قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ارحيۆىندە مەملەكەت قايراتكەرى, قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ازاماتى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىنە بايلانىستى قۇندى قۇجاتتار ساقتالعان. ولار №139 «رك(ب)پ قىرعىز (قازاق) وبلىستىق كوميتەتى», №141 «رك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتى», №708 «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى», №811 «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى», №896 «فوتوقۇجاتتاردىڭ ارحيۆتىك كوللەكتسياسى» قورلارىندا كەزدەسەدى.
ارحيۆتە ساقتالعان ت.رىسقۇلوۆتىڭ جەكە ىسىندە ونىڭ جەكە ءىس پاراعى, پارتيالىق بيلەتى, قىسقاشا ءومىربايانى, رك(ب)پ مۇشەلەرىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك ساناعىنداعى ساۋالناماسى, لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىندالۋى تۋرالى بۇيرىقتار مەن قاۋلىلار توپتاستىرىلعان.
ونىڭ ءومىربايانى تۋرالى №141
«رك(ب) پ قازاق ولكەلىك كوميتەتى» قورىنىڭ 16-تىزىمدەمەسى №734 ىسىندە ساقتالعان جەكە ىستە كەلەسىدەي مالىمەتتەر كورسەتىلگەن: تۇرار رىسقۇلوۆ 1894 جىلى (پارتيالىق بيلەتىندە 1893 جىلى تۋعان دەپ كورسەتىلگەن) جەتىسۋ وبلىسى, ۆەرنىي ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. ۇلتى – قازاق. انا ءتىلى – قازاق ءتىلى. سويلەپ, جازا الاتىن باسقا دا تىلدەر – ورىس ءتىلى جانە بىرنەشە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى. الەۋمەتتىك جاعدايى – شارۋا-كوشپەندى. ماماندىعى – باعبان. وتباسى قۇرامى – ايەلى, ەكى بالاسى بار. ءبىلىمى – ورتا.
1907-1910 جىلدارى مەركىدەگى ورىس-تۇزەمدىك باستاۋىش مەكتەبىندە, 1910-1914 جىلدارى پىشپەكتەگى 1-دارەجەلى اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبىندە وقىپ, ونى باۋ-باقشا ءوسىرۋشى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە ت.رىسقۇلوۆتىڭ قوعامدىق ساياسي قىزمەتىنە بايلانىستى ستەنوگراممالار, باياندامالار, اقپاراتتار, تەزيستەر, حاتتار, انىقتامالار جانە ت.ب. قۇجاتتار دا ساقتالعان. «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى» №811 قورىنىڭ 16-تىزىمدەمەسى №725 ىسىندە, 1918-1920 جىلدارى ت.رىسقۇلوۆ تۇركىستانداعى اشتىقپەن كۇرەسۋگە بەلسەندى قاتىسقانى تۋرالى ايتىلادى. 1918 جىلى 28 قاراشاداعى تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وكىمىمەن اشتىقپەن كۇرەس جونىندە ورتالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ت.رىسقۇلوۆ سول كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالادى. ول باسشىلىق ەتكەن كوميسسيا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 19 ۋەزى مەن قالاسىندا 923 مىڭ ادامعا ارنالعان تاماقتاندىرۋ ورىندارىن اشتى.
ت.رىسقۇلوۆ 1920 جىلى ولكەلىك مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋعا تىرىسادى. 1920 جىلى قاڭتاردا وتكەن كوممۋنيست-مۇسىلمانداردىڭ ءىىى ولكەلىك كونفەرەنتسياسىندا تەك قانا جەرگىلىكتى حالىقتاردان قۇرالاتىن دەربەس «تۇركى رەسپۋبليكاسىن» جانە «تۇركى كوممۋنيستىك پارتياسىن» قۇرۋ تۋرالى رەزوليۋتسيا قابىلدانادى.
1920 جىلى 1 ناۋرىزدا وتكەن رك(ب)پ ولكەلىك كوميتەتى, رك(ب)پ وك تۇركىستان كوميسسياسى جانە بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى مەن تۇركىستان اۆتونومياسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ بىرىككەن وتىرىسىندا ت.رىسقۇلوۆ تۇركىستان اۆتونومياسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ايتا كەلە: «ەگەر ءبىز مۇسىلمانداردان شىعىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ اۆانگاردىن جاساعىمىز كەلسە, وندا سىرتتان كەلگەندەر ەمەس, مۇسىلماندار ءوز-وزدەرىن باسقارا ءبىلۋى كەرەك» – دەيدى (قر پا. №811-قور, 16-تىزىمدەمە, №725 ءىس).
1921-1922 جىلدارى ركفسر ۇلتتار ءىسى جونىندەگى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ت.رىسقۇلوۆ ۇلتتار ساياساتىنا بايلانىستى كەلەسىدەي ماسەلەلەردى كوتەرەدى: 1) ۇلتتىق ارميا قۇرۋ; 2) ۇلتتىق پارتيا قۇرۋ; 3) باسقىنشى-وتارشىل رەتىندە كەلگەن قونىستانۋشىلاردى ەلدەن شىعارۋ نەمەسە ولاردىڭ جەردى پايدالانۋ قۇقىقتارىن شەكتەۋ; 4) بارلىق شىعىس حالقىن ءبىر جاعىنان باتىستىق-ەۋروپالىق كاپيتاليزمنەن, ەكىنشى جاعىنان كەڭەستىك رەسەيدىڭ ساياسي ىقپالىنان ازات ەتۋ.
№139 «رك(ب)پ قىرعىز (قازاق) وبلىستىق كوميتەتى» قورىنىڭ 1-تىزىمدەمەسى №449 ىسىندەگى دەرەك بويىنشا, 1922 جىلى 27 قاڭتاردا رك(ب)پ قىرعىز (قازاق) وبلىستىق كوميتەتى جاۋاپتى پارتيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىستا ت.رىسقۇلوۆ «ۇلتتىق ساياسات تۋرالى» بايانداما جاسايدى. بىراق, 1922 جىلى 14 اقپاندا رك(ب)پ كىرعىز (قازاق) بيۋروسىنىڭ جاۋاپتى پارتيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ونىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەر بويىنشا تەزيسى سىنعا ۇشىرايدى.
كەيىنىرەك, فيليپپ گولوششەكيننىڭ توراعالىعىمەن 1926 جىلى 18 جەلتوقساندا وتكەن قازاق ولكەلىك كوميتەتى بيۋروسىنىڭ, بك(ب)پ ولكەلىك باقىلاۋ كوميسسياسى پرەزيديۋمىنىڭ جانە حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بىرىككەن وتىرىسىندا «ت.رىسقۇلوۆتىڭ توراعالىعىمەن ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى مەن كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى – ۇلتشىلداردىڭ جينالىسى تۋرالى» ماسەلە قارالادى (قر پا. №141-قور, 1-تىزىمدەمە, №489 ءىس).
1927-1930 جىلدارى ول تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىنىڭ سالىنۋىنا جەتەكشىلىك جاسايدى. ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىنداعى تۇركسىب قۇرىلىسىن قولداۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. «فوتوقۇجاتتاردىڭ ارحيۆتىك كوللەكتسياسى» №896 قورىندا ونىڭ 1927 جىلى 2 قاراشاداعى تۇركسىب قۇرىلىسشىلارىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى قۇرىلىستىڭ باستالۋىنا بايلانىستى لۋگوۆوي بەكەتىندەگى, اينابۇلاق ستانساسىنداعى تەمىر جول قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى ميتينگىدە ءسوز سويلەۋ ساتىندە تۇسكەن سۋرەتتەرى ساقتالعان.
ت.رىسقۇلوۆتىڭ ساياسي-قوعامدىق قىزمەتىنە بايلانىستى №141 «رك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتى» قورىنىڭ 1-تىزىمدەمەسى №6403 ىسىندە ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – ونىڭ بك(ب)پ وك حاتشىسى ي. ستالين مەن بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ميرزويانعا جازعان حاتتارى.
1932 جىلى 29 قىركۇيەكتە ت.رىسقۇلوۆ بك(ب)پ وك حاتشىسى ي.ستالينگە قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى جانە ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋشىلىك جونىندە حات جازعان. اتالعان حاتتا ول قازاقستاندا مال سانى 1928 جىلى 32 ميلليون باس بولعانىن (كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا 40 ميلليون), 1932 جىلى اقپان ايىندا جۇرگىزىلگەن بۇكىلوداقتىق مال ساناعىنىڭ ەسەبى بويىنشا مال سانىنىڭ 5 ميلليون 397 مىڭ باسقا دەيىن, ياعني 83%-عا دەيىن كەمىگەنىن باياندايدى. مال سانى كەمۋىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە مالدىڭ جاپپاي سويىلۋى مەن ۇجىمداستىرۋداعى اسىرا سىلتەۋشىلىكتى كورسەتەدى. حاتتىڭ سوڭىندا 1932 جىلى اقپان ايىندا جۇرگىزىلگەن بۇكىلوداقتىق مال ساناعى بويىنشا قازاقستانداعى مال سانىنىڭ كەستەسى قوسا بەرىلگەن.
1933 جىلدىڭ 9 ناۋرىزداعى ونىڭ ي.ستالينگە جازعان كەلەسى حاتىندا قازاقستانداعى اشارشىلىق پەن بوسقىن قازاقتاردىڭ جاعدايى باياندالعان. مۇندا اشارشىلىق پەن ەپيدەميانىڭ سالدارىنان بوسىپ كوشكەن قازاقتاردىڭ اۋىر جاعدايى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «قازاقستانعا كورشى ورنالاسقان ايماقتاردان الىنعان سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, ونداعى بوسقىن قازاقتاردىڭ سانى: ورتالىق ەدىلدە – 50 مىڭ ادام, قىرعىزستاندا – 100 مىڭ ادام, باتىس سىبىردە – 50 مىڭ ادام, قاراقالپاقستاندا – 20 مىڭ ادام, ورتا ازيادا – 30 مىڭ ادام. بوسقىندار سونىمەن قاتار, الىستا جاتقان قالماقيا, تاجىكستان, سولتۇستىك ولكەلەرگە جانە ت.ب. جەرلەرگە بارعان. حالىقتىڭ ءبىر بولىگى بايلارمەن بىرگە باتىس قىتايعا بوسىپ كوشكەن. قازاقتاردىڭ ورتالىق اۋداندارعا بوسىپ كوشۋى سياقتى مۇنداي جاعداي قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت ورىن الىپ وتىر. بۇل جاي عانا كوشۋ ەمەس (مالى بار بولعان جاعدايدا جازدا الىس ەمەس اۋماققا كوشەتىن), اشتىققا ۇشىراعان ادامداردىڭ ىشەتىن تاماق ىزدەپ بوسۋى. بوسىپ كوشۋ جەكەلەگەن اۋدانداردا جالپى حالىق سانىنىڭ 40-50%-نا دەيىن جەتتى... وتكەن جىلعى كوكتەمدە قازاق اۋداندارى مەن بوسقىنداردىڭ اراسىندا اشتىق پەن ەپيدەميا سالدارىنان ءولىم-ءجىتىم كوپ بولدى... جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا تورعاي مەن بەتباققارا اۋداندارىندا حالىقتىڭ 20-30%-ى قايتىس بولدى جانە قالعان حالىقتىڭ باسىم بولىگى بوسىپ كەتتى. شالقار اۋدانىنداعى ءبىراز اۋىلدارىنداعى حالىقتىڭ 30-35%-ى قايتىس بولعان... قارقارالى اۋدانىندا 1932 جىلى مامىر ايىندا 50 400 ادام بولعان, قاراشا ايىندا 15 900 ادام قالدى جانە اۋدان ورتالىعىندا كۇنىنە 15-20 ادام قايتىس بولادى».
1933 جىلى 9 قىركۇيەكتە ت.رىسقۇلوۆ بك(ب)پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لەۆون ميرزويانعا قازاقستانمەن شەكارالاس ورتاڭعى ەدىلدەگى, باتىس سىبىردەگى 30 000 قازاق بوسقىنىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى حات جازعان. سونداي-اق حاتتا ونىڭ 1933 جىلى 13 شىلدەدەگى وكىمىمەن بوسقىن قازاقتاردى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن 16 ەلدى مەكەندە (اقتوبە, ورىنبور, ور, قارتالى, چەليابينسك, پەرم, قوستاناي, سۆەردلوۆسك, كينەل, ۋفا, سىزران, پەنزا, رياجسك, ماسكەۋ, رۋزەۆكا, پوپورينو) تاماقتاندىرۋ پۋنكتى اشىلعانى جانە وندا 50 000 ادام ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەنى باياندالعان.
1937 جىلى 21 مامىردا ت.رىسقۇلوۆ «پانتۇرىكشىل», «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا الىنىپ, 1938 جىلى 8 (10) اقپاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى» №811 قورىندا ساقتالعان ومىرباياندىق انىقتامالاردىڭ بىرىندە ونىڭ 1943 جىلى قايتىس بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت كەزدەسەدى.
كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن 1956 جىلى 8 جەلتوقساندا اقتالدى (قر پا. №708-قور, 46-تىزىمدەمە, №165 ءىس.).
جاسۇلان وزبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى
ءارحيۆىنىڭ ساراپشىسى
