شىعىس تىلدەرى مەن تاريحىن, مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ باي ءداستۇرى بار ماجارستاندا تۇركى تىلدەرىن وقىتۋدىڭ ءۇش عاسىرلىق تاريحى بار. الەمدە العاش رەت 1867 جىلى بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇركولوگيا كافەدراسى, 1897 جىلى كولوجۆار (ترانسيلۆانيادا) ۋنيۆەرسيتەتىندە التايستيكا جانە كومپوراۆيستيكا كافەدراسى قۇرىلعان. وسىنداي دالەلدى ۋاجدەر وتە كوپ. الەمدىك تۇركولوگيانىڭ بەرىك قامالىنا اينالعان ماجارستاندىق مەكتەپتىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى, تەگى قۇمان-قىپشاق نەمەت ديۋلانىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋى كەڭىنەن اتالىپ وتۋدە.
ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ الەمدە بەلەڭ العان تاپتاۋرىن تۇجىرىم مەن پايىمداردى قايتا قاراستىرۋعا دەگەن قۇلشىنىستان عىلىمدا «كابينەتتىكتەن» گورى, زەرتتەۋ نىسانىنا بارىپ تىكەلەي مالىمەت جيناي وتىرىپ, شەندەستىرە زەرتتەۋ باعىتى ورنىعا باستادى. وسى تۇستا ماجارلاردىڭ اراسىنان سان ونداعان ماماندار شىعىسقا – ازيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە عىلىمي ميسسيامەن اتتاندى. ولاردىڭ ءبارى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس, تەك كوروچي چوما مەن ۆامبەري ءارميندى اتاساق جەتكىلىكتى. 1848 جىلعى حالىقتار كوكتەمى لەبىمەن رۋحتانعان ماجارلار ۇلتتىق جاڭعىرۋعا ەتەنە ءمان بەرە وتىرىپ, دەربەستەلۋ ساياساتىن قارقىندى قولعا الدى. ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – ماجار ءتىلى قانداي تىلگە تۋىس, نەندەي توپقا جاتاتىندىعى, حالىقتىڭ تەگى مەن بولمىسى تۋرالى ساۋال كوپتى تولعاندىردى. بۇل سالاداعى «مايدان» تۇركى مەن فين-ۋگور باعىتىنىڭ اراسىندا ءجۇرىلدى.
وسى تۇستا ماجارستاندا ماجار ءتىلىن جاڭعىرتۋ, بىلىمگە قۇشتارلىق كۋلتى ەرەكشە ەدى, ەكونوميكاسى دا قارىشتاي تۇسكەن كەز. وسىنداي مامىراجاي تۇستا دۇنيەگە كەلگەن نەمەت ديۋلانىڭ پەشەنەسىنە ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى سالادا دەندەپ ەڭبەكتەنۋ بۇيىرىپتى.
1890 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا شاعىن كاسىپكەردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ديۋلانى ەكى اعاسىنىڭ جولىمەن ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قولعابىس بولىپ, وتباسىلىق كاسىپتى (تىگىن اتەلەسىن) دوڭگەلەتەدى دەپ كۇتكەن ەدى. بىراق مەكتەپكە بارماي تۇرىپ-اق وقىپ-جازىپ ۇيرەنگەن ءالجۋاز, بىراق تۋمىسىنان زەرەك, زەردەلى بالا عىلىم جولىن تاڭدادى. وعان وتباسىنىڭ قارجىلىق جاعدايى قولداۋ بولدى. گيمنازيادا دوسى ءدورفي يشتۆان (ماجار ەتنوگرافياسىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى, كارتساگتاعى قۇمانيا مۇراجايى ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى) ونى تۇرىك تىلىمەن شۇعىلدانۋعا ۇگىتتەيدى. وسمان تۇرىك ءتىلىن ەكى جىل ۇيرەنگەن گيمنازيست نەمەت شىعىسپەن ەتەنە جاقىن تانىسۋ ءۇشىن 16 جاسىندا ىستانبۇلدى, كەلەسى جىلىندا ايدىن, ءىزمىر (سميرنا) قالالارىن ارالايدى. بۇل ساپارلاردا ۇيرەنۋ, ەل-جەرمەن تانىسۋى ءوز الدىنا, ساباق بەرىپ, ءتىل ۇيرەتىپ قارجى ايىرۋعا مۇمكىندىگى بولعان ەكەن. مۇنداي ىزدەنۋ ساپارى تۇركىگە قوسا, ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ماقساتىندا 1909 جىلى قىرىمدا جالعاسادى, ول جاقتان عىلىمي ادەبيەتتەردى ارقالاپ كەلەدى. ءسويتىپ بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتىنە ەش كەدەرگىسىز وقۋعا قابىلدانعان نەمەت ديۋلانىڭ عىلىمي دايىندىعى مەن تاجىريبەسىن ەسكەرگەن عالىمدار 1-كۋرسىن بىتىرە سالا ونى كاۆكازداعى تۇركىلەردى زەرتتەۋگە جىبەرەدى. حالىقارالىق ازياتانۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماجارستاندىق كوميتەتى ستيپەندياسىنا يە بولعان جيىرما جاسار جىگىت ءىرى ولجامەن ورالعان: جيناقتالعان ماتەريالدارى اراسىندا يىرچى قازاق, ماگومەد ەفەندي وسمانوگلىدان باستاپ قۇمىق, مالقار اۋىز ادەبيەتى مەن ءتىل تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەردى جاريالايدى, 4 ءتىلدى سوزدىك دايىندايدى. ول ءۇشىن اتالعان تىلدەرىنىڭ تابيعاتىنا ۇيلەسكەن ءالىپبيدى ءوزى قۇراستىرعان (!). اتالعان ۇيىم 1913 جىلى نەمەتتى وفە وڭىرىندەگى چۋۆاشتاردى زەرتتەۋگە اتتاندىرادى.
نەمەت 17 جاسىندا حابارلاما ماقالا, ال جيىرماسىندا تىرناقالدى عىلىمي ماقالاسىن جاريالاعان. عىلىمي ۇستانىمدى ەتيمولوگ, التايست, فونەتيك گومبوتس زولتان مەن فين-ۋگوريست, ەتنوگراف مۋنكاچي بەرناتتان ۇيرەنگەندىگىن جازعان. 1911-1914 جىلدارى لەيپتسيگ, كيل, بەرلين ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە گانس شتۋممە مەن گەورگ ياكوب سەكىلدى پروفەسسورلاردان ءدارىس الدى. مۇنان كەيىن 2-3 جىل بويى بىلىگىن شىڭداۋعا بەل بۋعان زەرتتەۋشى گەرمانيا, فرانتسيا, رەسەي, پولشا, چەحيا, بۇلعاريا كىتاپحانالارىندا جۇمىس جاسايدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ماجارشا جانە شەت تىلدەردە ۇزبەي جاريالاپ وتىرعان نەمەت 1916-1917 جىلى تۇرىك ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى, تىلدەسكىش, سوزدىك قاتارلى بىرنەشە ەڭبەگىن نەمىس تىلىندە جارىققا شىعارادى. بۇل وسمان تۇرىك گرامماتيكاسى نەمەت ءۇشىن العاشقى ءىرى باسپالداق قانا ەمەس, ونىڭ ومىرىنە ۇلكەن بەتبۇرىس اكەلگەن, اتاتۇرىكپەن اراداعى بايلانىسقا ارقاۋ بولعان ەدى.
1916 جىلى نەمەت ديۋلا بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگيا كافەدراسىنا ەرەكشە قۇقىقتاعى ۇستازدىققا شاقىرىلادى. بىلىگى كەمەلدەنە باستاعان نەمەتكە بۇيىرتقان بۇل مۇمكىندىك ونىڭ عىلىمي مۇراتىنىڭ ءوز ىرعاعىمەن جۇزەگە اسۋىنا قولايلىلىق تۋدىردى. ءسويتىپ ول ماجار شىعىستانۋىنىڭ دامۋىنا وڭدى بەتبۇرىس اكەلىپ قانا قويعان جوق, ماجارلاردىڭ كونە تاريحى, ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا, سول ارقىلى الەمدىك تۇركولوگياعا تىڭ لەپ اشتى دەۋگە بولادى.
نەمەت شىعارماشىلىعى التايستيكادان باستالعانىمەن ء(تىپتى ماجار تىلىندەگى موڭعول كىرمە سوزدەرى تۋرالى ماقالا دا جاريالاعان) تاريحي لينگۆيستيكاعا قاراي ويىستى.
نەمەتتىڭ عىلىمي ميسسياسىنىڭ باستى نىسانى – حونفوگلالاش, ياعني ماجارلاردىڭ وتانعا (ەۋروپاعا) قونىستانۋ ماسەلەسى, دالىرەك ايتساق, كارپات قويناۋىنا قونىستانۋ ءۇردىسىنىڭ العىشارتتارى, تاريحى, ەتنوس رەتىندە قالىپتاسۋ ماسەلەسى بولدى. بۇل ماسەلەنى سارالاۋدا ماجارلاردان بۇرىن تاريحي سۇرلەۋدى سالىپ وتكەن, كونە حرونيكالاردا ماجارلاردىڭ بابالارى رەتىندە قاراستىرىلاتىن (ال ماجارلاردى – تۇركى دەپ تاڭبالايدى جىلنامالاردا!) اتتيلا عۇندارىنان باستاپ, ارپاد پاتشانىڭ ماجارلارىنىڭ قالىپتاسۋى, ءتىلى, مادەنيەتىنىڭ وزگە جۇرتتارمەن تاريحي بايلانىسىن عىلىمي تۇرعىدان انىقتاۋدى ماقسات ەتىپ قويادى.
ماجار تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ تەرەڭ قويناۋىنا دەندەپ بويلاۋ ءۇشىن نەمەت تاريحي لينگ-
ۆيستيكانىڭ, اسىرەسە ەتيمولوگيا مەن ونوماستيكانىڭ مۇمكىندىگىنە سۇيەنىپ قانا قويعان جوق, ونى ادىستەمەلىك جانە مازمۇندىق تۇرعىدان بايىتتى. ءومىرىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن ارناعان «A honfoglaló magyarság kialakulása» – وتانعا قونىستانۋشى ماجارلاردىڭ قالىپتاسۋى» اتتى مونوگرافياسىن 1930 جىلى جارىققا شىعاردى. ونان بەرى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ءالى دە قۇندىلىعى مەن كونتسەپتۋالدى ارقاۋىن جوعالتپاعان ەڭبەكتىڭ عىلىمي, پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعى كەمىگەن جوق. ەڭبەكتىڭ العىسوزىندە اۆتور بىلاي دەپ تولعايدى: «ماجارلار ورتالىق ەۋروپالىق قاۋىمداستىققا قوسىلاردان بۇرىن شامامەن مىڭ جىلداي (!) ۋاقىت بويى تۇركى جۇرتتارىمەن بىرگە (együtt!) ءومىر ءسۇردى. بۇل بىرگە ءومىر سۇرگەن كەزەڭ تاريحى, ونىڭ جاعدايىنا (وبستوياتەلستۆو) قاتىستى تاريحي دەرەككوزدەردە ءسوز بولماعان. دەگەنمەن, تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەر, ەتنوگرافيالىق سيپاتتامالار مەن تىلدىك مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ساقتالىپ قالعان ورتاق اتاۋلار مەن ولاردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ارقىلى ماجارلار ءوزىمىزدىڭ بايىرعى كەلبەتىمىز تۋرالى «كارتينانى» تىرىلتە الامىز».
بۇل – نەمەت ديۋلانىڭ تاعانى, قاعيداتى بولدى. بۇل جولدا عالىم تۇركىلەردەگى ەسىم بەرۋ, اتاۋ جۇيەسىنە قاتىستى ماسەلەلەردى زەرتتەي وتىرىپ, ونى كلاسسيكالىق ونوماستيكانىڭ جاڭا ادىستەمەلەرىمەن تولىقتىرا, تۇركولوگياداعى بىلىگىمەن ۇشتاستىرا سارالادى. ناتيجەسىندە سونى قورىتىندىعا قول جەتكىزدى. شىعىس ەۋروپاداعى تۇركىلەردىڭ تاريحىنىڭ عۇنداردان باستاپ, ماجارلارعا دەيىنگى كەزەڭىن سارالاۋ بارىسىندا ورتاعا بۇلعار-تۇرىكتەردى «قويدى». التايستيكاداعى لامبدايزم, روتاتسيزم سياقتى تاريحي فونولوگيالىق قۇبىلىستاردان تۋىندايتىن تارتىستاردى ءساتتى تالداي وتىرىپ, گۋستاۆ رامستەد سىندى تۇركولوگتاردىڭ پىكىرىنىڭ ورىنسىز ەكەنىن سىنادى. رامستەدتىڭ تۇركىلەردىڭ اتاجۇرتى قيىر شىعىستا حيانگان جوتالارىنا قاراي, شالعايدا دەگەن ءۋاجىنىڭ قيسىنسىز ەكەنىن دالەلدەگەن نەمەت تۇركىنىڭ وتانى ەرتىس بويىندا, باتىس ءسىبىردىڭ وڭتۇستىگىندە توحارلار مەن كونە يران ىقپالى جەتكەن تۇستا دەگەن كوزقاراستى ۇسىندى.
تۇركى مەن ورال تىلدەرىندەگى ورتاق جالعاۋ, جۇرناقتار ءارى سينگورمونيزم قۇبىلىسىنان باسقا سينتاكسيس پەن گرامماتيكالىق ۇقساستىقتارعا دەن قويدى. ءسويتىپ چۋۆاش پەن ساقا (ياكۋت) ءتىلى ورتاق تۇركى تىننەن ەرتە الشاقتاپ شىققانىن دالەلدەدى, ورال جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ اراجىگىن, تيپولوگياسىن اجىراتۋعا اتسالىستى. «بۇلعار» ەتنونيمىنىڭ ءمانى – ارالاس, قوسىلىس, ءتۇزىلىس دەگەنگە ساياتىنىن, ونىڭ سەبەبى اتتيلا پاتشا ولىمىنەن كەيىن پاننونيادان كاۆكازدىڭ تەرىسكەيىنە قاراي شەگىنگەن عۇندار 465 جىلدار شاماسىندا سول ايماققا قاراي ويىسقان ونوگۋرلارمەن ارالاسۋدان تۋعان دەگەن بايلامعا كەلدى. وسىلايشا بۇلعارلار چۋۆاشقا ءتان تىلدىك ەرەكشەلىككە («ر» دىبىسى) قوسا, اتتيلا كۋلتىن الا كەلدى. كەيىن اتالعان سيپاتتار تۇركى-بۇلعارلاردان قوڭسى ماجارلارعا قاراي اۋىستى دەيدى. تاريحي جانە تىلدىك دەرەكتەردە ساقتالعان بۇل كەزەڭگە ءتان ونوگۋر, ساۆير, تۇرك ەتنوستىق اتاۋلارىنىڭ ءمانىن اشتى. مۇنداعى ونوگۋر – ۋنگار, حۋنگار, ۆەنگر اتالعان ماجار, ال گرەك, اراب دەرەكتەرى تۇرك دەپ اتاۋى دا ماجارلار, ءتىپتى كونستانتين پەرفيروگەنيتوس (باگريانورودنىي) جىلناماسىندا ساۆارتو اسفولوي, ياعني ساۆير دەگەن اتپەن ماجارلاردى اتاعان. دەمەك, تەرىسكەي كاۆكاز بەن قازار (كاسپي) اۋماعىنداعى تاريحي-ەتنوستىق بولمىس ماجارلارعا قاتىستى ءوربيدى.
مونوگرافياسىندا نەمەت ماجار ەتنوسىنىڭ قۇرىلىمىنا تۇركىلىك سيپاتى ءتان ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, ونى قۇرۋشى 7 تايپانىڭ اتاۋىن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: ونىڭ ەكەۋى ۋگور تەكتى: ءبىرىسى – نيەك ماعىناسى – جيەك, اتىز, شەت, ەكىنشىسى – مەدەر, ماديار ۋگورلاردىڭ ورتاق اتاۋى مەد+ەرى تۇركىلەردەگى ادامى دەگەن جىكتىك تۇردە (تۇركمان سياقتى) قالىپتاسقانىن ايتادى. ال قالعان تايپا اتاۋلارى تۇركىلىك سيپاتتا: كابار (قابارۋى, ءىسىنۋ, قارسىلىق تانىتۋشى), دارمات (شارشاماس), كۇرت (قار ءۇيىندىسى), تاريان (قوسالقى بيلەۋشى, جالعان بەك), يەنو ء(ۋازىر, ءۋالي), كەري (وراسان, ءداۋ) كەسي (بولىك, ۇزىك) دەگەن ءمانىن اشىپ كورسەتەدى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداعى نيەك – قورعاۋشى, مەدەر – جەتەكشى (نوقتا اعا), كۇرتديارمات – ەكى تايپادان تۇراتىن, ال تاريان مەن يەنو ماجارلارعا ەرتەدەن قوسىلعان, كەرى مەن كەسي كەشتەۋ كەلىپ قوسىلعان تايپا دەپ قورىتادى. تۇركىلەر وزىنەن الدەقايدا تومەن, ءالسىز ۇيىمداستىرىلعان ۋگورلاردىڭ باسىن قوسىپ ۇيىستىرعان, بىراق كەيىن وزدەرى ولارعا ءسىڭىپ كەتكەن. نەمەتتىڭ پىكىرىنشە, باشقۇرلار تۇركىلەنگەن ماديارلار, XII عاسىردا شىعىستاعى تۋعاندارىن ىزدەگەن ماجار ساياحاتشىلارىنىڭ جولىعىپ, ءتىل قاتىسقان باۋىرلارى سولار بولعان.
ول بايىرعى تۇركىلەردىڭ وتانى قايدا دەگەن ماسەلەگە, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, لينگۆيستيكا ارقىلى جاۋاپ ىزدەدى. اتتيلانىڭ عۇندارى ازياداعى قىتاي جىلنامالارىنداعى حۋننۋ, ءسۇننۋ (سيۋننۋ) اتالعان ازيا عۇندارىمەن بايلانىسى قانداي, جىلنامالار مەن اڭىزداردا ماجارلار عۇنداردىڭ ۇرپاقتارى دەۋى قانشالىقتى سەنىمدى دەگەن ساۋالدار الاڭداتتى. نەمەت وسى ماسەلەدە ءتورت بىردەي ارىپتەسىمەن ليگەتي لايوش, ۆاتسي پەتەر, فەتتيچ ناندور جانە ەكحارد شاندورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 1940 جىلى شىققان «Attila és Hunjai» (اتتيلا جانە ونىڭ عۇندارى) اتتى كولەمدە كوللەكتيۆتىك مونوگرافياسىندا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى. قورىتىندىسى مىناداي: ەۋروپا عۇندارىنىڭ ءتىلى بۇلعار-تۇركىگە جاقىن دەگەن گيپوتەزا ۇسىندى. اتتيلا عۇندارىنىڭ بيلەۋشىلەرى عانا عۇندار, ال قول استىنداعى جۇرتى گوت, نەمىس, سلاۆ تايپالارى بولعان.
1799 جىلى تابىلعان نويد-سەنت-ميكلوش نەمەسە اتتيلا قازىناسى دەپ اتالعان 23 دانا التىن ىدىستا تاڭبالانعان ۇلكەندى-كىشىلى جازۋدىڭ سىرى ۇزاق ۋاقىت بويى عىلىمي پولەميكاعا اينالدى. وعان قاتىستى شەبەستەن, ناد سىندى مامانداردىڭ زەرتتەۋلەرىن سىن تەزىنە العان نەمەتكە اتاقتى ۆيلگەلم تومسەننىڭ بۋيلا ەسكەرتكىشىنىڭ جازۋىن سارالاعان پىكىرى وي سالادى. نەمەت ەكى بىردەي جالقى ەسىمدەگى تاڭبانى انىقتاپ, اقىر سوڭىندا ونىڭ پەچەنەك تىلىندە جازىلعانىن, ونىڭ قىپشاق تىلىنە جاقىن تۇرعانىن, شىنتۋايتىندا ماجار رۋنيكاسىمەن جازىلعاندىعىن جاڭالىق رەتىندە ۇسىنادى.
نەمەت – عىلىمي شىعارماشىلىعىندا كوپ ماسەلەمەن قاتار اينالىسقان مامان. 1921 جىلى ماجار تىلىنە تۇركىلەردەن ەنگەن كىرمە ءسوزدىڭ توركىنى تۋرالى ماقالا جاريالاعان ول ماجار مەن تۇركىلەردىڭ بايلانىسى بارىسىندا الماسقان كىرمە سوزدەردى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرعان: ءبىرىنشىسى – ماجارلاردىڭ كارپاتقا قونىستاناردان بۇرىنعى سوزدەر (بۇعان چۋۆاش سيپاتتى تۇركى لەكسيكاسى ءتان); ەكىنشىسى – ورتاڭعى كەزەڭدى قىپشاق پەن پەچەنەك سوزدەرى قۇرايدى; ءۇشىنشىسى – كەيىنگى كەزەڭ نەمەسە وسمان تۇرىكتەرىنىڭ وتارشىلدىعى كەزەڭىندە ەنگەن سوزدەر ء(ۇشىنشى توپتاعى 6-8 ءجۇز ءسوزدى تالداماق بولعان, ونىڭ 30-40-ى ءالى دە ماجار تىلىندە قولدانىستا).
ونوماستيكا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىندە ول ماديار تاريحىنداعى كوپتەگەن تۇلعالار مەن رۋ تايپالاردىڭ اتاۋىن (كەان, شالان, بۋلچۋ, حوركا, تەتەن, كارولدۋ, شارولتۋ, ايتون, بۋحنا) جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تۇپنەگىزى (كارتساگ, دەبرەتسەن, كولدۋش, ءوزون, ماكلار, چەپەل, شوليوم, كارۆاي, كورو) تۇرىك تىلىنەن ەكەندىگىن, تاريحي-ەتنومادەني بايلانىستىڭ تامىرى تەرەڭدە ءارى ءتىنىن ۇزبەي ۇزاققا جالعاسقاندىعىن عىلىمي تۇرعىدان تياناقتاعان.
ءاۋ باستا ماجار-تۇركى بايلانىسىنىڭ جاندى تۇسى ەدىل بۇلعارلارى ارقىلى ءجۇرىلدى دەگەن تۇجىرىمىندا قالعان نەمەت ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بۇلعارياداعى تۇرىكتەردىڭ ءتىلىن زەرتتەۋدى قاتار جۇرگىزىپ وتىردى جانە ديالەكتولوگيا مەن ەتنوگرافيا, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن توپتاستىرعان ىرگەلى ەڭبەكتى شىعاردى. ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن تاقىرىبى باشقۇرت-ماجار رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋى, تىلدىك بايلانىسى تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرعان.
نەمەتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان ءبىر جايت – ونىڭ جاس كەزىندە جارىققا شىعارعان تۇرىك ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى ەڭبەگى. وقيعا جازمىشى بىلاي بولعان ەكەن: وسمان يمپەرياسىنا قىزمەت ەتكەن نەمىس جاۋىنگەرلەرىنە ارنالىپ دايىندالعان نەمەتتىڭ Türkische Grammatik ەڭبەگىن اگوپ مارتاريان (ول كەيىن تۇرىك تىلىنە ەڭبەك سىڭىرگەن عالىمعا اينالعان) ەسىمدى وقىمىستىنىڭ قولىنان كورگەن تۇرىكتەر ونى جانسىز دەپ كۇدىكتەنىپ, پاشانىڭ الدىنا اپارادى. شىنتۋايتىندا, باسقاشا جايت ەكەندىگىن تۇسىندىرگەن.
1917 جىلى شامدا بولعان بۇل وقيعانى كەمال پاشا تۇركيا رەسپۋبليكاسىن جاريالاعان تۇستا ەسىنە تۇسىرەدى. «جەڭىستى ەندى عىلىم سالاسىندا جالعاستىرۋ كەرەك» دەگەن اتاتۇرىك جاڭا رەسپۋبليكانىڭ الدىنداعى بەسىنشى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە جازۋ مەن ءتىل رەفورماسىن قويادى. اتاتۇرىك ءوزى كىرىسىپ, ۆامبەريدەن باستاپ نەمەتكە دەيىنگى ونداعان ماجار تۇركولوگتارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن ەتەنە تانىسادى. اسىرەسە نەمەتتىڭ اتالعان ەڭبەگىندەگى تۇركى سوزدەرىن لاتىن ارىپتەرىمەن ترانسكريپتسيالاۋى, ءسوز توركىنىن تالداۋلارى ەرەكشە وي تاستايدى, جازۋ رەفورماسىندا ارقاۋ ەتكەن ءبىر تىرەككە اينالادى. 1928 جىلى 1 قاراشادا قابىلدانعان لاتىن جازۋىنا ءوتۋ جانە ءتىلدى رەفورمالاۋ شەشىمىنەن سوڭ ەڭ اۋەلى ماجار ماماندارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنەدى.
«نەمەتتىڭ ەڭبەگىن ەتەنە بويلاعان اتاتۇرىك ماجار ءتىلىنىڭ دامۋىنىڭ تاريحىن, ونىڭ تازالىعىنا جەتە ءمان بەرۋگە, ماجارلاردىڭ 150 جىل بۇرىن ەڭسەرگەن ءتىل جاڭعىرتۋ تاجىريبەسىن تۇركيا پراكتيكاسىندا قولدانۋدى, ياعني سويلەۋ ءتىلى مەن جازۋ ءتىلى اراسىندا الشاقتىق بولماۋى كەرەك», – دەگەن ۇسىنىسىنا سەبەپكەر بولدى دەپ جازدى زەرتتەۋشى ن.گۇنگورمەش (بۇل اقاڭنىڭ – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كونتسەپتۋالدى تۇجىرىمىمەن تولىق ۇيلەسەدى). تۇرىك ءتىلى قوعامى ماجار تۇركولوگتارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس اتقاردى. ءتىپتى ونىڭ العاشقى توراعاسى رۋشەن ءۇنايدىن ءىى سوعىس ۋاقىتىندا بۋداپەشتە ەلشى بولدى.1936 جىلى دولماباكچە سارايىندا وتكەن تۇرىك ءتىلى كونگرەسىندە نەمەتتىڭ بايانداماسى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. وسىنداي ىرگەلى ىستەردە بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگيا كافەدراسىنىڭ الەۋەتى جۇمىلدىرىلسا, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىندە 1935 جىلى حۋنگارولوگيا ينستيتۋتى قۇرىلادى. 1937 جىلى ورتالىق ازيا تۇركىلەرىنە ارنالعان ءىرى جيىندى ۇيىمداستىرعان جاس ۇجىم ماجار تۇركولوگتارىنىڭ ەڭبەكتەرىن تۇرىك تىلىنە اۋدارۋ, ناسيحاتتاۋ, شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىندە ۇلكەن جەتىسىككە جەتكەن. وعان قوسا ءىرى ىستەردە – تۇرىك ەتيمولوگيالىق سوزدىگى, تۇرىك ەنتسيكلوپەدياسى سياقتى ەڭبەكتەردى دايىنداۋعا ماجار تۇركولوگتارى ۇلەس قوستى. بۇل سالادا نەمەتتىڭ ۇلكەن ىقپالى بولعانىن مويىنداۋ كەرەك.
1923 جىلى ماجارستان عىلىم اكادەمياسى كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ قابىلدانعان نەمەت 1927 جىلعى ءبىر عىلىمي وتىرىستا «تۇركى جۇرتتارىن زەرتتەۋدى ماجار-تۇرىك تاريحي بايلانىسىنان ىزدەۋدى جانە ونى بەرىدەن باستاۋدى قولعا الاتىندىعىن جاريالادى.
ول كونە, جاڭا تۇرىك تىلدەرىن, وسمان تۇرىك ءتىلى, ەتنوگرافيا, تاريحتى كەشەندى تۇردە وقىتۋدى ۇسىندى. نەمەت زەرتتەۋىن ماديارلار مەن كونە جانە ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ تاريحي, مادەني بايلانىستارىنا ارنادى. شىعىس ەۋروپا اۋماعىنداعى رۋنيكالىق جازۋلاردى (اسىرەسە نويد-سەنت ميكلوش, سەكەي) ورحون, تالاس رۋنالارىمەن سالىستىرا زەرتتەپ, «قۇپيالاردى» اشتى. بۇل سالادا اتاقتى ۆيلگەلم تومسەننىڭ ءتىسى باتپاعان سونى سۇرلەۋگە سوقپاق سالدى.
اتاعى مەن شىعارماشىلىعى جارىسا قارقىنداعان نەمەت ديۋلا 1928 جىلدان «ماجارستان شىعىستانۋى» مونوگرافيالار سەرياسىن شىعارۋدى قولعا الىپ, نەبىر تاماشا عىلىمي تياناقتالعان ەڭبەكتەردى حالىققا ۇسىندى. ونىڭ بەدەلىمەن 1930 جىلى تۇركى فيلولوگياسى جانە كونەماديار تاريحى ينستيتۋتى قۇرىلادى. قىزمەتتە دە ورلەيدى: 1932 جىلدان گۋمانيتارلىق فاكۋلتەت دەكانى, 1947-1949 جىلدارى بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. ساياسات سالقىنىنان اياعىنا تۇساۋ سالىنعان پاندەر قايتا وقىتىلىپ, تۇركولوگيا, ىشكى ازيا, سينولوگيا, شىعىس ازيا كافەدرالارى قايتا قۇرىلادى. شىعىستانۋ ستۋدەنتتەر قاۋىمداستىعى دا دۇنيەگە كەلىپ, يگىلىكتى ىستەرگە بەلسەنە ارالاسا باستايدى. ول ستۋدەنتتەردىڭ كوبى قازىر ماجارستان تۇركولوگياسىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنە اينالىپ وتىر.
عالىمنىڭ وتان الدىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان ماجارستان ۇكىمەتى نەمەتتى ەڭ جوعارى وردەندەرىمەن جانە مەملەكەتتىك سىيلىقپەن ماراپاتتادى.
الەمدە وننان استام تانىمال پروفەسسور تاربيەلەگەن ۇستاز از بولسا, سونىڭ ءبىرى – نەمەت. نەمەت ەڭ سوڭعى شاكىرتىنىڭ ءبىرى, جەرلەسى, تۋىسى ماندوكي قوڭىر يشتۆانعا قيىن قىستاۋ تۇستا ءوزى پارتيالىق كەپىلدەمە بەرە وتىرىپ, ونىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعان, ەرەكشە قولداۋ كورسەتكەن.
ماجار ەلدىگى مەن بولمىسىن زەرتتەۋ سالاسىندا ىرگەلى ەڭبەك تىندىرعان نەمەت ديۋلانىڭ مۇراسىن وتانداستارى جوعارى باعالايدى. نەمەت سالعان جول كەمەلدەنىپ, دامىپ قۇلاشىن كەڭگە جايۋدا. حح عاسىر سوڭىنداعى جۇيەلەردىڭ داعدارىسىنان كەيىن تىڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلدى. ماجارستاندا سان سالادا شىعىس ەلدەرىمەن بايلانىستى, كونە تاريح پەن تىلدىك, مادەني بايلانىسقا قاتىستى مىڭداعان ەڭبەكتەر جىل سايىن جارىق كورەدى. وعان قوسا بۇرىن بەيمالىم قۇندىلىقتار مەن جاڭالىقتارمەن تولىعىپ وتىرعان بۇل باعىتقا گەنەتيكا مەن انتروپولوگيا, ارحەولوگيا مەن فولكلوريستيكا تىڭ سەرپىن بەرۋدە. ماجارستانداعى «شىعىسقا قاقپا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كەلەلى ىستەر جۇزەگە اسۋدا. بۇگىندە ماجارستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇرىك كەڭەسى, تۇركسوي, تۇركى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى, تۇرىك پارلامەنتتەر قاۋىمداستىعى سياقتى بىرقاتار تۇركىلىك ينتەگراتسياعا بەلسەنە ارالاسىپ وتىر. ەكى جىل سايىن ماديار-تۇران قاۋىمداستىعى (جەتەكشىسى بيرو اندراش) ماجارستاندا ۇيىمداستىراتىن عۇن-تۇركى-ماجار حالىقتارىنىڭ قۇرىلتايى سول ءبىر كەزدەرى نەمەت سىندى عۇلامالار باستاپ كەتكەن ىزگىلىكتى ءىستىڭ ناتيجەسى, بۇگىنگى ۇرپاققا بەرەر ىرىزدىعى دەپ باعالاۋعا بولادى. دۋناي بويىنداعى كارپات قويناۋىنداعى باۋىرلاردىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن ۇلى دالامەن اراداعى بايلانىسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدەگى عۇلاما نەمەت ديۋلانىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ۇلەسى ولشەۋسىز. سوندىقتان نەمەتتى تۇركولوگياداعى ماۋەلى شىنار دەمەسكە لاج جوق.
حينايات باباقۇمار,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ماجار-تۇران قاۋىمداستىعىنىڭ قىزمەتكەرى
بۋداپەشت (ماجارستان)
