قامقورلىق دەمەكشى, بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا قاراكول كولىن «ەڭ الدىمەن سۋدا جۇزەتiن قۇستاردىڭ تiرشiلiك ەتۋ ورنى رەتiندە حالىقارالىق ءمانi بار سۋلى-باتپاقتى القاپتار تۋرالى» كونۆەنتسيا (رامسار كونۆەنتسياسى) تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە ۇسىنىس بەرىلگەن بولاتىن. ۇسىنىس يەلەرى «ەندىگى قادام ۋاكىلەتتى ورگان تاراپىنان بولۋى ءتيىس» دەپ مينيسترلىك جاققا ۇمىتپەن قۇلاق تۇرە ءجۇرىپ جىلدى اياقتاۋعا جاقىندادى.
ال كولدەگى تىرشىلىك يەلەرىن, كول ماڭىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋ دا ۇلكەن جۇمىس پەن كۇشتى تالاپ ەتەدى. وسى باعىتتا اقتاۋدا «Birgemiz: Taza Alem» جالپىۇلتتىق جوباسى اياسىندا «قاراكول كولى» سۋلى-باتپاقتى القابىنىڭ ساقشىلارى» ەرىكتىلەر ەكوپاترۋل جاساعى جۇمىس جۇرگىزۋدى باستادى.
قاراقيا-قاراكول مەملەكەتتىك زوولوگيالىق قاۋمالىنىڭ بولىگى قاراكول كولى ماسەلەلەرى تۋرالى ورتالىق ازيا رامسار وڭىرلىك باستاماسى ۇيلەستىرۋشى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ امباسسادورى ادىلبەك قوزىباقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىركۇيەك ايىندا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن اقتاۋ قالاسىنىڭ حيميا-بيولوگيا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى مەن ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» وبلىستىق ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ وقۋشىلارىمەن, ماڭعىستاۋ تۋريزم كوللەدجى جانە ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن, سونىمەن قاتار قازاقستان بيولاۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ «جاسىل الەم» اقتاۋ كلۋبىنىڭ مۇشەلەرىمەن ونلاين كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى.
ەكوپاترۋل جاساعى قاراكولگە ءۇستىرت مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ينسپەكتورلارىمەن بىرگە رەيدتەرگە شىعىپ, سانيتارلىق تازالىق پەن حالىق اراسىندا اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس تاراپىنان تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتىلىپ, ەرىكتىلەر كۇشىمەن جينالعان 2,5 تەكشە مەتر قوقىس قالالىق تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونىنا ورنالاستىرىلدى.
ءبىر قىزىعى, الدىن الا ءتيىستى حات جولدانعانىنا قاراماستان, ءۇش رەيد كەزىندە دە ءۇستىرت قورىعى ينسپەكتورلارىنان باسقا تابيعاتتى قورعاۋ قۇرىلىمدارىنان ەشكىم قاتىسپاعان. وكىنىشكە قاراي, قورىق ينسپەكتورلارى قاۋمال رەجىمىنىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن بۇزۋشىلارعا قاتىستى قاۋلى شىعارۋعا قۇقىلى ەمەس, ياعني ولاردىڭ ءرولى «ارنايى كيىنگەن بايقاۋشىلار» رەتىندە عانا ەكەن. دەگەنمەن, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىندەگى 378-باپتىڭ 2-بولىگى بويىنشا قاۋمال رەجىمىن بۇزۋشىلاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى تارتۋعا قۇقىلى.
سوڭعى كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن كەيبىر سايتتاردا قاراكول كولىنە قونعان قوقيقازداردى درونمەن قۋالاپ ءجۇرىپ تۇسىرىلگەن بەينەروليكتار جاريالانىپ ءجۇر. ياعني ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رۇقساتىنسىز بارىپ, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قۇستاردىڭ مازاسىن الۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. ال ءۇستىرت قورىعى مەن اۋماقتىق ينسپەكتسيا تاراپتارىنان ايقىن زاڭبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ نەمەسە بۇزۋشىلاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندار رەتىندە شارا قولدانىلماۋدا.
سوندىقتان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە اۋماقتىق ينسپەكتسيا ينسپەكتورلارى ءۇستىرت قورىعىنىڭ ينسپەكتورلارىمەن جانە «تابيعي ورتا» باتىس قازاقستان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وڭىرلىك اسسوتسياتسياسى بيورەسۋرستاردى قورعاۋ بويىنشا قوعامدىق ينسپەكتسيا وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن قىركۇيەك ايىنان باستاپ مامىر ايىنىڭ اياعىنا دەيىن دەمالىس جانە مەيرام كۇندەرى قاراكول كولىنە رەيدتەرگە شىعىپ تۇرۋى كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس بەردى. سونىمەن قاتار بىرقاتار ۇكىمەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا, ىقتيمال دەمەۋشى كومپانيالارعا «قاراكول كولى» سۋلى-باتپاقتى اعارتۋ ورتالىعىن قۇرۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋ بويىنشا ۇسىنىس بەرۋ دە نازاردان تىس قالعان جوق. وسى ورتالىق اشىلعان جاعدايدا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر, وتاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن قاراكولدە مەكەندەيتىن 175 ءتۇرلى قۇستى, ونىڭ ىشىندە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن سىبىرلاق جانە كىشى اققۋ, قوقيقاز, قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقازان, قاراباي سياقتى 22 ءتۇردى تاماشالاۋعا جاقسى مۇمكىندىكتەر پايدا بولماق.
ماڭعىستاۋدا تابيعات جاناشىرلارىنا ءوز مۇمكىندىكتەرىنە ساي قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن ۇيىمدار جوق ەمەس. «ەكوجەر» رەسپۋبليكالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا وڭىرلىك ەكولوگيالىق كەڭەسى «قاراكول ساقشىلارى» ەرىكتىلەر ەكوپاترۋل جاساعىنىڭ قىزمەتىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن ايتسا, بازاسىندا «جاسىل الەم» قبسا كلۋبى ورنالاسقان اقتاۋ قالاسىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى قاراكولدى زەرتتەۋگە جانە ساقتاۋعا تۇراقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. مەكتەپ اشىلعان 2015 جىلدان بەرى وقۋشىلار قاراكولدەگى قۇستار ساناعىنا, زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن سۋدىڭ, توپىراقتىڭ جانە اۋانىڭ سىنامالارىن الۋعا, سانيتارلىق تازارتۋعا جۇيەلى تۇردە قاتىسادى.
«قاراكول ساقشىلارى» ەكوپاترۋل جاساعى سۋلى-باتپاقتى القاپتى قورعاۋ بويىنشا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردى جانە باسقا دا مۇددەلى تاراپتاردى تىعىز ارەكەتتەستىككە شاقىرادى. الەم جۇرتشىلىعى 2021 جىلدىڭ 2 اقپانىندا اتاپ وتەتىن رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ جارتىجىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «قازاقستان – سۋلى-باتپاقتى القاپتار مەن ونى مەكەندەۋشىلەرگە قامقورلىقپەن قارايتىن ەل» دەگەن پىكىر قالىپتاسقانىن قالار ەدىك», دەدى ءا.قوزىباقوۆ.
تابيعات تا, ونى قورعاۋ دا جەكەنىڭ ءىسى ەمەس. سوندىقتان قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى ءاربىر ماسەلە ماڭىزدى جانە دەر كەزىندە نازار اۋدارىپ, كۇتتىرمەي شەشىم شىعارۋدى قاجەت ەتەدى. قاراكولدى قورعايمىن دەپ جۇرگەن جانە جاس بۋىندى قورشاعان ورتانى ايالاي بىلۋگە باۋلىپ جۇرگەن ماڭعىستاۋداعى تابيعات جاناشىرلارىنىڭ جۇمىسى – بۇگىن دە, بولاشاق ءۇشىن دە ءماندى, ومىرشەڭ. الايدا «شامنىڭ جارىعى تۇبىنە تۇسپەيدى» دەگەندەي, اقتاۋ قالاسىنان قاشىق ەمەس قاراكولدىڭ ماسەلەسى تالاي جىلدارعا جۇك بولعاندا, وزگە ايماقتار تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. تابيعات قورعاۋ ماسەلەسىندە سىلبىرلىق نەگە باسىم؟
ماڭعىستاۋ وبلىسى
