سونداي-اق «سورقۇدىق» دەگەن اتاۋ بولسا, بۇل جەردىڭ اسا جايلى ەمەس, اۋىز سۋى اششى, ادامعا جايسىز ەكەنىن جولاۋشى بىردەن تۇسىنەدى. ال «ايدارلى» دەسە ول جەردىڭ ءشوبى ايدار تارىزدەس شوقتىقتى بولىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
اتاۋلار ارقىلى حالقىمىزدىڭ ايتقىشتىعىن, ايرىقشا بايقاعىشتىعىن, ءتىپتى وي-ءورىسىنىڭ, اقىل-ويىنىڭ كەمەلدىگىن دە كورۋگە بولادى. سوندىقتان ونوماستيكا مەن ونىڭ ءبىر بولىگى توپونيميكا جەردىڭ ەرەكشەلىگىمەن قاتار جەر يەسىنىڭ دە قانداي ەكەنىنەن حابار بەرەدى. ەكەۋى بىتە قايناسىپ, ءبىر تۇتاسقا اينالىپ, ءبىر رۋحتى تۇزگەن. قازاقتىڭ رۋحى جەر اتىمەن كوتەرىلەتىنى دە سوندىقتان. مىسالى, «بۋراباي» دەگەندە وعان «ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەيدى...» دەگەن نەمەسە «جەتىسۋ» دەگەنگە «جەر ءجانناتى – جەتىسۋ» دەگەن تىركەس قوسا ىلەسىپ, ماقتانبايتىن قازاق جوق. ال جەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ارقىلى ەلدەن جەردى ايىرۋعا بولادى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى ونوماستيكانى ءوز مۇددەسىنە پايدالانعان. باسىپ العان جەردىڭ بارىنە ولار تەك ءوز اتاۋلارىن قويعان. بۇل تۋرالى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ ارنايى بۇيرىعى دا بولعان. جەردىڭ اتاۋىن جات قىلسا وعان يەسى دە جات بولا باستايدى.
ماسەلەن, «انتونوۆكا», «پەتروۆكا», «نيكولاەۆكا» دەگەن سياقتى كەلىمسەكتەردىڭ قاپتاعان كىسى اتتارىنان تۇراتىن اتاۋلارى ارتىنان وسى جەرلەردى قازاققا وگەي قىلا باستادى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە پاتشالىق رەسەيدىڭ ونوماستيكالىق ساياساتى جالعاسىن تاپتى. اسىرەسە كەلىمسەكتەر وتە كوپ قونىستانعان سولتۇستىك وبلىستاردا, سونىڭ ىشىندە ەسىل وڭىرىندە ورىستىڭ ىڭعايىنداعى «قىزىل» اتاۋلار قاپتاپ كەتتى. اراسىندا بىرەن-ساران عانا «قىزىل تۋ», «قىزىل اسكەر» دەگەندەر عانا كەزدەسىپ قالاتىن. ونىڭ ۇستىنە بولشەۆيكتەردىڭ ءبارى دەرلىك ورىس فاميليالى بولعاندىقتان ولارعا بەرىلگەن اۋىل-سەلولار, قالا اتاۋلارى مەن كوشەلەرى دە تەگىس ورىس تەكتى بولدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقتى ءوز جەرىنەن جەرىتىپ, جات قىلا بەردى.
قۇدايعا شۇكىر, قازىر قازاق ءوزىنىڭ جەرىنە ءوزى يە بولىپ, تاۋەلسىز ەلگە اينالدى. وعان دا مىنە, وتىز جىلعا اياق باستى. ەندى سول ءوز جەرىنە ءوز اتاۋلارىن قايتارۋى, ءوز جەرى مەن ەلدى مەكەندەرىن وزىنە تارتۋى كەرەك ەمەس پە؟ بىزدەن باسقا بارلىق رەسپۋبليكالار باياعىدا-اق ءسويتتى. ال ءبىز ءالى كۇنگە كوڭىلشەكتىك تانىتىپ, جەرىمىزگە ءوز اتاۋلارىمىزدى بەرە الماي كەلەمىز.
2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە جارىق كورگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت-ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن ەشقاشان جويمايدى. وندا بىلاي دەلىنگەن ەدى: «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ...اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى. سونىمەن بىرگە رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدىرەتىمەن ماڭىزدى. بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى».
جاڭعىرۋدىڭ جارقىن جولدارىنىڭ ءبىرى – ونوماستيكانىڭ ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن ەجەلگى اتاۋلارىن الۋى نەمەسە ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋعا باعىتتالعان جاڭا اتاۋلار. بۇلارسىز ءبىزدىڭ سانامىز ۇزاق جىلدارداعى ەزگىدەن ارىلا المايدى. سول سەبەپتى ەلدى مەكەندەردىڭ, جەردىڭ ۇمىت بولا باستاعان تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋ, اتاۋى بۇرمالانعان اۋىلداردىڭ ترانسكريپتسياسىن دۇرىستاۋ, كوشەلەرگە, ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت وشاقتارىنا لايىقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ – ونوماستيكا جۇمىسىنداعى نەگىزگى باعىتتار بولىپ تابىلادى.
ارينە, بىرەۋلەرگە مۇنداي قادامداردىڭ ۇناماسى حاق. ويتكەنى, وندايلاردىڭ ساناسى وزبىرلىقتىڭ باسقىنشى تۇمانىنا اداسىپ, ەسكى يدەولوگيالىق شىرماۋىقتان شىعا الماي ءجۇر. بۇل وندايلارعا ءوزىنىڭ بۇرىنعىدان ادا, تاۋەلسىز ەلدە جۇرگەنىن دە بولجاتپايدى. جانە وندايلاردىڭ باسىنداعى جالعىز تىرەۋ – «تاريحي اتاۋىن قالدىرۋ» دەگەن قويىرتپاق. «تاريحي اتاۋدىڭ» تامىرى قايدا ەكەنىن بىلمەسە دە سودان ايرىلعىسى كەلمەي, جاڭا دۇنيەگە تابان تىرەپ, قارسى تۇرعىسى كەلەدى. ماسەلەن, جۋىردا مىناداي وقيعانىڭ كۋاسى بولدىق. وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ءبىر توپ قالا تۇرعىنىن قىزىلجاردىڭ قالاي وزگەرەتىندىگىمەن تانىستىرىپ جاتقاندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر قارت وقىتۋشىسى (اتى-ءجونىن ايتپاي-اق قويايىق) «كرەپوستنوي» كوشەسىن كورىكتەندىرۋ كەرەك قوي» دەپ تۇرىپ الدى.
ال وسى «كرەپوستنوي» دەگەننىڭ نە ەكەنىن وقىتۋشى تەرەڭ تانىپ بىلە مە ەكەن؟ بۇل ورىس تاريحىنىڭ ەڭ ۇياتتى بەتتەرىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟ 1861 جىلعا دەيىن سوزىلعان «كرەپوستنويلىق قۇقى» دەگەن ءتارتىپ ورىس قوعامىندا بۇكىل الەمدە ۇمىت بولعان قۇل يەلەنۋشىلىكتىڭ ءبىر ءتۇرىن ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن الىپ كەلدى ەمەس پە؟ ادامنىڭ ادامدى باسىبايلى يەلەنۋى, قالاسا ساتۋى, يتكە ايىرباستاۋى, ءتىپتى ءولتىرىپ تاستاسا دا جاۋاپ بەرمەۋى سياقتى ىستەر ءوزىن دامىعان ەلمىز دەپ ساناعان مەملەكەتكە مۇلدە ابەس قىلىق ەدى. باسىبايلى شارۋالاردىڭ ەشقانداي قۇقىنىڭ بولماۋى, ولاردى ادام قاتارىنا ساناماي, قالاعانىنشا باسىنۋ – بۇل ادامدى ادامنىڭ قاناۋىنىڭ شەكتەن شىققان كورىنىسى بولاتىن. ءسوزىمىزدى ۆيكيپەدياداعى مىنا انىقتامامەن بەكىتە كەتەلىك: «...پومەششيك وتنيمال ۋ كرەستيان يح نادەلى ي ليچنوە حوزيايستۆو ي پرەۆراششال يح ۆ ناستوياششيح سەلسكوحوزيايستۆەننىح رابوۆ, كوتورىە رابوتالي نا نەگو پوستوياننو ي پولۋچالي تولكو سكۋدنىي پايوك يز گوسپودسكيح زاپاسوۆ. كرەپوستنىە بىلي سامىمي بەسپراۆنىمي ليۋدمي ي نيچەم سوۆەرشەننو نە وتليچاليس ۋجە وت نەۆولنيكوۆ نا پلانتاتسياح نوۆوگو سۆەتا. كرەستيان ي دۆوروۆىح پوكۋپالي ي پروداۆالي وپتوم ي ۆ روزنيتسۋ. تەلەسنىە ناكازانيا كرەپوستنىح پولۋچيلي چرەزۆىچاينو شيروكوە راسپروسترانەنيە. نەرەدكو تاكيە ناكازانيا زاكانچيۆاليس سمەرتيۋ جەرتۆ, نو پومەششيكي پوچتي نيكوگدا نە نەسلي نيكاكوي وتۆەتستۆەننوستي زا ۋبيستۆا ي
ۋۆەچيا سۆويح سلۋگ». رەسەي تاريحىنداعى وسىناۋ ۇياتتى قىلىقتى ك.اكساكوۆ, ا.گەرتسەن جانە ت.ب. ورىستىڭ الدىڭعى قاتارلى زيالى قاۋىمىنىڭ ءوزى قاتتى سىناپ, قارسى شىققان.
ال وسى «كرەپوستنويلىقتى» سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جاقتاپ, وسى كوشەنىڭ اتى مەن زاتىن جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتىپ تۇرۋىندا قانداي وي بار؟ بۇل جەرگە ءتىپتى «تاريحي اتاۋى» دەگەن دە كەلمەيدى عوي. ونداي قۇل يەلەنۋشىلىك دەگەن ءبىزدىڭ جەردە مۇلدە بولعان دا ەمەس. ال قىزىلجاردىڭ مىنا كوشەسىن بىرەۋلەر مازاقپەن نەمەسە ەسەرلىك شالىقپەن «كرەپوستنوە» دەپ اتاي سالعان...
ءبىزدىڭ ونوماستيكالىق جاڭعىرۋىمىزدى وسىلاي اياقتان شالىپ, تىرەپ قالعىسى كەلىپ تۇراتىندار از ەمەس. وندايلار قازاقستانعا جانى اشىعانسىپ, «قاراجات بوسقا شىعىندالادى», ودان دا اقشا باسقا جۇمىسقا جۇمسالماي ما دەيدى. اقشانىڭ ناق وسى رۋحاني جاڭعىرۋعا جۇمسالۋى كەرەكتىگىن ولار بىلگىسى كەلمەيدى. ال كەيبىرەۋلەر ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردى قورقىتىپ, «بۇل جەرگە شىعىندالعان كوپ اقشا سىبايلاستىق جولمەن جىمقىرىلۋى مۇمكىن» دەگەندى العا تارتاتىن بولىپتى. ءىس جۇزىندە قايتا اتاۋعا كەتەتىن شىعىن بولماشى عانا. كەيبىر كولەڭكەسىنەن قورقىپ, جاڭبىر بولماي سۋ بولىپ جۇرەتىن شەنەۋنىكتەر دە ولاردىڭ قيتۇرقىسىنان قاراداي ۇركىپ تۇرادى. قۇددى ا.چەحوۆتىڭ «چەلوۆەك ۆ فۋتليارە» دەگەن اڭگىمەسىندەگى «كاك بى چەگو نە ۆىشلو» دەگەندى ايتىپ, وزىنەن ءوزى شوشىپ جۇرەتىندەر دە جەتەرلىك.
بىراق «شەگىرتكەدەن قورىققان ەگىن ەكپەس» دەگەن. وندايلاردىڭ ارقايسىسىنان ۇركە بەرسەك ەل بولا المايمىز. رۋحىمىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق كودىمىزعا دا ورالا المايمىز. وسىنى تۇسىنگەن جەرگىلىكتى باسشىلار دا بار. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, وي-ءورىسى بيىك ازامات عاني نىعمەتوۆ. ول كەلگەننەن بەرى بۇل ماسەلە قولعا الىنىپ, ءبىرشاما ءىس اتقارىلىپ جاتىر. تەك قالا اتاۋىن, كوشە اتاۋىن وزگەرتۋگە شۋلاتىپ حالىقتى ارالاستىرۋ تۋرالى زاڭ ءتارتىبى كوپ نارسەدە اياقتان شالادى. بىزدەگى حالىقتىڭ اراسىندا دۇرىس ۋاجگە جىعىلاتىندار از, كوبىسى ەسكىلىكتى اڭسايتىن كەرتارتپالار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. وندايلار ايتەۋىر ءبارى دە بۇرىنعىشا, وزدەرىنە جاقىن اتاۋلار بولعانىن قالايدى. سوندىقتان بىزگە الدىمەن زاڭدى وزگەرتۋ كەرەك. سوسىن عانا اتاۋلار وزگەرمەسە جەرگىلىكتى بيلىكتەن تالاپ ەتۋگە بولادى.
سونىڭ وزىندە قازىر سولتۇستىكتە ءبىرشاما اۋداندارداعى اتاۋلار وزگەردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تالاس-تارتىسپەن 10 اۋداننىڭ, 1 قالانىڭ, 74 ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋى قايتارىلدى جانە وزگەرتىلدى, سونداي-اق ترانسكريپتسياسى تۇزەتىلدى. سونىمەن بىرگە, 34 نىسانعا تانىمال تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى.
2020 جىلعى قازان ايىندا ونەر كوللەدجىنە ەرمەك سەركەباەۆتىڭ, وبلىستىق فيلارمونياعا اقان سەرىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. م.جۇماباەۆ اۋدانىنداعى №4 مەكتەپ ماعجان جۇماباەۆتىڭ, جامبىل اۋدانىنىڭ پرەسنوۆ مەكتەبى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ اتىمەن اتالادى. سونداي-اق اقجار, قىزىلجار اۋداندارىندا اۋىلدىق وكرۋگ, كوشە اتاۋلارىن قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىستار قارالدى.
قازىر وبلىستا 540 ەلدى مەكەن جانە 6000-نان استام كوشە بار بولسا, سولاردىڭ ىشىندە زامان تالابىنا ساي ەمەس, توتاليتارلىق سيپاتقا يە اتاۋلار ءالى دە وتە كوپ. يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 14 اۋىلدىق وكرۋگ, 32 اۋىل, 744 كوشە بار. مىسالى: لەنين اتاۋى بارلىق اۋداندا كەزدەسىپ, ءالى كۇنگە 66 كوشە مىزعىماي تۇر. ەڭ كوبى اقجار جانە عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانداردا – 14 كوشەدەن. 39 كوشە – كيروۆ, 16 كوشە – كۋيبىشەۆ, 22 كوشە – كارل ماركس جانە 23 كوشە كالينين ەسىمىمەن اتالادى. وسىنداي جاعدايدا بىزدە رۋحاني جاڭعىرۋ بار دەپ كور. ءبارى ءباز-باياعى كوممۋنيستىك شىرماۋىقتىڭ شىرعالاڭىندا. مۇنداي جاعدايدا قالانىڭ قىزىلجار اتاۋىن الۋى تۋرالى ايتۋ دا قيىن.
جۋىردا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ع.نىعمەتوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ونوماستيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى ءبولىم سەلەكتورلىق بايلانىس ارقىلى پەتروپاۆل قالاسى جانە اۋدان اكىمدەرىنىڭ الەۋمەتتىك سالا جونىندەگى ورىنباسارلارىمەن جۇمىس كەڭەسىن وتكىزىپ, حاتتامالىق تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىندا ماسەلەلەر تۋىنداماس ءۇشىن, ادىستەمەلىك-تاجىريبەلىك كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ونوماستيكالىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ ماماندارى اۋداندارعا شىعىپ, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. الايدا وسىنداي كەزدەسۋلەردىڭ دە وڭ ناتيجە بەرەتىنىنە كۇمان بار. ويتكەنى ەسكىدەن اجىراعىسى كەلمەيتىن كەيبىر اۋىل ادامدارى ەشقانداي وزگەرىستى قالامايدى. سوندىقتان تەك جەرگىلىكتى بيلىك پەن ونىڭ قاسىنداعى ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىنە وسى ماسەلەنى زاڭدى تۇردە تاپسىرعان دۇرىس بولار ەدى. ول ءۇشىن, ارينە جوعارىدا ايتقانىمىزداي زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك.
اۋداندارداعى جاعداي وسىنداي بولسا پەتروپاۆل قالاسىنداعى احۋال ءتىپتى مىزعىماي تۇر. ءوزىمىز قانشا جازساق تا مۇندا حالتۋرين, كراسين سياقتى بولشەۆيك-تەررورشىلاردىڭ, كومينتەرن سياقتى ارانداتۋشىلىق ۇيىمداردىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشەلەر دە ءالى كۇنگە تۇر.
ءبىر تاڭقالارلىعى, وبلىس بيلىگى مەن حالقى قازاقشا اتاۋ بەرگەن كەيبىر نىساندار دا قوزعالىسسىز قالىپ وتىر. مىسالى, تيميريازەۆ اۋدانىنا اسا كورنەكتى قازاق جازۋشىسى, جەرلەسىمىز ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اتى بەرىلگەن ەدى, سونى ءالى كۇنگە جوعارى جاق بەكىتپەي, اياقسىز قالىپ تۇر. نە سەبەپتى ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. س.مۇقانوۆتان گورى تيميريازەۆ قازاققا كوپ پايدا جاسادى دەگەن بىرەۋ مە, الدە كولەڭكەسىنەن قورقىپ, شوشىنعان ءبىر شەنەۋنىك پە, ايتەۋىر بىرەۋلەر حالىق قالاۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
