تاريح • 27 قازان، 2020

مۇرات موڭكە ۇلى مۇراسى: توپونيميكالىق دەرەكتەر

573 رەت كورسەتىلدى

ۇلت ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىزدىڭ قازاق جەر اتى، تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا، قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا، جەر، سۋ، جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا، شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى»، دەگەن ەدى. زار زامان اقىندارىنىڭ كوشىن باستاعان مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ شىعارمالارىنداعى جەر-سۋ اتتارىنىڭ ءتۇپ توركىنىنە ۇڭىلە قاراپ، ءبىر ساۋلەلى دۇنيەنى اڭعارعانداي بولدىم. 

ء«ۇش قيان» تولعاۋىنىڭ 9-شۋماعىندا:

«قابىرشاقتى، قاراسۋ،

قاناتىمدى زالىم قيار دەپ.

قارعا بويلى قازتۋعان،

قايعىلانىپ كوشكەن جەر»، دەگەن جولدى بايقايمىز. قاراسۋداعى – «قارا» ءسوزى سۋدىڭ تۇسىنە قاتىستى ەمەس. ياعني، ء«مولدىر سۋ»، «سۋسىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ ء«بىر ۇرتتام قارا سۋ كوز كورىم جەرگە اپارادى»، دەگەن ءسوزىن باسشىلىققا الامىز.

تولعاۋدىڭ 16 شۋماعى:

«اقتوبە مەنەن قورعانشا –

اسان قايعى بابانىڭ،

قىزىل تاستان ءۇي سالدىرىپ،

ون جىل تۇتاس وتىرىپ،

اڭگىمە قۇرىپ كەتكەن جەر»، دەپ تۇيىندەلەدى. اتالعان قورعانشا قالا­شى­عى «اسان قايعى قالاسى» دەپ تە اتالادى. 400 شارشى مەتردى قۇرايتىن قالاشىقتىڭ ىرگەتاسىن اسان قايعى بابامىز قالاعان.

18-19-شۋماعىندا قالدىعايتى، بۇلدىرتى، ولەڭتى، شىدەرتى، اڭقاتى دەگەن جەر-سۋ اتتارىن بايقايمىز. قالدىعايتى – ورال توڭىرەگىندەگى وزەن اتى. «قالدى – قايتتى» دەگەن ەكسپرەسسيۆتىك تىركەستەن قۇرالعان. نەگىزگى دۇرىس اتاۋى – «قانداعاتى» بولۋى كەرەك. موڭعول تىلدەرىندە «بۇعىلى وزەن» دەپ اتالادى. بۇلدىرتى – باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانىنداعى  ۇزىندىعى 162 كم قۇرايتىن، جالتىركولگە قۇياتىن وزەن مەن ەلدى مەكەن اتاۋى. كەيبىر دەرەكتەردە قىراتتىڭ اتى «بۇلدىرتاۋ» نەمەسە «ب ۇلىڭعىرتاۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. تاريحشى – ولكەتانۋشى ماقسوت جولجانوۆتىڭ «قازاق تاريحى، ءتىل-ادەبيەتى جانە توپونيميكاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «بۇلدىرتى – بۋريات قالماقتىڭ «بولدورتا» (1755 جىلى قالىپتاسقان)، «بولدۋكتا» (1905-1910 جىلدارى قالىپتاسقان) سوزىنەن باستاۋ الادى» دەلىنگەن. ولەڭتى – قىر، وزەن، ءشوپتىڭ اتى. «ولەڭتاۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇل وزەن پاۆلودار وبلىسىندا دا، باتىس قازاقستان دا جۇبىن جازباي، شىدەرتى دەگەن وزەنمەن قاتار اعىپ جاتىر. شىدەرتى – حالىق اڭىزى بويىنشا ات شىدەرى جوعالىپ، سودان شىدەرتى (شىدەرلى) اتالعان. ءسىبىر ورىس ديالەكتىسىندە «شيبير» نەمەسە «شيۆير» – «وزەن جاعاسىنداعى نە تومەنگى بويىنداعى بۇتالى توعاي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. موڭعول تىلىندەگى «شيدەر» – شىرماۋىققا باي وزەن دەگەن ماعىنانى دا ءبىلدىرۋى ىقتيمال. اڭقاتى – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سىرىم جانە اقجايىق اۋداندارىنان ءوتىپ، شالقار كولىنە قۇياتىن وزەن، اقجايىق اۋدانىنداعى ەلدى مەكەن اتاۋى. كونە تۇركى، موڭعول تىلدەرىنە ءتان اتاۋ. سىرىم اۋدانىندا ەسەن اڭقاتى، اقجايىق اۋدا­­نىندا شولاق اڭقاتى دەپ اتالادى. اراب ساياحاتشىسى احمەد يبن فادلان (877-960) جازباسىندا اڭقاتى وزەنى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسكەن. عالىم ە.م.مۋرزاەۆتىڭ «سلوۆار نارودنىح گەوگرافيچەسكيح تەرمينوۆ» اتتى (1984 ج. 50-بەت) ەڭبەگىندە: «انگا – لەنانىڭ ءبىر سالاسى، بايكال كولىنىڭ ءبىر تارماعى»، دەلىنگەن. دەمەك، اڭقاتى وزەنىنىڭ ءتۇپ-تامىرى انگا سوزىنەن شىعۋى مۇمكىن. بۇل جەردى 1630-1771 جىلدارى قالماقتار مەكەندەگەن.

ال «سارىارقا» تولعاۋىنىڭ 19-شۋ­ما­­عىندا:

«بازارباي، قابىرشاقتى،

كەنەن، قۇرماس،

ادىرا، قۇدىق ەدى سۋى سىرلاس»،
دەگەن جولداردى كوزىمىز شالادى. مۇرات اقىننىڭ جىرلارىندا قۇدىقتىڭ اتاۋ­لارىنا دەيىن بەرىلگەندىگىن اڭعا­را­مىز. جازۋشى بەرقايىر امانشين «ماحامبەتتىڭ بابالارى مەن ۇرپاقتارى» اتتى ماقالاسىندا: «ماحامبەتتىڭ بەيىتى جاتقان جەر – قاروي ەمەس، قابانباي-قاراقالپاق دەپ اتالعان. كەيدە «مالايسارى» قۇدىعى دەپ ەل اۋزىندا اتالىپ جۇرگەن. قابانباي-قاراقالپاقتان 15 شاقىرىم جەردە «بازارباي-قۇرماس» دەگەن مەكەن بار»، دەپ جازادى. بازارباي-قۇرماس دەگەن مەكەن مۇرات جىرلارىنداعى قۇدىقتاردىڭ اتاۋى بولۋى كەرەك. 18-شۋماقتا «نارعوزى قۇدىعى ەدى ەسبولايدىڭ»، دەگەن جولدارى كەزدەسەدى. نارعوزى قۇدىعى اتىراۋ وبلىسى، يندەر اۋدانىندا ورنالاسقان، ەل اۋزىندا «ەسبولاي ءبيدىڭ قۇدىعى» اتالعان.

مۇرات اقىننىڭ شىعارمالارىندا ەل اۋزىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن ۇعىمداردى كەزدەستىرەمىز. مىسالى، ء«ۇش قيان» تولعاۋىندا «كاۋىر»، «كەرىش» دەگەن سوزدەردى بايقايمىز. كاۋىر – مۇسىلماننان وزگە دىندەگىلەر بولسا، كەرىش – اق بالشىق دەگەن ماعىنانى بەرگەن. «باي ۇلى بايباقتىنىڭ عۇمار قازى ۇلىنا» اتتى تولعاۋىندا: «حان ەمەس ءبىز كورگەندەر – ءپىراۋىلتىل»، دەگەن جولداردى اڭعارامىز. ءپىراۋىلتىل – «پراۆيتەل»، «ەل بيلەۋشى» دەگەندى بىلدىرەدى. ال تولعاۋدا كەزىگەتىن «قارقۋار» ءسوزى – ايبىندى، باتىل، كوسەم دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەن.

مۇرات موڭكە ۇلى ءوز شىعارمالارىندا جەر-سۋ اتتارىنىڭ كارتاسىن جاساقتاعان. ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جەر-سۋ اتاۋ­­لارى بار ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. بۇل، ارينە بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە.

 

ادىلبەك ومىرزاقوۆ

 

اتىراۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار