلوريستيكاعا, ەتنوگرافياعا كوپ ۇلەس قوسقان عالىم. ونىڭ ء«حVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركتەرى», «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى», «حالىق مۇراسى» جانە اباي مەن شوقان ءومىرى تۋرالى زەرتتەۋلەرى بويىنشا جازىلعان «جارقىن جۇلدىزدار» دەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى – قازاق ادەبيەتى عىلىمىنا قوسىلعان قۇندى ەڭبەكتەر. جازۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى مەن زەرتتەۋلەرى بىرنەشە جيناق بولىپ جارىق كورگەن. ونىڭ شىعارمالار جيناعى 16 توم, بىراق وسى تومدارعا ەنبەي قالعان دۇنيەلەرى دە وتە كوپ.
اتالعان كونفەرەنتسيادا بىرنەشە باسقا دا ماسەلە ورتاعا سالىندى. سونىڭ ىشىندە تۇركيالىق عالىم ورحون سويلەمەس ءسابيت مۇقانوۆتىڭ تۇرىك تىلىنە ءبىر-اق كىتابىنىڭ اۋدارىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار «اققان جۇلدىز» رومانىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جاڭادان جارىق كورگەندىگى ايتىلدى. قالاي دەسەك تە, قازاق دەگەن حالىق باردا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەسىمى دە جاساي بەرەتىنى انىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
