اقتالماي قالعان ارىس (قازاقتىڭ العاشقى ۇلتتىق اسكەري مامانى ايتقالي ابىلاەۆ تۋرالى نە بىلەمىز؟)

بۇل – بۇگىنگى ءداۋىردىڭ تالابى. سول سەبەپتەن الدا اتقارىلاتىن يگى ىستەر مەن شارا­لاردىڭ باستاۋىندا ءارحيۆتىڭ قۇپيا قورلارىن­داعى اقتاڭداقتار اقيقاتىن ارشىپ الىپ, عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, سارالاپ-تۇجىرىمداۋ باعىتىنداعى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋ مىندەتى تۇر.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى جۇرگىزە باستاعان ەلدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەلەرىنە قازاق دالاسىندا دا حالىق نارازىلىعى تۋدى. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوندىرىس قۇرال-جابدىقتارىنا جەكەمەنشىككە نەگىزدەلگەن قوعامدىق قاتىناستاردى تۇبەگەيلى قيراتۋ بولدى. ەلدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ سولاقاي ساياساتى, اشارشىلىق پەن جوقشىلىق, ورىنسىز ايىپتاۋلار, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, توناۋ, ويدان شىعارىلعان اۋىر سالىقتار, مالدى زاڭسىز تاركىلەۋ, شولاق بەلسەندىلەردىڭ اسىرا سىلتەۋى مەن جۇگەنسىزدىگى, وسىلاردىڭ بارلىعى جيناقتالا كەلىپ, قاراپايىم ادامداردىڭ زاڭدى اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. قوعامدا جەڭىسكە جەتكەن پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنىڭ ىزعارلى ايازى قاقاپ تۇردى. كەڭەس وكىمەتى ءوز ساياساتىندا باسقاشا ماقسات-مۇددەنى كوزدەدى. جار­قىن بولاشاققا باستاپ باراتىن «كەمەڭگەر» پارتيانىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىندا ءسوز بەن ءىس قابىسپادى.

ورىنبور گۋبەرنياسى ركپ (ب) ورگانى «كوممۋنار» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى 2 قازان كۇنگى سەنبىلىك سانىندا ە.پليۋدوۆ «ك ۆسەكيرگيزكومۋ سەزدۋ» دەگەن شاعىن ماقالاسىندا: «منوگيە يمەننو يز كيرگيزكيح پرەدستاۆيتەلەي, وسوبەننو تاك نازىۆاەموگو «الاش وردينسكوگو» تولكا, زابىۆايۋت گلاۆنىە پرەدپوسىلكي, س كوتورىمي رەۆوليۋتسيوننىي پرولەتاريات, ۆ ليتسە كوممۋنيستيچەسكوي پارتي, پودحوديت ك وسۋششەستۆلەنيۋ پرينتسيپا سامووپرەدەلەنيا ناتسيونالنوستەي: «سوۆەتسكايا ۆلاست ي ديكتاتۋرا پرولەتارياتا». ي كاك بى ني بىلو ترۋدنو – كيرگيزسكي نارود س پوموششيۋ رەۆوليۋتسيوننوگو پرولەتارياتا رسفسر پەرەيدەت ك نەمۋ, كاك ك ەدينستۆەننومۋ زالوگۋ سۆوەگو وسۆوبوجدەنيا», دەپ كەسىپ-ءپىشىپ پىكىر بىلدىرەدى. ال اقيقاتىندا ءومىر شىندىعى باسقاشا بولاتىن. تاپتىق مەملەكەتتىڭ نىشانى وراق پەن بالعا اراسىندا بۇكىل جۇيەگە قارسى ەركىن ويلى ازاماتتار مەن قاراپايىم قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى ءۇشىن جانتالاسى مەن جانايقايى «وتە قۇپيا», «قۇپيا» بۇرىشتامالارى سوعىلىپ, ءارحيۆتىڭ ارنايى قۇپيا قورلارىنا جىبەرىلدى. سونداي قۇجاتتاردىڭ كەيبىرى جويىلدى.

1921-1930 جىلدارى باتىس قازاقستان ايما­عىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى ءىس-قيمىلدار جۇرگىزگەن «باندىلار» مەن «قاراق­شىلار» توبى تۋرالى مالىمەتتەر باتىس قازاق­ستان وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 1588 قور, №28 ىستەگى قۇجاتتاردا ساقتاۋلى ەكەن. وندا­عى دەرەكتەر كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىل­دارى ەل ىشىندە «باندى», «قاراقشى» اتان­عان توپتار تۋرالى ساراڭ دا جارتىمسىز ماتەريالداردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر ەرەك­شەلىگى, جاڭا وكىمەتتىڭ ساياساتىنا قارسى­لار قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا ءىس-ارەكەت ەتكەندىگى جونىندەگى مالىمەتتەر ارحيۆ قور­لارىندا ساقتالعان تاريحي قۇجاتتاردا حات­تال­عان. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتتىك ءارحيۆى (قر پا) قورىندا كوپتەگەن دەرەك كەزدەسەدى. وسى دەرەكتەردە 1928-1929 جىلدارى اقمولا, ورال, اداي, سىرداريا, گۋرەۆ وكرۋگتەرىندە, 1931 جىلى اقسۋ, قورداي, تالدىقورعان, قاراتال, قاستەك, ورال, سىرداريا, كوكپەكتى, جارما, اياگوز, كۇرشىم, زىريانوۆسك, قارقارالى جانە تۇركىستان اۋداندارى تەرريتورياسىندا كەڭەس ورگاندارى ءىرىلى-ۇساقتى «باندىلار», «قاراقشىلار», «ب ۇلىكشىلەر» توبى دەپ ايدار تاققان توپتار ارەكەت ەتكەنى جونىندەگى مالىمەتتەر بىرلەسكەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ (وگپۋ) بكپ (ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنە جىبەرىپ وتىرعان اسا قۇپيا وپەراتيۆتى بارلاۋ حابارلارىندا كورسەتىلگەن. بۇل توپتاردىڭ ىزىنە تۇسكەن قىزىل ارميانىڭ ارناۋلى بولىمدەرىنىڭ وتريادتارى مۇزداي قارۋلانىپ, دالانى كەزىپ ءجۇردى. مۇنداي شاعىن توپتار بۇرىنعى ورال گۋبەرنياسىنىڭ گۋرەۆ ۋەزىنىڭ, كەيىن وكرۋگ اۋماعىندا ءىس-قيمىلدارىمەن كوزگە ءتۇستى. سول تۇستا قارسىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ۆينتوۆكا, رەۆولۆەر, ءشيتى مىلتىق, قىلىش, قانجار سياقتى قارۋلارمەن قارۋلاندى. بۇل ازامات سوعىسى جىلدارى ورال كازاك اسكەرىنىڭ ەڭ اقىرعى اتامانى, گەنەرال ۆ.تولستوۆتىڭ ارمياسى قىزىل ارميا بولىمدەرىنىڭ سوققىسىنان شەگىنگەن تۇستا تاستاپ كەتكەن قارۋ-جاراقتار بولاتىن. تاستاپ كەتكەن كارۋلار جەرگىلىكتى حالىق قولىنا ءتۇستى.

بىراق كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇل قارۋدىڭ بىرقاتارىن حالىقتان جيناپ الدى. دەگەنمەن كەيبىر تۇرعىندار قولعا تۇسكەن قارۋلارىن تاپسىرماي, ساقتاپ قالعان. كەيىن سول قارۋلاردى پايدالاندى. ساقاداي ساي قارۋلانعان ۇكىمەت­تىڭ ارناۋلى وتريادتارىنا شاعىن توپتاردىڭ تاباندى تۇردە قارسىلىق كورسەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ويتكەنى ولار ەلدەن جىراقتا قۇم-قيا­لاردا, تاۋ بوكتەرلەرى مەن شاتقالداردا, ۇڭگىر­لەردە جاسىرىنىپ, قيىن جاعدايلاردا كۇن كوردى. قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر ەلگە تىزەسى بات­قان شولاق بەلسەندىلەر مەن قىزمەتىن اسىرا پاي­دا­لانعان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جازاسىن بەردى.

ءبىز ارحيۆ دەرەكتەرىنەن قارسىلىق بىلدىرگەن توپتاردىڭ ءبىرلى-ەكىلى باسشىلارى تۋرالى دەرەكتى عانا بىلەمىز. ال ولارمەن قويان-قولتىق بىرگە جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى مالىمەتتەر ءالى دە تولىق اشىلا قويعان جوق. وسى ورايدا ارحيۆ دەرەكتەرىنەن العان مالىمەتتەردەگى كەيبىر ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون شىعار. ماسەلەن, ايتقالي ابىلاەۆ – تاعدىرى كۇردەلى تۇلعانىڭ ءبىرى. ول ورال وبلىسى, جىمپيتى ۋەزىندە دۇنيەگە كەلگەن. الاشوردا قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى وكىلى. باتىس الاشوردا وفيتسەرى, قازاقتىڭ العاشقى ۇلت­تىق اسكەري ماماندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. اقپان توڭكەرىسى قارساڭىندا ورال رەال­دىق اسكەري ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1918 جىلى جازدا ءىV قازاق ورال وبلىستىق سەزىنىڭ قارارى­مەن گيمنازيالاردا, رەالدىق ۋچيليششەدە, مۇعالىمدەر مەكتەبىندە جانە ۋەزدىك-ورىس-قا­زاق مەكتەپتەرىندە ورىس ازاماتتىق ءبىلىمىن العان قازاق جاستارىنان اسكەري كوماندالىق قۇرا­مىن ازىرلەۋ ماقساتىندا بۇرىنعى ورىس ارمياسىنىڭ ۇلگىسىمەن ويىل ءۋالاياتى ۇكىمەتى جىمپيتىدا اشقان قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق اسكەري مەكتەبى – التى ايلىق ويىل ءۋالاياتى يۋنكەرلىك مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى.

الاش ميليتسياسىنىڭ قۇرامىندا اسكەر جاساقتاۋعا قاتىسىپ, حالىق اراسىنان اسكەرگە قاجەتتى سالىق جيناۋشى جۇزدىككە جەتەكشىلىك ەتكەن. 1918 جىلى جىمپيتىداعى الاش گارنيزونىن باسقاردى. بولشەۆيزمگە قارسى كۇرەسۋگە قاتىستى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولدى. 1919 جىلى قىزىل ارميا قۇرامىنداعى ۆ.چاپاەۆ ديۆيزياسىنىڭ 443-بەكىنىس باتالونىن قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسياسىنا قاتىستى. 1920 جىلى ورال گۋبەرنياسىنىڭ نەسيە مەكە­مەسىندە, 1930 جىلى تۇركىستاندا ءتۇرلى قىز­مەتتەر اتقاردى. 1934 جىلى الماتىدا الاش وفيتسەرى رەتىندە تۇتقىندالدى. 1936 جىلى ورال قالاسىنا ايدالىپ, 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. قاھارلى 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. الايدا اقتاڭداق جىلداردىڭ قۇربانى بولعان ارىس بۇگىنگە دەيىن اقتالعان جوق.

 ورال گۋبەرنياسىنداعى گۋرەۆ وكرۋگى, قاراكول بولىسى, تايسويعان قۇمىندا قۇنىس­كەرەي (ارحيۆ قورلارىندا قۇدىسگەرەي دەپ جا­زىلعان) قوجاحمەتوۆ توبىندا ەربولات قوجى­باەۆ, مۇسا قوندىباەۆ, ەسقالي بارسيكوۆ, ساتاي بەرگيەۆ, كۇناتار بەكبەمبەتوۆ, ەلماعامبەت ىزماعامبەتوۆ,تەلەۋ يستامبەتوۆ, مامبەتوۆ (ەسىمى اتالماعان), يحسان قوجاسوۆ, قالي قوجا­نوۆ, كەنجاەۆ, جۇكە ايماعامبەتوۆ بولدى. ءبىر نازار اۋداراتىن جايت, اتالعان ارحيۆ دەرەگىندە قۇنىسكەرەي قوجاحمەتوۆتى بۇرىنعى الاشوردا وفيتسەرى دەپ كورسەتەدى. وكىمەتتىڭ جازالاۋشى ورگاندارى تاراپىنان قارسى شىققان ازاماتتاردىڭ جازاسىن اۋىرلاتۋ ماقساتىندا بارلىق پالەنى ءۇيىپ-توگىپ, قوسىپ جازۋ تاسىلدەردى قولدانىلعانى اقيقات. بۇل دا سونداي قيتۇرقى ارەكەتتەردىڭ ءبىر شاراسى بولار. ارتىنان تۇس­كەن قۋعىننان ىعىسىپ, ماڭعىستاۋعا قاراي بەت تۇزەگەن. كەيىن اداي كوتەرىلىسىنە قاتى­سىپ, جاۋلارىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان ايلا­كەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن قۇنىسكەرەيدىڭ كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە جۇمىسقا بەلسەنە كى­رىسىپ, ەڭبەك ءسىڭىرىپ, اۋىلدىق كەڭەستىڭ تور­اعاسى بولعانى بەلگىلى. جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ جۇر­گىزىپ وتىرعان وزبىرلىعىنا اشىقتان-اشىق قار­سىلىق بىلدىرگەن ازامات. وكىنىشكە قاراي, كەيىن وعان جالا جابىلىپ, وكىمەت تاراپىنان قۋعىن­سۇرگىنگە, قۋدالاۋ مەن تۇرتكىگە ۇشىرايدى. اقى­رىندا وكىمەتتىڭ «جاۋى» اتاندى.

ارحيۆ قۇجاتتارىندا ءجيى كەزدەسەتىن ەسىم­دەردىڭ ءبىرى – ەرعالي ايازباەۆ. سول ءبىر كەزەڭ­دە ول گۋبەرنيا ايماعىندا اقىندىعى, سەرى­لىگى, باتىرلىعىمەن ءارى بارىمتاشىلىعىمەن تا­نىلعان. بىراق كەدەي-كەپشىكتەن لاق تارتىپ الىپتى دەگەندى ەستىگەن جان جوق. اتالعان ارىس تۋرالى العاشقى دەرەكتەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ «سوڭعى ەرلىك» اتتى دەرەكتى پوۆە­سىندە كەزدەسەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىل­دارىندا جەرگىلىكتى جەردە قۇرىلعان قىزىل وتريادتى باسقارعان. كەيىن جەرگىلىكتى قى­زىل بەلسەندىلەردىڭ اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا نارازىلىق تانىتقان ول قولىنا قارۋ الۋعا ءماجبۇر بولدى. ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتاردا ە.ايازباەۆتى بوكەي گۋبەرنياسىنىڭ تالوۆكا ۋەزىندەگى ماحمۋد مانگىشەۆتىڭ بانداسىنىڭ مۇشەسى دەپ كورسەتەدى. ە.ايازباەۆتىڭ توبىندا ابدوللا ءىزباساروۆ, قۇتتىباەۆ, دەمەۋ قۇت­تىعۇلوۆ, سالىق ءسابيتوۆ, ديميتري سيدروۆ, ميكام كىشكىنباەۆ, جۇماباي ايازباەۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ بولعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر ارحيۆتە ساقتالعان قۇجاتتاردا حاتتالعان.

سونداي-اق وكىمەت ساياساتىنا قارسى توپتىڭ ءبىرىن بۇرىنعى گۋرەۆ ۋەزىنىڭ ميليتسيا باستىعى حابيباي ءالجانوۆ تا باسقارعان. ارحيۆ دەرەك­تەرىندە ونى الاشوردا اسكەرىنىڭ يۋنكەرى دەپ كورسەتكەن. عازيز ازيمۋحانوۆ بۇرىنعى اق گۆاردياشى وفيتسەر, جانىسقالي مۇقاشەۆ (گۋرەۆ ۋەزدىك ميليتسيا باسقارماسىنىڭ كومەكشىسى, 1924 جىلى بۇرىنعى الاشوردا وفيتسەرى رە­تىندە جۇمىستان شىعارىلعان), وتارعازى كۋتە­باەۆ ميليتسيا قىزمەتىنەن پاتشا وكىمەتى تۇ­سىندا پوليتسيا قىزمەتىندە بولعاندىعى انىق­تالىپ, جۇمىستان شىعارىلعان. ءىلبىشىن ۋەزىنە قاراستى يندەر بولىسىنىڭ №4 اۋىلىندا نۇرسۇلتان قوجاحمەدوۆ, اداي وكرۋگىنىڭ اقكول مەكەنىندە قۇرماش اكدومباەۆ (اتامباەۆ), گۋرەۆ ۋەزى راكۋشا بولىسىنىڭ №7 اۋىلىندا اۋدانباي وسانوۆ باسقارعان توپتا قالي باقباەۆ, قادىرعالي ماندىعاليەۆ بولعان. ۋەزد اۋماعىندا بەكەت دىبىسوۆ, قۇتتىگەرەي دىبىسوۆ, رەدۋت بولىسىنىڭ سارايشىق اۋىل­دىق كەڭەسىنەن ابدراحمان پوپيلوۆ, ەسپول بولى­سىنىڭ تۇرعىنى تولەگەن دۇيسەنعاليەۆ, جەم بولىسىنىڭ №5 اۋىلىندا قۇرمانعالي نۇرلىباەۆ باسقارعان شاعىن توپتار كەڭەس ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل جاسادى.

كەڭەس ەلىنىڭ القىزىل تۋىنداعى جۇمىسشى بالعاسى مەن شارۋا وراعى بەلگىسى اراسىندا قالعان الاش قايراتكەرلەرى مەن مىڭداعان قاراپايىم تۇرعىندار «حالىق جاۋى», «جاپون-گەرمان تىڭشىسى», «باندى-قاراقشى» دەگەن جەلەۋمەن جازىقسىز تۇتقىندالدى. سولاردىڭ ءبارى يتجەككەنگە ايدالىپ, اتىلىپ كەتتى. ەلى­نىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەركىندىگى جولىنداعى كۇرەستە ءومىرى مەن يدەياسى كەڭەستىك وراقپەن ورى­لىپ, «بەسجىلدىقتار» بالعاسىمەن مىلجالا­نىپ, قىزىل قانعا باتقانى وكىنىشتى-اق. قوعام جا­نە مەملەكەت قايراتكەرلەرىن نەگىزسىز ايىپتاۋ, ءوز قۇقىعى ءۇشىن باس كوتەرگەن شارۋالار مەن جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ, بايلاردىڭ دۇ­نيە-مۇلكىن تاركىلەۋ كەزىندە ادام قۇقى مەن زاڭ­دى­لىقتىڭ ورەسكەل بۇزىلۋىنا جول بەرىلدى. ەندى قازاق ۇلتىنا جاسالعان وسىناۋ ناۋبەتكە جاڭاشا كوزقاراسپەن ساياسي باعا بەرىلىپ, تاريحي ادىلدىك قالپىنا كەلتىرىلسە, بۇل بۇگىنگى تاۋەلسىز ەل ۇرپاعىنىڭ ارىستار ارۋاعى الدىنداعى ادالدىعى بولار ەدى.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى