تۇركىستان قالاسى باس جوسپارىنىڭ جوباسى قارالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ حالىق ءوسىمى دە ەسكەرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ناقتىراق ايتساق, تۇرعىندار سانى الدىڭعى جىلى 165 مىڭ بولعان قالادا بۇگىندە 176,2 مىڭ ادام تۇرادى. باس جوسپارعا سايكەس قالا حالقىنىڭ سانى 2025 جىلعا دەيىن 250 مىڭعا, 2035 جىلعا دەيىن 350 مىڭ ادامعا دەيىن ءوسىپ, 2050 جىلى 500 مىڭعا جەتەتىنى بولجانعان. وبلىس ورتالىعى تۇركىستانعا كوشىرىلگەن كۇننەن باستاپ قالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا شامامەن 400 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالدى. قالانىڭ جوباسى نەگىزىنەن اكىمشىلىك-ىسكەرلىك, رۋحاني-مادەني ورتالىق, قالىپتاسقان تۇرعىن اۋداندار, جاڭا قۇرىلىس اۋداندارى مەن الاڭدارى, وندىرىستىك ايماقتار, تابيعي-رەكرەاتسيالىق سىندى فۋنكتسيونالدىق اۋماقتارعا بولىنەدى.
باس جوسپار بويىنشا قالانىڭ شىعىس باعىتىندا جاڭا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىق ورنالاسۋدا. ول 1450 گەكتار اۋماقتى قامتيدى. بۇل اۋماقتا تۇرعىندارعا ارناپ ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەني جانە سپورت نىساندارى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, تۇرعىن ءۇي, اكىمشىلىك عيماراتتار كەشەندەرى, بيزنەس ورتالىقتارى, كومپانيالاردىڭ كەڭسەلەرى, بانكتەر جانە باسقا دا نىسانداردى ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن. بۇگىندە اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعىندا جوسپارلانعان 14 نىسان تولىق اياقتالعان. وتكەن جىلدىڭ باسىندا قالانىڭ تۇرعىن ءۇي قورى 3,8 ملن شارشى مەتردى قۇرادى, ونىڭ باسىم بولىگى – ءبىر قاباتتى ءۇي-جاي تۇرىندەگى تۇرعىن ۇيلەر. ال 2025 جىلى تۇرعىن ءۇي قورىن 6,1 ملن شارشى مەترگە, 2035 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 9,8 ملن شارشى مەترگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. جالپى اۋماعى 290 گەكتار بولاتىن رۋحاني-مادەني ورتالىقتا ازىرەت سۇلتان قورىق مۇراجايى (88 گا), كەرۋەن ساراي (22 گا), تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى (38 گا) ءتارىزدى ءىرى جوبالاردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جەكە سالىمشىلار تاراپىنان 3 بەس جۇلدىزدى قوناقۇي سالىنادى. بۇگىنگى تاڭدا رۋحاني-مادەني ورتالىقتاعى باس جوسپاردا جوبالانعان 10 نىساننىڭ 6-ۋى تولىق اياقتالدى, قالعان نىساندار وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى.
جوبادا قالانى جاسىل جەلەكتەندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. قازىرگى تاڭدا قالادا جالپى پايدالانۋ اۋماعىنداعى كوگالداندىرۋ 187 گەكتار بولادى. بۇل كورسەتكىش
1 539 گەكتار نەمەسە ءبىر ادامعا شاققاندا 44 شارشى مەتر جاسىل جەلەكتى قۇرايدى, بۇل نورمادان اناعۇرلىم جوعارى. كليماتتىق ەرەكشەلىك ەسكەرىلە وتىرىپ, تۇجىرىمداماعا سايكەس قالا سىرتىندا كوگالداندىرۋدىڭ ۇزدىكسىز جۇيەسىن جانە سىرداريا وزەنىنىڭ تابيعي وسىمدىكتەر دۇنيەسىمەن قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاسىل بەلدەۋدى قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. كوگالداندىرۋدىڭ جالپى اۋدانى 12 973 گەكتارعا دەيىن جەتكىزىلمەك.
بۇدان باسقا, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قاجەتتى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرى مەن تالاپقا ساي الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرەدى. جوباعا سايكەس 2025 جىلعا دەيىن قالادا بارلىعى 17,2 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 15 مەكتەپ جانە 44 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار 10 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى, ونىڭ ىشىندە اۋىسىمىنا 900 كەلۋشىگە ارنالعان 3 ەمحانا قاراستىرىلعان. 2035 جىلعا دەيىن بارلىعى 40 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 28 مەكتەپ جانە 15 مىڭ ورىنعا ارنالعان 53 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە, سونداي-اق اۋىسىمىنا 3 600 كەلۋشىگە ارنالعان 9 امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق كەشەن نىسانى جوسپارلانعان.
باس جوسپارى جوباسىندا حالىق سانىنىڭ جانە تۋريستەر اعىنىنىڭ ارتاتىنى ەسكەرىلە وتىرىپ, 2035 جىلعا دەيىنگى قالانىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق نەگىزگى پارامەترلەرى ايقىندالعان. بۇل ورايدا كولىك اعىنىن قايتا ءبولۋ جانە بوس اۋماقتاردى يگەرۋ ماقساتىندا كوشە-جول جەلىسى قايتا سالىنادى. توزعان ءبىر قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى ءىشىنارا بۇزىپ, تاريحي ورتالىقتاردى ءبولىپ, حالىقارالىق اۋەجايمەن, تەمىر جول جانە اۆتوۆوكزالدارمەن جالعاستىراتىن اينالما جولدار سالۋ جوسپارلانعان. كولىك اعىنىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى 1 069 شاقىرىم قولدانىستاعى ماگيسترالدىق كوشەلەردى كەڭەيتۋ جانە جاڭادان سالۋ كوزدەلگەن. قالا اۋماعى بويىنشا كولىك جول ايرىقتارى مەن جول وتكەلدەرىنىڭ سانى 24-كە دەيىن ۇلعايتىلادى. اۆتوبۋس باعىتتارىنىڭ ۇزاقتىعى 533 شاقىرىمنان 850 شاقىرىمعا دەيىن ارتادى. حالىقارالىق اۋەجايدىڭ جولاۋشىلاردى قابىلداۋى ساعاتىنا 250 جولاۋشىعا, تەمىر جول ۆوكزالى تاۋلىگىنە 5 مىڭ جولاۋشىعا, ال اۆتوۆوكزال تاۋلىگىنە 15 مىڭ جولاۋشىعا دەيىن قابىلداي الادى دەپ بولجانىپ وتىر.
باس جوسپاردا قالانى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان. بۇگىنگى تاڭدا قالانىڭ سۋ تۇتىنۋى تاۋلىگىنە 35 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتەدى. قاراشىق, بىرەسەك-حانتاعى جانە مىرعالىمساي كەن ورىندارىنىڭ جەراستى سۋلارىنىڭ جالپى قورى تاۋلىگىنە 177 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. حالىق سانىنىڭ 350 مىڭ ادامعا دەيىن ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, باس جوسپار شەڭبەرىندە يقانسۋ-قىتاي كەن ورنىنىڭ جەراستى سۋلارى ەسەبىنەن قورلار كەڭەيتىلەدى جانە ۇزىندىعى 163 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىلەرى سالىنادى. بۇل اۋىز سۋدى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ كولەمىن تاۋلىگىنە 197 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن ارتتىرادى.
سۋ بۇرۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. بۇگىنگى تاڭدا قالادا قۋاتى تاۋلىگىنە 20 مىڭ تەكشە مەتر كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلعىسى جۇمىس ىستەيدى. باس جوسپار اياسىندا جوبالىق قۋاتى تاۋلىگىنە 25 مىڭ تەكشە مەتر بولاتىن قوسىمشا 3 كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلعىسى سالىنادى, سونداي-اق ودان ءارى جاڭعىرتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 125 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزىلەدى. قوسىمشا ۇزىندىعى 139 شاقىرىم بولاتىن كارىز جەلىلەرى سالىنادى. قالانى جىلۋمەن جابدىقتاۋ 2 ورتالىقتاندىرىلعان قازاندىقپەن جانە جالپى قۋاتى 486 گكال/ساعات بولاتىن 100 شاعىن قازاندىقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جوبادا 2 جاڭا بۋ-گاز قوندىرعىسىن سالۋ جانە قولدانىستاعى قازاندىقتار مەن جىلىتۋ پەشتەرىن تابيعي گازعا اۋىستىرا وتىرىپ, جاڭعىرتۋ كوزدەلگەن. بۇل جىلۋمەن جابدىقتاۋدى 1775 گكال/ساعاتقا دەيىن ارتتىرادى. بۇگىندە قالا بەينەۋ – شىمكەنت ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنان اگتس-«تۇركىستان» جانە اگتس-«ەسكى يقان» گاز تاراتۋ ستانسالارى ارقىلى «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتاماسىز ەتىلەدى. ال 2050 جىلعا قاراي بۇل ستانسالاردىڭ ونىمدىلىگىن جىلىنا 215 ملن تەكشە مەترگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان. قالانى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا دا بىرقاتار شارا ىسكە اسىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا قالانىڭ ەلەكتر تۇتىنۋ كولەمى – 83 ملن كۆت/ساعات. قوسىمشا ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ بالامالى كوزى رەتىندە كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى كوزدەلگەن. بۇدان باسقا كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ, سۋدى جىلىتۋ ءۇشىن كۇن پانەلدەرى قولدانىلادى.
تۇركىستان وبلىسى
