سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
اقبۇلقاق وزەنىنىڭ ارعى جاعاسى مەن بەرگى جاعاسىن جالعاپ جاتقان اعاش كوپىردى سىقىرلاتىپ وتە شىقتىق تا, قارايىرىق اۋىلىنىڭ ارعى باسىندا كولدەنەڭ تۇرعان شلاگباۋمعا تۇمسىعىمىزدى تىرەدىك. اۋىل دەگەن اتى عانا, تەرەزەلەرى ۇڭىرەيگەن قاراشا ۇيلەردىڭ ماڭايىن سويديىپ-سويديىپ وشاعان باسىپ كەتكەن. قاشالارى قاۋساپ تۇر. كەيبىر ۇيلەردىڭ وعىر-شوعىر بولىپ, ىرگەتاسى عانا قالعان. تامىلجىعان تابيعات اياسىنداعى بۇل اۋىلدا بۇگىندە ەكى-ءۇش-اق وتباسى تۇرادى. باسقالارى ەرتەرەكتە بەرەلگە, كاتونعا, كەيبىرەۋى قالا جاققا كوشىپ كەتكەن. ايتپەسە 90-جىلدارعا دەيىن اۋىلدىڭ اۋىل كەيپى بار-تۇعىن. ءتور جاقتاعى شوعىر زيراتتار دا وسى اۋىلدىڭ تاريحىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بۇل اۋىل يازەۆايا دەپ اتالاتىن. جەرگىلىكتى جۇرت «ەزوپكو» دەسىپ كەتكەن. كەيىن اۋىل ابدەن ازىپ-توزىپ, جەتىمسىرەپ قالعاندا, قارايىرىق بولىپ قازاقشالانعان. بۇرىندارى دۇركىرەگەن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ «پيلورامى» بولعان. 2000 جىلدارعا دەيىن باستاۋىش مەكتەپ جۇمىس ىستەگەن. ال 2009 جىلدان باستاپ بەرەل اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسى بولىپ قانا سانالادى.
ەلدىڭ ءال-اۋقاتى ارتقانى شىعار, اعىلىپ جاتقان تۋريست كوپ مۇندا. وڭكيگەن دجيپ مىنگەندەر دە, جاياۋ-جالپىسى دا جازداي سابىلىستى, مىناۋ شلاگباۋمدا ءالى تىنىم جوق. قاراكولدى, ودان ءارى مۇزتاۋدى بەتكە العانداردىڭ ءبارى-ءبارى وسى اۋىلدى باسىپ وتەدى. بيىلعىداي قارقىنمەن تۋريستەر لەگى كوبەيە بەرسە, قارايىرىقتىڭ تىرشىلىگى ەرتەڭ-اق قاينايدى.
«مىنا ۇيلەر بوس تۇرعانىمەن, ءبارىنىڭ يەلەرى بار. ولار ساتۋعا دا قۇلشىنىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى بۇل اۋىل قولايلى جەردە تۇر», دەگەن ينسپەكتور ەرنست ورالعازين قاڭىراپ تۇرعان ۇيلەردى كوزىمەن شولىپ شىقتى.
ينسپەكتوردىڭ ايتايىن دەگەنىن بىردەن تۇسىندىك. قارايىرىق اۋىل ساناتىندا بولماعانىمەن, ەلسىز مەكەننىڭ جارقىن بولاشاعىنان جىلت ەتكەن ءۇمىت بارداي كورىندى. سەبەبى قاڭىراعان قارايىرىق جارتى الەم بىلەتىن مۇزتاۋدىڭ, قاراكولدىڭ جولىندا تۇر. اياقاستى اۋداننىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, قاراكولگە دەيىن اسفالت تۇسسە, ساياحاتشىلار قىسى-جازى توقتاماۋشى ەدى. مىناۋ شايتان اياعىن سىندىراتىنداي جولدىڭ وزىندە تۋريستەر تولاستاماي تۇر, جولى تۇزەلسە تىپتەن... ال بوس تۇرعان ۇيلەردى قوناقۇي رەتىندە جوندەپ قويسا, جولاۋشىلار توقتاپ, اۋقاتتانىپ, ءبىر تىنىعىپ الار ەدى. تاۋ-تاسقا قاجەتتى اساي-مۇسەي, ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىن اشىپ قويسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. ايتپەسە قاراكولگە دەيىنگى جولدىڭ اۋرەسى كوپ. بار-جوعى 25 شاقىرىمدى ءجۇرىپ ءوتۋى ءۇشىن ەكى ساعاتتاي ۋاقىت كەتەدى. ونىڭ وزىندە ول جاققا جول تاڭدامايتىن كولىكتەر عانا جەتە الادى.
قىڭىر-قيسىق قورشاۋعا سۇيەنىپ, ويعا شومىپ تۇرعاندا «سالەمەتسىزدەر مە؟!» دەپ ساڭق ەتكەن جىڭىشكە داۋىس ويدى ءبولىپ جىبەردى. ول وسى شلاگباۋمنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان ۇلتتىق پارك ينسپەكتورى لاۋرا ەسجانقىزى ەدى. بىزدەن كۋالىگىمىزدى الىپ, اتى-ءجونىمىزدى جۋرنالعا تىركەدى. سودان كەيىن عانا بارىپ شلاگباۋمدى اشىپ, ءسات-ساپار تىلەگەن.
ەندىگى جولدىڭ سوقپاعى كوپ. كولىك پەن جۇرگىزۋشىنىڭ سىنالار تۇسى دا وسى. جەتكەنشە ءور. قوس قاپتالدان تاۋ ءتونىپ تۇرادى. وزەندەردەن تاراعان بۇلاقتار جولدىڭ كەيبىر تۇسىن جىرىم-جىرىم ەتىپتى. ىڭىرانىپ-ىشقىنعان كولىكتەر ءبىر ساعاتتاي ءجۇرىپ, قاراكول سارقىراماسىنىڭ تۇسىنا كەلىپ ايالدادى. توپىرلاي ءتۇسىپ, جالعىز سۇرلەۋمەن سارقىراماعا قاراي اسىقتىق. جاقىنداعان سايىن گۇرىلى قاتايا بەردى. بۇرىن كەلىپ كورمەگەن جىگىتتەر جان-جاقتارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الەك. سارقىرامانى كورگەندە «عاجاپ, تاماشا, كەرەمەت» دەسىپ تاڭدانىستارىن جاسىرا المادى. قاراكول سۋ قۇلاماسى سوناۋ ءبىز بارا جاتقان قاراكولدەن شىققان ءبىر ساعاسى. ون مەتردەن قۇلاپ اعادى.
سۋرەتتەگىدەي كورىنىسكە تاڭدانىسىپ, تاڭعالىسىپ كولىككە قايتا مىندىك. شوقالاق-شوقالاق ەتىپ ءجۇرىپ كەلەمىز. مۇندايدا جول بىتە قويمايدى ەمەس پە؟! ءبىر كەزدە ينسپەكتورلاردىڭ راتسياسى بىج-بىج ەتە قالدى دا, ار جاعىنان قاراكولدىڭ جولىندا بازبىرەۋلەر قوقىس شاشىپ كەتكەنىن حابارلادى. ينسپەكتورلار قۇپ الىپ, ەرنست ورالعازين الدىمىزدا دەگەندەي يەگىن كوتەردى. مولشەرلەگەنىندەي, جول جيەگىندە بوتەلكەلەر جايراپ جاتىر. ينسپەكتورلار ءبارىن جيىپ-تەرىپ كولىككە سالىپ الدى. تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟! ارمانداعانىمىزداي, قاراكولگە دەيىن اسفالت تۇسسە, تابيعات انانىڭ قوقىسقا تولىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ تابيعات تابيعي قالپىندا ساقتالىپ تۇرعانى دا ءجون دەرسىڭ مۇندايدا.
يىققا شىققاندا مەنمۇندالاپ مۇزتاۋ كورىندى. باسىندا شوكىم بۇلت جوق. ەتەگىنە دەيىن قار تۇسكەن. باۋىرىندا مولدىرەپ كول جاتىر. قاراكول. كول جاعاسىندا كوك شاتىرلى بىرنەشە ءۇي بوي كوتەرگەن, اقشاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلگەن. ونىڭ ءبارى تۋريستەر ءۇشىن. جاعالاۋ قۇجىناعان حالىق. ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتىر. قوناقۇيدەن ورىن تاپپاعاندار شاتىر تىگىپ العان. مۇندا دا تۋريستەرگە باس-كوز بولىپ, ينسپەكتورلار وتىر.
ەگەر كۇن رايى قولايلى بولسا, پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ جول باستاۋىمەن, التاي تاۋ سىلەمدەرىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى – مۇزتاۋعا دەيىن ساپارلاۋعا بولادى. ول جاقتا سوعىس ۋاقىتىندا ۆولفرام, موليبدەن وندىرگەن كەن ورنى قاز-قالپىندا ساقتالعان. جول-جونەكەي 80 مەتردەن قۇلاپ اققان كوككول سارقىراماسى بار. بىراق قاراكولدەن ءارى اتقا ەر سالماساڭىز, كولىكتىڭ كەلگەن جەرى وسى. ات كەرەك دەگەندەر ۇلتتىق پاركتەن قۇنىن تولەپ, جالعا الا الادى. مۇزتاۋ قول سوزىم جەردە تۇرعانىمەن, جولاي «سارسەنبايعا» ءبىر قونىپ جەتپەسە, جەتپىس شاقىرىمعا تاقىم شىدامايدى. توتەسىنەن جول بولعانىمەن, ول جەرگە سوقىر ىشەك ۇقساپ رەسەيدىڭ تەرريتورياسى كىرىپ كەتكەن. بايقاۋسىزدا شەكارا سىزىعىنان ءوتىپ كەتسە, زاڭعا تارتىلادى. بۇل جاقتا قادا قاعىلىپ, تىكەنەك سىم تارتىلماعان. سوندىقتان دا ءبىر قادام شالىس باسسا, رەسەيدەن بىراق شىعۋى مۇمكىن.
سالقىن سامال جەل ەسىپ, قاراكولدىڭ بەتىن تولقىن تەپكىلەدى. ءار-ءار جەرىنەن بالىعى شورشىپ, جىلت ەتتى. ساياحاتشىلاردىڭ كەيبىرەۋى كاتامارانمەن كولدىڭ ورتاسىنا قاراي بارىپ, قارماق سالىپ وتىر. بۇل كولدىڭ اققايران دەيتىن بالىعى دا ەرەكشە. قارماققا ءىلىنىپ قالسا, شيقىلداپ, دىبىس شىعارادى. ال مايعا قۋىرساڭىز, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. بالىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا, شىبىن-شىركەي ازايعان كۇزدىڭ وسىنداي شاعىندا اققايران جاقسى قابادى ەكەن. جاقسى قابادى دەپ اۋلاي بەرۋگە بولمايدى, بەلگىلەنگەن مولشەرى بار.
جان-جاعىن قالىڭ قاراعاي قورشاعان كولدى كوردىك. جازداعىداي ەمەس, كۇزدىڭ جايماشۋاق كۇنىندە سۋرەتشىنىڭ پاليتراسىنداي سان الۋان بوياۋلارمەن قۇلپىرىپ, قۇبىلىپ, كوز تويماستاي سۇلۋلانا تۇسكەن. كۇزگى قاراكولدىڭ تابيعاتىنا تاڭداي قاعىسىپ, ءتۇس اۋا بەرەلگە قايتا بەتتەدىك...
شىعىس قازاقستان وبلىسى
كاتونقاراعاي اۋدانى
