ستوكگولم. كەلەشەكتە اركتيكا ماسەلەسىندە ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيمىز بە, الدە باسەكەلەسەمىز بە, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. بىراق قازىردىڭ وزىندە بۇل ايماققا بۇرىن-سوڭدى بولماعان نازار اۋدارىلاتىنى قازىردەن-اق تۇسىنىكتى.
مۇنىڭ باستى سەبەبى – كليماتتىڭ وزگەرۋى ەكەنى انىق. سونىڭ اسەرىنەن مۇز قاباتى جويقىن جىلدامدىقپەن ەرىپ, اركتيكالىق اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جاھاندىق ورتاشا دەڭگەيدەن ەكى ەسە ارتۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. ونىڭ قارقىنى مەن اۋقىمىن ەسكەرسەك, مۇنداي وزگەرىستىڭ گەوگرافيالىق, ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق سالدارى بولاتىنى ءسوزسىز. بۇكىل ايماقتى قامتىپ جاتقان مۇز جابىنى ەرىگەننەن كەيىن جاڭا جەراستى بايلىعى تابىلىپ, ونى تاسىمالداۋ جولدارى اشىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەيدىڭ ءسىبىر جاعالاۋى بويىمەن وتەتىن سولتۇستىك تەڭىز باعىتى جانە كانادانىڭ سولتۇستىك ارحيپەلاگىن بويلايتىن سولتۇستىك-باتىس جولى بار. دەگەنمەن مۇنداي ۇدەرىس ماڭگى توڭداردىڭ جىبۋىنە جاعداي جاساپ, قۇنى ميللياردتاعان دوللارعا جەتەتىن ينفراقۇرىلىمداردى نىق جەردە تۇرعىزىپ ەمەس, ساز بالشىققا باتىرۋى مۇمكىن.
وعان قوسا, مىڭداعان جىل بويى اركتيكانى مەكەندەگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. اركتيكاداعى توپىراقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى رەسەي تەرريتورياسىندا جاتىر. سونداي-اق ءوڭىردى مەكەندەيتىن 4 ميلليون ادامنىڭ 70 پايىزى دا رەسەي ازاماتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى نورۆەگيا مەن فينلياندياعا تاياۋ ماڭداعى كولسكي تۇبەگىن مەكەندەيدى. بۇل جەردە رەسەيدىڭ سولتۇستىك فلوتى مەن سۋ استىنداعى يادرولىق قارۋعا قارسى كەشەندەرى ورنالاسقان. الايدا ايماقتىڭ باسقا بولىكتەرى دە ستراتەگيالىق ءارى دەموگرافيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى. شامامەن كانادانىڭ اركتيكالىق ايماعىن مەكەندەيتىن تۇرعىنداردىڭ ۇشتەن ەكىسى – بايىرعى حالىق. سونداي-اق گرەنلانديادا تۇراتىن 56 مىڭ ادامنىڭ دا باسىم بولىگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار (گرەنلانديا شاعىن قۇرلىعىن كولەمىندەي).
بيىل جازدا ءبىر عاسىرلىق جەلكەندى «سەدوۆ» كەمەسى سولتۇستىك تەڭىز باعىتىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, مۇلدەم مۇزعا كەزىككەن جوق. مۇنداي ساپارلار بۇرىن ەڭ جىلى ايلاردا عانا مۇمكىن ەدى. ال جىلدىڭ قالعان بولىگىندە ودان ءوتۋ ءۇشىن كوبىنەسە قۋاتتى مۇزجارعىشتاردىڭ سۇيەمەلدەۋى بار ارنايى كەمەلەر قاجەت بولاتىن. سوعان قاراماستان, رەسەيدەگى سىبىردە دامىپ كەلە جاتقان ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ ارقاسىندا تەڭىز تاسىمالى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. قىتايلىق جانە فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ ارقايسىسى رەسەيدىڭ باقىلاۋىنداعى يامال گاز كەن ورىندارىنان سۇيىق تابيعي گازدى شىعاراتىن كومپانيانىڭ 20 پايىزدىق ۇلەسىنە يە. وڭتۇستىك كورەيادا جاسالعان تانكەرلەر بۇل گازدى ەۋروپاعا جەتكىزىپ جاتىر. كەلەشەكتە شىعىس ازياعا اپارادى. بۇدان باسقا دا كوپتەگەن جوبا تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتى جوق.
1996 جىلدان باستاپ 8 اركتيكالىق مەملەكەت – رەسەي, نورۆەگيا, شۆەتسيا, دانيا (گرەنلانديا), يسلانديا, كانادا جانە اقش اركتيكا كەڭەسى اياسىندا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە الاڭداعان ەدى. بىراق قازىرگى تاڭدا اركتيكا الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ارەناعا اينالىپ كەلە جاتقاندىقتان, باسقا ەلدەر دە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
2013 جىلى قىتاي, ءۇندىستان, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا كەڭەستىڭ باقىلاۋشىلارى مارتەبەسىن الدى. ونىڭ ەسەسىنە, ولار زەرتتەۋ سالاسىنا كومەكتەسىپ, بولاشاق تاسىمال جۇمىسىنا اتسالىسۋى ءتيىس. ساۋدا بايلانىسىنا اسەرىنىڭ كەلەشەگى اۋقىمدى. ماسەلەن, جاپونيانىڭ يوكوگاما قالاسىنان گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنا دەيىنگى اركتيكا ارقىلى وتەتىن باعىت سۋەتس كانالى ارقىلى جۇرەتىن جولدان 40 پايىزعا قىسقا.
بالكىم, الپاۋىت دەرجاۆاعا تالاسۋ باسەكەسى اركتيكا ماسەلەسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەر. بىلتىر فينليانديادا وتكەن كەڭەستىڭ مينيسترلەر اراسىنداعى كەزدەسۋدە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو كليمات وزگەرۋى تۋرالى ايتىلعان ورتاق قۇجاتقا قول قويۋدان باس تارتىپ, بارشانى تاڭعالدىردى. ونىڭ ورنىنا, ترامپ اكىمشىلىگى ايماقتاعى جوسپارى ءۇشىن ءتيىسىپ ءوتتى.
كەلەر جىلى مامىردا يسلانديا كەڭەسكە ەكىجىلدىق توراعالىق ەتۋ قۇقىعىن رەسەيگە تاپسىرادى. ءوز كەزەگىندە ولار ەكىجىلدىق مەرزىمدى بوسقا جىبەرمەيتىنى انىق. وتكەن ون جىلدا كرەمل اركتيكاداعى ءوز پوزيتسيالارىن بەكەمدەۋ ءۇشىن كوپتەگەن قارجى قۇيدى. كەڭەستىك اسكەري نىسانداردى جاڭعىرتىپ, جاڭاسىن دا سالدى. مۇنداي اسكەري ۇمتىلىسقا ناتو تاراپى دابىل قاققان. ايتسە دە, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر نىسانداردىڭ اق ايۋلاردان باسقا ەشكىمگە قاۋپى جوق ەكەنىن انىقتادى.
ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بار. رەسەي سولتۇستىك تەڭىز باعىتى ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالىن باقىلاۋدا ۇستايدى. سوندىقتان ولار اركتيكانىڭ باسقا بولىگى مۇز استىندا جاتقاندا, اۋقىمدى تەرريتوريانىڭ قىزىعىن كورمەك. بىراق مۇز كوبىرەك ەرىگەن سايىن, جاڭا تەڭىز جولدارى اشىلىپ, رەسەيدىڭ يۋريسديكتسياسىنا كىرەتىن ايماقپەن وتپەيدى. بۇل جاڭادان زاڭدىق ماسەلەلەر تۋىنداتادى.
وسىنداي باسەكەلەستىكتىڭ تۇسىندا فينليانديادا وتكەن سامميت ەڭ ناتيجەسىز ەكەنى تۇسىنىكتى. الداعى ايدا رەيكياۆيكتە وتەتىن اركتيكا كەڭەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى كەزدەسۋىندە قانداي بولاشاققا باعىت العانىمىزدى بىلەمىز.
قازىرگى تاڭدا رەسەي, اقش, قىتاي مەن باسقا ەلدەردىڭ تارتىساتىن ماسەلەلەرى جەتەرلىك. بىراق ولاردىڭ ءبارى الەمنىڭ ەڭ سولتۇستىك ايماعىن ساقتاپ, اشىق ءارى بىرلەسە دامىتۋى ءتيىس ورتاق مۇددەسى بار ەكەنىن ەسكەرۋى كەرەك. قالاي دەگەنمەن, اركتيكانىڭ الەمدىك ساحنادا ماڭىزى ارتاتىنى ءسوزسىز. مۇنى سوعىس ەمەس, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا اينالدىرۋ بارىمىزگە قاجەت.
كارل بيلدت,
شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
