كەنتاۋلىق ازاماتتار پرەزيدەنتكە ارىزداندى (ال قالا اكىمى ولاردىڭ ۋاجىمەن كەلىسپەي وتىر)

ەكى تاراپتىڭ ءۋاجىن سارالاي وتىرىپ, قالاداعى ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن تۇرعىندار اراسىندا تالقىلانباعان, ياعني قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادام­داردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ سىندى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالماعان با دەگەن ويدا قالدىق. رەتىمەن بايانداساق.

كەنتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى: سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءو.پۋكاشەۆتىڭ, ەڭبەك مۇگە­دەگى, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى, قالا­لىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ر.نۇ­رىل­لانىڭ, قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مە­تال­لۋرگى س.قامباروۆتىڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا جازعان ارىزىن وقىپ شىققاندا العاشىندا كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋرەن ماحاجانوۆ قىز­مەتىنە كەلگەلى ەلدىڭ پىكىرىمەن سا­ناس­پاي, زاڭدى بەلدەن باسىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرۋدە مە دەگەن پىكىر دە تۋىندايدى. ماسەلەنىڭ ءمان-جا­يىنا قاراعاندا, بىلتىر ارىزدانۋشى­لار داۋرەن ماحاجانوۆتىڭ جەكە قا­بىلداۋىنا كىرىپ, ءوتىنىش ايتقان. ولار تسەرەب­رالدى سال اۋرۋىمەن (دتسپ) اۋىراتىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارناپ وڭالتۋ ورتالىعىن اشۋ جونىندە ­جوس­پار جاسالعانىن ايتىپ, وعان قالاداعى بوس عيماراتتاردىڭ ءبىرىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا, كەيىنىرەك وتەۋسىز بەرۋدى سۇ­رانعان. ءوتىنىش حات تاپسىرعان. اكىم ورىنباسارى ب.اليمبەتوۆ پەن قارجى ءبو­لىمىنىڭ باسشىسى ي.ازيزباەۆقا پۋش­كين كوشەسى №28 مەكەنجايداعى عيما­راتتىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋدى جۇك­تەگەن. ارىزدانۋشىلاردىڭ جازۋىنشا, كەيىنىرەك «پارىز» مۇگەدەكتەر قوعامىنا بەرىلەدى دەگەن عيماراتتى د. ماحاجانوۆ باسقا كاسىپكەرگە ساتىپ جىبەرگەن.

ارىزدىڭ جازىلۋىنا نەگىزگى سەبەپ بولعان وسى جايت ەكەندىگى ايدان انىق. بىراق شاعىمدانۋشىلار وزدە­رى­نىڭ پرەزيدەنتكە جازعان حاتىندا قالا­داعى باسقا دا ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توق­تالىپتى. سوعان سۇيەنسەك, اكىم بولىپ كەلگەن د.ماحاجانوۆ «تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ 20 جىلدىعىنا» قويىلعان ەس­كەرتكىشتى دەمونتاج جاساپ, تولە بي كو­شەسىن ءال-فارابي كوشەسىنە دەيىن اشۋعا ۋادە بەرگەن. بۇل ماسەلە قوعامدىق كە­ڭەس­تە, ارداگەرلەر كەڭەسىندە, ءماسليحاتتا بىرنەشە رەت قارالىپتى. الايدا اكىم بۇگىنگە دەيىن كەڭەستەر مەن دە­پۋ­تاتتار ۇسىنىسىن ورىنداماي جال­تارىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. مى­نا ءبىر فاكتىگە نازار اۋدارالىق. ارىز­دانۋ­شىلاردىڭ جازۋىنشا, اكىم 75 ملن تەڭگەنى سىبايلاستىق جولمەن A.جار­بولوۆ دەگەن ازاماتقا اۋدارىپ, ءىسى سوتتا قارالىپ جاتقانىنا قاراماستان ءوزى­­نىڭ ناعاشى تۋىسى د.مۇحامەديەۆتى جەر قا­تىناستارى بولىمىنە باسشى ەتىپ تاعا­يىنداپتى. د. ماحاجانوۆ ەشكىممەن اقىل­داسپاي وزىمبىلەرمەندىكپەن «التىن ادام» مونۋمەنتىن بۇزدىرىپ, سونىڭ دايىن تۇرعان بەتوندالعان تۇعىرىنا ابايدىڭ ەسكەرتكىشىن قويىپتى. سەبەبى اكىمگە قۇرىلىستان «اقشا جەۋ» ءۇشىن «التىن ادام» استىنداعى دايىن تەمىر-بەتون تۇعىر كەرەك بولعانعا ۇقسايدى. ماحاجانوۆ قىزمەتىنە كەلە سالىسىمەن «تازالىق-كەنتاۋ» مەكەمەسىن تالقانداپ, تەندەر وتكىزىپ, بارلىق قارجىنى وزىمەن ىلەسە كەلگەن فيرمالارعا بەرىپ جىبەرىپتى. قالانىڭ نەگىزگى تىرەك كاسىپورنى بولعان, 2012 جىلى مودەرنيزاتسيالانعان كەن بايىتۋ فابريكاسى اكىمنىڭ قۇپيا قول­داۋىمەن تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, مەتاللالوم بولىپ ساتىلىپ جاتىر ەكەن. «بۇل وزەكتى ماسەلەنى كوتەرىپ كاسىبي ماماندار, كومبينات ارداگەرلەرى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى قالا اكىمى د.ماحاجانوۆقا بىرنەشە رەت كىردىك, بىراق ناتيجە كەرى­سىنشە بولىپ شىقتى. قالا اكىمى د.ما­حاجانوۆقا قالانىڭ ماسەلەسىن ايتىپ كىرۋ دەگەن اقىرەتتىڭ ءىسى, ورىسشا ءارى بارىنشا دورەكى ادام», دەپ جازعان ارىزدانۋشىلار سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىربەك پۋكاشەۆتىڭ اكىمنىڭ قابىلداۋىنا 9 ايدا 10 رەت جازىلىپ, بىراق كىرە الماعانىن العا تارتىپتى.

الايدا كەنتاۋ قالاسىنىڭ اكىمى داۋ­­رەن ماحاجانوۆتىڭ وسى ارىز بو­يىن­شا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىنە قارا­ساڭىز, جاع­داي مۇلدەم باسقاشا سياق­تى. بىرىنشىدەن, اكىمدىك پۋشكين كو­شەسىندەگى عيماراتتى «پارىز» مۇگە­دەك­تەر قوعامىنا بەرىلۋىنە قارسى بول­­ماعان. بىلتىر ساۋىردە اتال­عان عي­­ما­­راتقا ساۋدا-ساتتىق جاريالا­نادى. مەم­لەكەتتىك م ۇلىك ءتىزىلىمى ۆەب-پور­تا­لىندا جاريالانعان ساۋدا-سات­تىق­قا ەكى قاتىسۋشى ءوتىنىش تاستايدى. جەڭىم­پاز بولىپ ەرجان جۇماشەۆ دەگەن كاسىپكەر تانىلادى. ال ارىز يەلەرى كون­كۋرسقا قاتىسپاعان. ياعني اكىمدىكتىڭ ايت­­قان ۋاجىنەن تۇسىنگەنىمىز, بارلىق ماسەلە زاڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس. «عيمارات تاۋىپ بەر» دەپ جۇرگەن ازا­­ماتتاردىڭ كونكۋرسقا نە سەبەپتى قا­تىس­­­پاي قالعانى بەلگىسىز كۇيدە قالىپ وتىر.

اكىمنىڭ بەرگەن جاۋابىنا قاراعاندا, كەنتاۋ قالاسىنداعى تولەبي كوشەسىن ءال-فارابي كوشەسىنە دەيىن قوسۋ جونىندەگى بەرىلگەن ۇسىنىستارعا سايكەس تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ قويىلعان ەسكەرتكىش دەمونتاج جاسالىنىپ, ورنىنا ارنايى قۇرىلىس ماتەريالىنان دايىندالعان برۋسچاتكالار توسەلىنگەن. الايدا جەر استىنداعى ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردىڭ وتۋى­نە بايلانىستى تولەبي كوشەسىن ءال-فارابي كوشەسىنە دەيىن ۇزارتىپ جول سالۋعا مۇمكىندىك بولماعان.

اكىم «ناعاشى تۋىسى» د.مۇحامە­ديەۆ­تىڭ قىزمەتكە تاعايىندالۋىندا ەش­قانداي زاڭسىزدىق جوق ەكەندىگىن العا تارتىپ وتىر. بۇعان دەيىن كەنتاۋ قالالىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ا.باۋبەك جەر كو­دەكسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاماي جانە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىپ, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءتيىستى دارە­جە­دە ورىنداماعان. سول ءۇشىن وعان قالا اكىمىنىڭ وكىمىمەن «لاۋازىمىن تو­مەندەتۋ تۇرىندەگى» تارتىپتىك جازا قول­دانىلىپ, كەنتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ تاعايىندالعان. ال ونىڭ ورنىنا د.مۇحامەديەۆ زاڭدى نەگىزدە, كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ حاتتاماسى نەگىزىندە تاعايىندالعان.

كەنتاۋ قالاسىنداعى «تاۋەلسىزدىككە 10 جىل» مونۋمەنتى 2001 جىلى اباي داڭعىلى بويىنا ورناتىلعان. كەنتاۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ 2020 جىلعى 26 ناۋرىزداعى كەزەكتەن تىس ەلۋ توعى­زىنشى سەسسياسىنىڭ №43 حاتتاماسىمەن بەرىلگەن ۇسىنىسىنا سايكەس, ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي 2020 جىلى «تاۋەلسىزدىككە 10 جىل» مو­نۋمەنتى الىنىپ, داڭعىل بويىنا دانا ابايدىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. ياعني اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا وزىمبىلەرمەندىكپەن ەمەس, قالانى اباتتاندىرۋ جوباسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلعان. «كەنتاۋ قالاسىندا سانيتارلىق تازالىق جۇمىستارى «تازا­لىق كەنتاۋ» جشس, «گرۋپپا ينتەكو» جشس جانە «Jan Kentau» جشس-لەرى تاراپىنان جۇمىلدىرىلىپ, كەستەگە سايكەس جۇمىستار اتقارىلۋدا», دەلىن­گەن اكىمنىڭ جاۋابىندا. ياعني «تال­قاندالدى», «وزگە فيرمالارعا بەرىلىپ كەت­تى» دەلىنگەن «تازالىق كەنتاۋ» مەكە­مەسى وزىنە تيەسىلى جۇمىستى اتقارىپ ءجۇر. سوندا ارىزدانۋشىلار ءمان-جايدى بىل­مەگەنى مە؟

ءدال وسىنداي جاعداي كەنتاۋ كەن بايىتۋ فابريكاسىنا دا قاتىستى. بيىل «NATA» حولدينگى كەنتاۋ قالاسىندا تەمىر-بەتون بۇيىمدارى ءوندىرىسى بويىنشا جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ, كەنتاۋ كەن بايىتۋ فابريكاسىن ساتىپ العان. تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 10 ملن اقش دوللارىن قۇراي­دى. كومپانيا بىرقاتار وندىرىستىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان. جوبا بويىنشا 100 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن. وسى جونىندە قالالىق قو­عامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ الدىندا تىڭداۋ وتكىزىلگەن.

ەندى د.ماحاجانوۆتىڭ الدىنا كى­رۋ­­دىڭ قيىندىعىنا توقتالساق. اكىم ال­دىن الا بەكىتىلگەن ءتارتىپ بويىن­شا قالا اكىمدىگىندە اپتا سايىن سار­سەنبىدە, Nur Otan پارتياسى قالالىق في­ليالىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ءار جۇما سايىن قابىلداۋ وتكىزەتىنىن ما­لىمدەپ وتىر. جاۋاپ حاتتا سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى ءو.پۋكاشەۆتىڭ تاراپىنان 2019-2020 جىلدارى جانە بۇگىنگە دەيىن قالا اكى­مىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا جازىل­ماعان­دىعى دا كەلتىرىلىپتى. سوندا جالعان ايتىپ وتىرعان كىم؟ ارىزدى جازۋشىلار ما, الدە جاۋاپ بەرۋشىلەر مە؟

«جاقىندا شورناقتاعى ورىن ال­عان قاقتىعىس الدىندا ەسكەرتىپ, شارا قولدانسىن دەگەن تاقىرىپپەن اكىم­گە بارىپ, جولىعا الماي شىقتىق... قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ايتىپ جۇرگەن «ەستيتىن ۇكى­مەت» دەگەنىمىزدىڭ سيقى كەنتاۋدا وسى­لاي بولىپ تۇر», دەپتى ارىزدانۋشى­لار پرەزيدەنتكە جولداعان شاعىمىنىڭ سوڭىندا. مەملەكەت باسشىسى «ازامات­تاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەك­تەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارى­مىزگە ورتاق مىندەت» دەگەن بولاتىن. بۇل ورايدا ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە تۇر­كىستان وبلىسىندا تۇجىرىمدامانى ىس­كە اسىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار جۇ­مىس­ جۇزەگە اسىرىلىپ, حالىقپەن تى­عىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ءتۇر­لى تەتىكتەرى ىسكە قوسىلۋدا. بيلىك وكىل­دەرىنىڭ حالىقپەن كەزدەسۋلەرى ارتىپ, ازا­ماتتاردى جەكە ماسەلەلەرى بويىنشا قابىلداۋ ءۇردىسى جەتىلدىرىلۋدە. دەسەك تە, كەنتاۋلىقتاردىڭ پرەزيدەنتكە جۇگىنۋى كەنتاۋ قالاسىندا تۇجىرىمداما شەڭ­بەرىندەگى جۇمىستاردىڭ كەمشىن تۇستارى بارىن دا اڭعارتادى.

تۇركىستان وبلىسى