ال ەندى سول سان تاراۋ ءسوز سايىسىن ساحنادا دومبىراسىز ەلەستەتىپ كورىڭىزشى؟! ءبىز ەلەستەتە المايمىز. بىراق بۇل سۇراققا سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سەرى بۋىنى ويلانباستان «ەلەستەتە الامىز!» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدى. ولاي دەيتىن سەبەپتەرى ايتىس الامانىنا دومبىراسىز ءتۇسىپ, قارسىلاسىن «ۋاي, ءداريداي, ءداريداي» دەپ وتىرىپ-اق دەدەكتەتىپ سالاتىن اقتاڭگەر اقىن – مۇقاش سەيتقازينوۆتى ول بۋىن جاقسى تانيدى. اتاعى اسپانداپ, ءدۇيىم جۇرت ء«داريداي» دەپ بىلەتىن اقىننىڭ تانىمالدىعى سونشا, سول كەزدە ونىڭ ەسىمى مۇقاش ەكەنىن, ازان شاقىرىپ قويعان اتى مۇقانبەتقالي ەكەنىن دە كوبىسى بىلە بەرمەپتى. بۇل, ارينە ونەر وكىلدەرىنىڭ كەز كەلگەنىنە بۇيىرا بەرمەس باقىت دەۋگە بولادى.
جالپى, ۇلىتاۋدىڭ قاسيەتتى توپىراعىنان قانات قاققان, تاسقىنى تاۋ قوپارار تالانتىمەن تالايدى تامساندىرعان ايتىستىڭ ناعىز اقتاڭگەرى تۋرالى ءسوز باستاۋ وڭاي ەمەس. دەسەك تە, از عانا ءسوزىمىزدىڭ ىشىندە وسىناۋ اقىن تۋرالى ەڭ قاجەتتى اقپاراتتاردى بارىنشا قامتىپ كەتكىمىز كەلەدى.
سوزدەرىنىڭ سالماعى قورعاسىنداي اۋىر بولاتىنى سول شىعار, مۇقاش اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى توپىراق – بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى قورعاسىن دەگەن اۋىل. بۇل اۋىلدى كوبىسى شەڭبەر دەپ تە اتايدى. كيەلى مەكەن سوناۋ ۇلىتاۋ مەن تورعايدىڭ شەكتەسەتىن تۇسىنداعى شەتكەرى قونىسقا جاتادى. قازاقتىڭ قاي قيىرى بولسىن قۇتتى ايماق قوي. دەگەنمەن قورعاسىن اۋىلىنىڭ قاسيەتى مۇقاش اقىنعا ەرەكشە شابىت بەرىپتى.
شالعايدا تۋدىم ەكەن دەپ شالاعاي ولەڭ جازار ءداريداي ەمەس. شەڭبەردە تۋسا دا, شەڭبەرگە سىيمايتىن ويلاردىڭ يەسى مۇقاش اقىن ايتىس دەسە ارقالانىپ, ولەڭگە ءوز ورنەگىمەن ەركىن كەلگەن ناعىز دەگدار. كەيىپكەرىمىز اساۋ ارىنىمەن ەلدى وزىنە بىردەن قاراتادى. مۇقاش سەيىتحازينوۆتىڭ ەسىمى سىر بويىنان ماناپ كوكەنوۆ, كوكشەتاۋدان كوكەن شاكەەۆ, سىردا تۋىپ, ساتباەۆتا وسكەن شىنبولات دىلداباەۆ ءتارىزدى اقىنداردان سوڭ ىلە-شالا شىعادى. دوداعا دومبىراسىز دا تۇسە بەرەتىن دارىنىمىزدىڭ العاشقى ايتىسى تۋرالى, اقىن ايتاقىن بۇلعاقوۆپەن بولعان اتاقتى ءسوز سايىسى توڭىرەگىندەگى ادەمى ەستەلىكتەردى بەلگىلى جۋرناليست, اقىننىڭ زامانداسى ايتباي ساۋلەبەك تاماشا جازادى. «1990 جىلى ءبىر قىزىق بولدى. الماتىلىق ايتۋعان ءشايىموۆ دەگەن مىقتى ايتىسكەر ايتاقىن بۇلعاقوۆپەن سايىسۋعا ءتيىس-ءتى. بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ايتۋعان ايتىستان شەتتەتىلدى. الگىنى ەستىگەن مۇقاشتىڭ باسىنا ءبىر وي ساپ ەتە قالماسى بار ما؟ «مەن ايتاقىنمەن ايتىسامىن» دەپ ءجۇرسىن اعاسىنا جەتىپ باردى. «وتقا ءتۇسىپ نە قىلاسىڭ؟ ايتاقىننىڭ ارۋاعى باسىم» دەپ توقتاۋ ايتتى جەرلەسى. بىراق مۇقاش قىڭقىلداپ قويمادى. «جارايدى, – دەدى ءبىر كەزدە ءجۇرسىن, – بىراق, ۇلىتاۋدى ۇياتقا قالدىرىپ جۇرمە».
بۇلعاقوۆ ناعىز اقىن ەكەن. ءوزىنىڭ جەڭىلگەندىگىن مويىنداپ, مۇقاشتىڭ قولىن الدى. قولىنا دومبىراسىن قىسا ۇستاپ تۇرىپ:
– مەن ەلدى ولەڭىممەن كورىكتى ەتەم,
وسىنداي ولەڭ سوزدەن جەلىپ كەتەم.
كەلەسى كەزدەسكەنشە ۇيرەنەرسىڭ,
مەن ساعان دومبىرامدى بەرىپ كەتەم, –
دەدى دە ۇكىلى دومبىراسىن سىيعا تارتتى. وكىنىشتىسى سول, مۇقاش سول دومبىرانى ءبارىبىر ۇيرەنە المادى», دەيدى ا.ساۋلەبەك.
بۇل ايتىس الماتى قالاسىندا ناۋرىز-دۋمانعا ارنالعان xالىقارالىق اقىندار ايتىسى ەكەن. الامانعا 70 اقىن قاتىسىپ, مۇقاش اقىن جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ الىپتى. ايتىستىڭ جۇرگىزۋشىسى ءجۇرسىن ەرمان ۇلكەن دوداعا تۇڭعىش رەت قاتىسىپ تۇرعان, ەشكىم تانىمايتىن جاس جۇيرىكتى سوندا: « ۇلىتاۋدان – تايجاننان كەيىن ايتىسقا شىعىپ تۇرعان اقىن», دەپ تانىستىرسا كەرەك. وسى ايتىستان كەيىن مۇقاش سەيتقازينوۆ ەل اراسىندا ء«داريداي» اقىن اتالا باستاپتى... جالپى, سەيتقازينوۆ ۇزىن سانى 60-قا جۋىق رەسپۋبليكالىق جانە xالىقارالىق ايتىستا ونەر كورسەتىپتى.
دومبىرا شەرتە المايتىندىعى «داريدايعا» قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, كەرەمەت پيار بولادى. دومبىراسىز ءدۇلدۇلدىڭ داۋىسى الىستارعا وسىلاي شارىقتاسا كەرەك. جالپى, دوداعا دومبىراسىز تۇسەتىن اقىن دەگەنگە قۋ تاقتايدى قولىنا مۇلدەم ۇستامادى دەگەن ءسوز ەمەس. مىنا ءبىر ەسكى سۋرەتتەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, اقىننىڭ قولىندا قاراعاي قارا دومبىرا بار. الايدا ونى اقىن تارتىپ جارىتپايدى, تەك قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ ار جاعىن ء«داريدايلاتا» سالادى ەكەن. فوتو 1995 جىلى ءتۇسىرىلىپتى. اقىنمەن ساحنادا ءسوز سايىستىرىپ وتىرعان قازاقتىڭ اياۋلى اقىن, سازگەر قىزى – ەلەنا ابدىحالىقوۆا. بىلەتىندەر, بۇل ايتىستا دا مۇقاش اقىننىڭ جۇلدىزى جانىپ جەڭىسكە جەتكەن دەسەدى.
جوعارىدا دا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, اقىننىڭ اتاعى مەن اڭىزى قوسا اسپانداپتى. مۇقاڭ تۋرالى كوپتەگەن اڭگىمەنىڭ ءبىرىن وسى جەردە ايتا كەتۋىمىزگە بولادى. بىردە سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى «دومبىرا تارتپايتىندار ايتىسقا قاتىسپاسىن!» دەپ جارلىق شاشىپتى-مىس. كەيىننەن سول ءمينيستردى ۇلىتاۋدا كەزىكتىرىپ قالعان مۇقاش اقىن ىركىلمەستەن: «قارا ولەڭگە بارۋعا قادىر اعامىزدان قورقامىز, ايتىسقا بارۋعا سىزدەن قورقامىز» دەپ قويىپ قالىپتى. الگى جەردە قادىر مىرزا ءالى اعاسى دا تۇرىپتى. مينيستر قاتتى ساسسا كەرەك. ايتقان ءسوزىن جۋرناليستەرگە جاۋىپ زورعا قۇتىلىپتى.
بۇدان ءبىز ءداريداي اقىننىڭ بويىنداعى ناعىز اقىنعا ءتان نايزاعاي مىنەزدى اڭعارامىز. ايتپەسە مينيستر كورسە, ءمىنىس اتىنداي باسىن شۇلعي بەرەتىن اقىندار بۇنداي ءسوزدى ءومىرى ايتا الماس ەدى. شايىردىڭ شاتاقتاۋ شارۋالارى تۋرالى اڭگىمەلەر ءالى دە كوپ. «مىنا زامان قاي زامان؟» دەگەن تولعاۋى ءۇشىن اۋىلدىڭ اكىمى قىزمەتىنەن دە قۋىلعان كەزدەرى بولىپتى. بىراق قايدا جۇرسە دە ولەڭگە بەرگەن سەرتىنە ادال ازاماتتىق ۇستانىمىنان ەش تايقىماعان.
مۇقاش سەيىتقازينوۆتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بۇل ونەرپاز – ايتىس پەن پوەزيانى الالامايتىن اقىن. قايتا ءداريداي دەگەن اتتى ايتىستا ءجۇرىپ يەلەنسە دە, پوەزياعا كوبىرەك قالام الادى. ءالى دە قولىنان قالامى تۇسپەگەن اقىن ءتۇيىنى شەشىلمەي, قوعامدا قوردالانىپ قالعان كۇردەلى ماسەلەلەرگە ۇنەمى ءۇن قوسىپ كەلەدى. كۇيىنىشىن دە, ءسۇيىنىشىن دە قارا قالامىنان توگىلگەن كوك سياسىنا اقتاراتىن اقجۇرەك اقىندى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى اعاسى دا ەرەكشە جاقسى كورەدى. «ايتىستىڭ الاقۇيىنى» دەپ ەركەلەتىپ: «ايتىس ەل-جۇرتتىڭ مۇڭ-زارىن ايتىپ, الاشىنا اقجولتاي بولىپ تۇرعان كەزەڭدە ۇلىتاۋدان ء«داريدايلاپ» مۇقاشتىڭ ساحناعا شىعۋى ۇلتتىق رۋحانياتتاعى وزىنشە ءبىر وقيعا بولىپ ەدى», دەيدى. تاعى بىردە ءداريداي اقىننىڭ پوەزياعا دەگەن ادالدىعىن اڭعارعان اقسۇڭقار ۇلى كوكەسى:
« ۇلىتاۋدا ۇلار ءجۇر كوزگە تۇسپەي,
سول ۇلاردىڭ قاسىندا ءبىر اقىن ءجۇر», دەپ شايىر وبرازىن شىنايى سۋرەتتەيدى.
مۇقاڭنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار بار اتاعى – ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن اتاق. ونىڭ ءوزىن بەرتىندە يەلەنىپتى. وسىنشاما ابىرويى بار شايىرىڭىزدى ەل ءالى كۇنگە دەيىن ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر دەپ ەمەس, ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى دەپ تانيدى. مادەنيەتتىڭ ماڭايىنداعىلار قوزعالا قويماعان سوڭ, مەتسەنات بەكزات التىنبەكوۆ بيىل «تۇلعا – 2020» سىيلىعىن تاپسىرىپتى. سول سىيلىق باسقا ماراپاتتارعا جولباسشى بولسىن دەيمىز, قايتەمىز؟
بۇعان ەڭ الدىمەن ۇلىتاۋ اۋدانى مەن جەزقازعان قالاسى جاقتاعى سەڭ قوزعالۋى كەرەك شىعار. شىنبولات اقىن جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ باس اقىنى دەپ باعا بەرىپ كەتكەن شايىردى شەڭبەردەن شىعارمايتىنداي نە كۇن تۋدى دەپ ويلايمىز؟ ەگەر اقىن دەر كەزىندە ەلەپ-ەسكەرىلىپ جاتسا مىنانداي شۋماقتار تۋماس ەدى-اۋ:
اقىن جۇرمەس جارىلىسسىز,
ء دۇمپۋسىز,
داريدايعا داۋ ايتارسىز
مۇمكىن ءسىز؟
الپىس جاسقا كەلگەنىمدە اۋدانىم,
تەرىس قاراپ جاتىپ العان
ءۇن-ءتۇنسىز...
جىرىم ءمانسىز, قاشان دا
ۇلىتاۋىمسىز,
ءانىم ءالسىز التىن بەسىك – اۋىلسىز.
كەشە اۋىلىم جىر كەشىمدى وتكىزدى,
ال اۋداننىڭ جاقسىلارى
تاعى ءۇنسىز.
...ەل ەمەس پە ەك ونەرىمەن ەڭسەلى,
ايتىس سونىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى.
سەيتقازىنىڭ مۇقاشى ەمەس مەنى
ەلىم –
ۇلىتاۋدىڭ ءداريدايى دەۋشى ەدى.
شىن مانىندە كەيىنگى بۋىن ءداريدايدى جايلاپ ۇمىتا باستاعانداي. وعان البەتتە جاس ۇرپاقتىڭ ەش كىناسى جوق.
ەگەر ءبىز ايتىپ وتىرعان بىرەگەي اقىننىڭ كىتابى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ۋاقىتىندا شىعىپ, ودان ۇلكەنى بار, كىشىسى بار, جاپاتارماعاي الىپ جاتقان سىيلىق, ماراپاتتار بۇل اقىنعا دا بوگەتسىز بۇيىرىپ جاتسا, ءبىزدىڭ كەيىپكەر وسىنشالىق تاسادا قالماس ەدى.
ءداريدايدىڭ وسى كۇنگە دەيىن ماقتانىپ ايتار ماراپاتى جوق دەگەن سىزگە دە, بىزگە دە سىن سياقتى. جالپى, بۇل ماسەلەگە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بەيجاي قاراماعانى دۇرىس.
ءجا, سىيلى ادامعا سىيلىقتان دا جوعارى ماراپات ول – حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن سوڭىنان ەرگەن سويلارى سۇراپىل شاكىرتتەرى شىعار. مۇقاڭنان تىكەلەي ءتالىم الماسا دا قازىرگى ايتىس الامانداعى كىل جۇيرىكتەردىڭ كوبى وزدەرىن وسى اعا بۋىنعا رۋحاني شاكىرت سانايدى. بەلگىلى ايتىسكەر اقىن باۋىرجان قاليوللا: «مۇقاش اعامىزدىڭ ولەڭدەرى دومبىرا تارتا الاتىن ءبىرازىمىزدان ساۋاتتى عوي» دەسە, جاس جۇيرىك مەيىربەك سۇلتاحان: «اعامىز سازدان توسىلسا دا سوزدەن توسىلمايتىن تالانت. ءبىز سەكىلدى ءبىر ويدى وتىز قاتارعا شۇبىرتپاي-اق ءتورت قاتار قارا ولەڭگە قانشا ويدى سىيدىرا سالادى», دەپ تالانتتى اعالارىنا لايىق تاماشا لەبىزدەرىن ايامايدى.
شاكىرتتەرىنەن بولەك ونەرىن جالعاستىرار لايىقتى ءىزباسارى بار اقىننىڭ اتى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. مۇقاش اقىننىڭ كەنجە ۇلى مۇقاعالي سەيىتقازى دا ولەڭ ولكەسىنەن الىس قونباعان ازامات. اكەسىنىڭ ىزىمەن ول دا ايتىس الامانىنا ات ەرتتەپ, قارا ولەڭگە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرۋعا تالاپتانىپ كەلەدى.
تىرناقالدى جىر جيناعىن شىعارىپ ۇلگەرگەن مۇقاعالي دا اكەسى سەكىلدى ءوزى تۋعان اتامەكەندە قىزمەت ىستەپ جاتقانىن وسى جەردە ەرەكشە ايتا كەتۋىمىز كەرەك. تۋعان جەرگە تۋ تىگۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى وسى – اكە مەن بالا. بەلگىلى ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ اندەرىنە ءسوز جازىپ جۇرگەن مۇقاعاليدان اكەسى ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى.
ايتپاقشى, مۇقاڭنىڭ ءسوز ونەرىنە ادالدىعىن تاعى مىنادان كورۋگە بولادى. ءبىز ايتىپ وتىرعان ۇلىنىڭ ەسىمىن مۇزارت مۇقاعاليدىڭ قۇرمەتىنە قويسا, نەمەرەسىنىڭ ەسىمىن مارالتاي دەپ اتاعانىن ەستىپ ماعمۇرلاندىق. سول اساۋ مىنەز ارقالى اقىنداردىڭ جولىن مۇقاش اقىننىڭ ءىزباسارلارىنا بەرسىن دەپ تىلەدىك.
ولەڭ ولكەسىنە تىككەن تۋىن ۇنەمى بيىكتە جەلبىرەتىپ كەلە جاتقان ءداريداي اقىنعا ۇزاق عۇمىر تىلەيمىز. ءوزى شىقپاعان بيىكتەرگە اقىن پەرزەنتتەرى قول جەتكىزىپ جاتسا ەڭبەكتىڭ اقتالعانى سول ەمەس پە؟!
