الەم • 28 قازان، 2020

اركتيكانىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى

30 رەت كورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت دايىندايتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.

وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەكى ماقالا دا قازىرگى تاڭدا وزەكتى ەكەنى ءسوزسىز. بۇعان دەيىنگى نومىرىمىزدە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماريو مولينانىڭ بۇكىل الەمگە ءتونىپ تۇرعان قاتەر – جاھاندىق جىلىنۋ تۋرالى ماقالاسىن جاريالاعان ەدىك. وندا اۆتور اركتيكانىڭ ەرۋىن جەر-جاھاننىڭ ءدال توبەسىندە تۇرعان «بومباعا» تەڭەپ، سولتۇستىك پوليۋستەگى ءار مۇزدىق ەرىگەن سايىن «بومبانىڭ» جارىلاتىن ۋاقىتى جاقىنداپ كەلە جاتقانداي اسەر قالدىرادى دەپ وي تۇيىندەگەن ەدى.

م.مولينانىڭ ماقالاسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى بۇگىن اركتيكا ماسەلەسىنە قاتىستى ەكىنشى ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز. شۆەتسيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان كارل بيلدت ءوز ماقالاسىندا اركتيكا مۇزىنىڭ ەرۋى ايماقتاعى احۋالدى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى تۋرالى وي قوزعايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ماڭگىلىك مۇز جابىنىنىڭ جويىلۋىمەن مۇنداعى مول رەسۋرستارعا تالاس باستالۋى ابدەن مۇمكىن.

بىرىنشىدەن، اركتيكانىڭ استىندا قازبا-بايلىق كوپ. قازىرگى تاڭدا بۇل وڭىرگە اركتيكا كەڭەسىنە مۇشە 8 مەملەكەت يەلىك ەتسە، كەلەشەكتە سولتۇستىك پوليۋسكە قىزىعاتىندار سانى ارتپاسا، كەمىمەيدى. ك.ءبيلدتتىڭ پايىمداۋىنشا، ەكىنشى ماسەلە – اركتيكا ارقىلى وتەتىن تەڭىز جولىنىڭ قىسقالىعى دا ماڭىزعا يە. بۇل دا كەلەشەكتە داۋعا اينالۋى مۇمكىن.

 

ستوكگولم. كەلەشەكتە اركتيكا ماسەلەسىندە ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيمىز بە، الدە باسەكەلەسەمىز بە، ونى ۋاقىت كورسەتەدى. بىراق قازىردىڭ وزىندە بۇل ايماققا بۇرىن-سوڭدى بولماعان نازار اۋدارىلاتىنى قازىردەن-اق تۇسىنىكتى.  

مۇنىڭ باستى سەبەبى – كلي­مات­تىڭ وزگەرۋى ەكەنى انىق. سونىڭ اسەرىنەن مۇز قاباتى جوي­­قىن جىلدامدىقپەن ەرىپ، ارك­تي­كالىق اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جاھان­دىق ورتاشا دەڭگەيدەن ەكى ەسە ارتۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. ونىڭ قارقىنى مەن اۋقىمىن ەسكەرسەك، مۇنداي وزگەرىستىڭ گەو­گرافيالىق، ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق سالدارى بولاتىنى ءسوزسىز. بۇكىل ايماقتى قامتىپ جات­قان مۇز جابىنى ەرىگەننەن كەيىن جاڭا جەراستى بايلىعى تابىلىپ، ونى تاسىمالداۋ جولدارى اشىلادى. ولاردىڭ قاتارىن­دا رەسەيدىڭ ءسىبىر جاعالاۋى بويى­مەن وتەتىن سولتۇستىك تەڭىز باعى­تى جانە كانادانىڭ سولتۇس­تىك ارحيپەلاگىن بويلايتىن سول­تۇستىك-باتىس جولى بار. دەگەنمەن مۇن­داي ۇدەرىس ماڭگى توڭداردىڭ جىبۋى­نە جاعداي جاساپ، قۇنى ميل­ليارد­تاعان دوللارعا جەتەتىن ينف­راقۇرىلىمداردى نىق جەردە تۇر­عىزىپ ەمەس، ساز بالشىققا باتىرۋى مۇمكىن.

وعان قوسا، مىڭداعان جىل بويى اركتيكانى مەكەندەگەن جەر­گىلىكتى تۇرعىندار وزدەرىنىڭ كۇن­دەلىكتى ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر­عانىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. اركتيكاداعى توپىراقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى رەسەي تەرريتورياسىندا جاتىر. سونداي-اق ءوڭىردى مەكەندەيتىن 4 ميلليون ادامنىڭ 70 پايىزى دا رەسەي ازاماتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى نورۆەگيا مەن فينلياندياعا تاياۋ ماڭداعى كولسكي تۇبەگىن مەكەن­دەيدى. بۇل جەردە رەسەيدىڭ سولتۇستىك فلوتى مەن سۋ استىن­داعى يادرولىق قارۋعا قارسى كەشەندەرى ورنالاسقان. الايدا ايماقتىڭ باسقا بولىكتەرى دە ستراتەگيالىق ءارى دەموگرافيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى. شامامەن كانادانىڭ اركتيكالىق ايماعىن مەكەندەيتىن تۇرعىنداردىڭ ۇش­تەن ەكىسى – بايىرعى حالىق. سون­داي-اق گرەنلانديادا تۇرا­تىن 56 مىڭ ادامنىڭ دا باسىم بولى­گى جەرگىلىكتى تۇرعىندار (گرەن­لان­­ديا شاعىن قۇرلىعىن كولەمىندەي).

بيىل جازدا ءبىر عاسىرلىق جەلكەندى «سەدوۆ» كەمەسى سولتۇس­تىك تەڭىز باعىتىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ، مۇل­دەم مۇزعا كەزىككەن جوق. مۇن­داي ساپارلار بۇرىن ەڭ جىلى ايلاردا عانا مۇمكىن ەدى. ال جىلدىڭ قالعان بولىگىندە ودان ءوتۋ ءۇشىن كوبىنەسە قۋاتتى مۇزجار­عىش­تاردىڭ سۇيەمەلدەۋى بار ارنايى كەمەلەر قاجەت بولاتىن. سوعان قاراماستان، رەسەيدەگى سىبى­ردە دامىپ كەلە جاتقان ءىرى ەنەر­گەتيكالىق جوبالاردىڭ ارقا­سىندا تەڭىز تاسىمالى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. قىتايلىق جانە فران­تسۋز كومپانيالارىنىڭ ارقاي­سىسى رەسەيدىڭ باقىلاۋىنداعى يامال گاز كەن ورىندارىنان سۇيىق تابيعي گازدى شىعاراتىن كومپا­نيا­نىڭ 20 پايىزدىق ۇلەسىنە يە. وڭتۇستىك كورەيادا جاسالعان تانكەرلەر بۇل گازدى ەۋروپاعا جەت­كىزىپ جاتىر. كەلەشەكتە شىعىس ازياعا اپارادى. بۇدان باسقا دا كوپتەگەن جوبا تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتى جوق.

1996 جىلدان باستاپ 8 اركتي­كالىق مەملەكەت – رەسەي، نور­ۆەگيا، شۆەتسيا، دانيا (گرەن­لان­ديا)، يسلانديا، كانادا جانە اقش اركتيكا كەڭەسى ايا­سىندا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ، قور­شاعان ورتانى قورعاۋ ماسە­لە­لەرىنە الاڭداعان ەدى. بىراق قازىرگى تاڭدا اركتيكا الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ارەناعا اينالىپ كەلە جاتقاندىقتان، باسقا ەلدەر دە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.

2013 جىلى قىتاي، ءۇندىستان، سينگاپۋر، وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا كەڭەستىڭ باقىلاۋ­شىلارى مارتەبەسىن الدى. ونىڭ ەسەسىنە، ولار زەرتتەۋ سالاسى­نا كومەكتەسىپ، بولاشاق تاسىمال جۇمىسىنا اتسالىسۋى ءتيىس. ساۋدا بايلانىسىنا اسەرىنىڭ كەلەشەگى اۋقىمدى. ماسەلەن، جاپونيانىڭ يوكوگاما قالاسىنان گەرمانيا­نىڭ گامبۋرگ قالاسىنا دەيىنگى اركتيكا ارقىلى وتەتىن باعىت سۋەتس كانالى ارقىلى جۇرەتىن جولدان 40 پايىزعا قىسقا.

بالكىم، الپاۋىت دەرجاۆاعا تالاسۋ باسەكەسى اركتيكا ماسە­لەسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەر. بىل­تىر فينليانديادا وتكەن كەڭەس­تىڭ مينيسترلەر اراسىنداعى كەزدە­سۋدە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى مايك پومپەو كليمات وزگەرۋى تۋرالى ايتىلعان ور­تاق قۇجاتقا قول قويۋدان باس تار­تىپ، بارشانى تاڭعالدىردى. ونىڭ ورنىنا، ترامپ اكىمشىلىگى ايماق­تاعى جوس­پارى ءۇشىن ءتيىسىپ ءوتتى.

كەلەر جىلى مامىردا يسلان­ديا كەڭەسكە ەكىجىلدىق تور­اعا­لىق ەتۋ قۇقىعىن رەسەيگە تاپسىرادى. ءوز كەزەگىندە ولار ەكىجىل­دىق مەرزىمدى بوسقا جىبەرمەيتىنى انىق. وتكەن ون جىلدا كرەمل اركتيكاداعى ءوز پوزيتسيالارىن بەكەمدەۋ ءۇشىن كوپتەگەن قارجى قۇيدى. كەڭەستىك اسكەري نىسانداردى جاڭعىرتىپ، جاڭاسىن دا سالدى. مۇنداي اسكەري ۇمتى­لىسقا ناتو تاراپى دابىل قاققان. ايتسە دە، جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر نىسانداردىڭ اق ايۋلاردان باسقا ەشكىمگە قاۋپى جوق ەكەنىن انىقتادى.

ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بار. رەسەي سول­تۇستىك تەڭىز باعىتى ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالىن باقىلاۋدا ۇس­تايدى. سوندىقتان ولار ارك­تي­كانىڭ باسقا بولىگى مۇز استىندا جاتقاندا، اۋقىمدى تەرري­توريانىڭ قىزىعىن كورمەك. بىراق مۇز كوبىرەك ەرىگەن سا­يىن، جاڭا تەڭىز جولدارى اشىلىپ، رەسەيدىڭ يۋريسديكتسياسىنا كىرەتىن ايماقپەن وتپەيدى. بۇل جاڭادان زاڭدىق ماسەلە­لەر تۋىن­داتادى.

وسىنداي باسەكەلەستىكتىڭ تۇ­سىندا فينليانديادا وتكەن سامميت ەڭ ناتيجەسىز ەكەنى تۇسىنىكتى. الداعى ايدا رەيكياۆيكتە وتەتىن ارك­تيكا كەڭەسىنىڭ جوعارى دەڭ­گەيلى كەزدەسۋىندە قانداي بولا­شاق­قا باعىت العانىمىزدى بىلەمىز.

قازىرگى تاڭدا رەسەي، اقش، قىتاي مەن باسقا ەلدەردىڭ تارتىساتىن ماسەلەلەرى جەتەرلىك. بىراق ولاردىڭ ءبارى الەمنىڭ ەڭ سولتۇستىك ايماعىن ساقتاپ، اشىق ءارى بىرلەسە دامىتۋى ءتيىس ورتاق مۇددەسى بار ەكەنىن ەسكەرۋى كەرەك. قالاي دەگەنمەن، اركتيكانىڭ الەمدىك ساحنادا ماڭىزى ارتاتىنى ءسوزسىز. مۇنى سوعىس ەمەس، ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا اينالدىرۋ بارىمىزگە قاجەت.

 

كارل بيلدت،

شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

 

Copyright: Project Syndicate، 2020.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار