تانىم • 27 قازان، 2020

جوشى ۇلىسى

138 رەت كورسەتىلدى

(جالعاسى. باسى 204-نومىردە)

باتۋ باستاعان اسكەر وكا وزەنىنىڭ بويىمەن كولومناعا بەتتەدى. ءۆلاديمير­دىڭ ۇلى كنياز يۋري ۆسەۆولودوۆيچتىڭ ۇلى ۆسەۆولود باستاپ كەلگەن قولى ريا­زان قوسىندارىنىڭ قالعان-قۇتقان سى­لەم­دەرىمەن كولومنانى قورعاماق بول­عان ارەكەتىنەن ەشتەڭە ونبەدى. ريازان كنيازى رومان يگورەۆيچ ءولىپ، ۆسەۆولود شاعىن قوسىنىمەن ۆلاديميرگە قاشىپ قۇتىلدى. سودان كەيىن موڭعول قولى، دجۋۆەينيدىڭ ايتۋىنشا «م.ك.س.» دەگەن قالاعا بەتتەدى، ورىس عالىمدارى «م.ك.س.»-ءتىڭ ماسكەۋ ەكەنىنە كۇمان كەل­تىرمەيدى. ول ۆلاديمير كنيازدىگىنە با­عىنىشتى جاڭادان سالىنعان قالا بول­عانمەن، حالقى وتە كوپ ەدى. دجۋۆەيني: «حالقى قۇمىرسقاداي، بولماسا شەگىرت­كەدەي قاپتاعان قالا ەدى، اينالاسى ساز بالشىق جانە نۋ ورمان، ورمانىنىڭ قالىڭدىعى سونشالىق – جىلان جىلجىپ وتە الماستاي ەدى. موڭعول پاتشازادالارى قالانى جان-جاعىنان قورشاپ، اعاشتاردى وتاپ شاۋىپ، قاتارىنان ءۇش-ءتورت اربا وتەتىندەي عىپ جول سالىپ، سول جولمەن تاس اتاتىن قارۋلارىن سۇيرەپ اكەلدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن قالانىڭ ءوزى جوق، اتى عانا قالدى. حانزادالار قولعا ءتۇسىپ تۇتقىن بولعانداردىڭ وڭ قۇلاعىن كەسۋگە جارلىق شىعاردى. 270 مىڭ ادامنىڭ قۇلاعى كەسىلدى»، دەپ حي­كايالايدى (اتا-مالىك دجۋۆايني. تاريح-ي دجاحانگۋشاي // يستوريا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچ­نيكاح. ت.IV. ا-تى، 2006. 59-59 بب.). را­شيد-اد-ءديننىڭ مالىم­دەۋىنشە: ماس­كەۋدى «بەس كۇندە جەرمەن جەكسەن ەتتى».

بۇل كەزدە تەرىستىك رۋس، سلوۆەن ولكە­سىنىڭ، ورتالىعى ۆلاديمير كنيازدىعى ەدى. ۇلى كنياز يۋري ۆسەۆولودوۆيچ قور­عانىس قامىعىنا كىرىسىپ، ىنىلەرى ياروسلاۆ پەن سۆياتوسلاۆتى كومەككە شاقىر­دى. ولاردىڭ شىقتىق دەگەن حابارىن ەس­تىپ، درۋجيناسىمەن مولوگا وزەنىنىڭ سيتي ساعاسىنا كەپ، جولىن كۇتتى. ۆلا­ديمير قالاسىن قورعاۋدى ۇلدارى ۆسە­ۆولود پەن مستيسلاۆقا تاپسىردى دەپ حيكايالايدى تاقىرىپتى تاراتۋشى عالىمدار. سوندا قالانى ۇلدارىنا تاس­تاپ شىققان ۇلى كنياز موڭعولدارعا قارسى قانداي سوعىس تاكتيكاسىن قۇرعان دەگەن سۇراق تۋادى؟ انىعىنا كەلگەندە، ولار موڭعولدارمەن بەتپە-بەت كەلۋدەن قايمىعىپ، استانانى تاستاپ شىققان ادامدارعا كوبىرەك ۇقسايدى.

1238 جىلدىڭ 2 اقپانىندا باتۋ اسكەرى ۆلاديمير قالاسىن قورشاۋعا الىپ، قالا داربازاسى «التىن قاقپانىڭ» قار­سى الدىنا قوستارىن تىكتى. ولار­دىڭ قارا سانىنان جۇرەك شايلىقتى. اتتىلى جاساق «التىن قاقپانىڭ» قار­­سى الدىنا كەلىپ: ۇلى كنيازدىڭ قا­لا­دا بار-جوعىن سۇرادى. جاۋاپ ورنى­نا ۆلاديميرلىكتەر بىرنەشە ساداق وعىن اتتى. «توقتاڭدار! اتپاڭدار!» دەپ ايعاي سالدى كەلگەندەر. ىلە-شالا توپ ال­دىنا تۇتقىنداپ اكەلگەن ماسكەۋ كنيا­زى ۆلاديمير يۋرەۆيچتى شىعاردى. ۆلا­ديمير يۋرەۆيچ قالانى قورعاۋعا جاۋاپ­تى ۆسەۆولود پەن مستيسلاۆ كنياز­داردىڭ تۋعان ءىنىسى ەدى. «كنيازدارىڭدى تانىدىڭدار ما؟»، دەپ داۋرىعىستى موڭ­عولدار. ۇرىپ-سوعىلعان، تۇلا بويى ىرىم-جىرىم مىنا بەيشارا قالپىندا ونى تانۋ وڭاي ەمەس-ءتى. اعالارى، وزگە دە ۆلاديميرلىكتەر كوز جاستارىن سىقتى. بىراق ز ۇلىم جاۋعا سىر الدىرىپ، بەل بەرمەۋگە تىرىستى. «ولەمىز، – دەدى كنياز­دار، – بىراق مايدان دالاسىندا ايان­­باي شايقاسىپ، جاستىعىمىزدى الا ولەرمىز دەپ سەرتتەستى»، دەپ حيكايالايدى ن.م.كارامزين ( ت.VIII، گل.VIII، 169 ب.). وسى اپاس-قاپاستا باتۋ اسكەرىنىڭ ءبىر جارتىسى استانا قالانى اينالىپ ءوتىپ، كنيازدىقتىڭ ەكىنشى ءبىر ارقا تىرەگى ءسۋزدالدى الىپ قويعان ەدى.

6 اقپاندا ءۆلاديميردى كۇشپەن الۋعا دەن قويدى. موڭعولدار قالا ىرگەسىنە ورمەلەيتىن باسپالداقتار دايىنداپ، تاس اتاتىن ساقپاندارىن سۇيرەپ اكەلە باستادى. كەلەسى ءتۇنى قامال قابىرعاسىن سىرتىنان اعاش تۇبىرشىكتەرمەن بىتەپ، ورتەۋگە دايىنداعاندارىن كوردى.

كنياز ۆسەۆولود ايەلىمەن، وزگە دە بويارلارمەن قۇداي انا حرامىنا جينالىپ، ەپيسكوپ ميتروفانوۆتان كەبىندەرىن كيگىزۋدى تالاپ ەتتى. حرامنىڭ تىنىش، ۇلكەن زالىندا تۇرىپ اتاقتى رەسەيلىكتەر ومىرمەن قوشتاسۋ ءراسىمىن ىستەدى، جارىق دۇنيەمەن قوشتاسا تۇرىپ رەسەيدىڭ اتى ولمەي، ابىرويى اسپانداي بەرۋىنە تىلەك تىلەدى.

7 اقپان كۇنى تاڭ ازاننان قالاعا شابۋىل باستالدى. «التىن قاقپادان»، لىبەدي وزەنى جانە كليازما بەتتەگى ۆولجسك قاقپاسىنان جاڭا قالاعا باسىپ كىرە باستادى. ۆسەۆولود پەن مستيسلاۆ كنياز­دار درۋجينالارىمەن قاشىپ بارىپ ەسكى قالاعا تىعىلدى. ال ۆسەۆولود كنيازدىڭ ايەلى اگافيا، قىزدارى، كەلىن، بالا-شاعالارى جانە كوپتەگەن بويارلار باس شىركەۋدىڭ قاقپاسىن بەكىتىپ، باس ساۋعالادى. جاۋ شىركەۋگە وت قويدى. ەپيس­كوپ: «و، قۇداي، كورىنبەيتىن قو­لىڭدى جايىپ، كىناسىزدەردىڭ رۋحىن قول­تىعىڭا ال!» دەپ، داۋىستاپ دۇعاسىن وقىپ، وتقا كۇيىپ ولەتىندەردىڭ جانازاسىن شىعاردى. بىرەۋلەرى تۇتىنگە تۇنشىعىپ، ەكىنشىلەرى وتقا كۇيىپ، ۇشىنشىلەرى شىر­كەۋدىڭ قاقپاسىن قيراتىپ، ىشكە بۇزىپ ەنگەن جاۋدىڭ قىلىشىنان جازىم تاپتى. شىركەۋ التىن-كۇمىس، اسىل تاستارعا، زەرلەنگەن يكوندار مەن ەسكى كىتاپتارعا، بۇرىنعى كنيازداردان قالعان قىمبات كيىمدەر مەن بۇيىمدارعا تولى ەدى. سونشا قىرۋار بايلىقتى موڭعولدار تالاپ الىس­تى. امالدارى تاۋسىلعان ۆسەۆولود پەن مستيسلاۆ موڭعولدىڭ ءنوپىرىن جارىپ وتپەك بوپ، ورتاعا سالعاندا، قالىڭ موڭعولدىڭ اياعى استىندا تاپتالىپ قال­دى. بۇل شايقاس تۋرالى راشيد-اد-دين: « ۇلى يۋري قالاسىن موڭعولدار 8 كۇندە الدى. ەرجۇرەكتىكتىڭ نەشە تۇر­لەرىن كورسەتتى. مەڭگۋ قاعان ءوزى باس بولىپ اڭىزعا اينالعانداي ەرلىكتەر جاسادى»، دەپ قىسقا قايىرادى (سميزو. ت.2. 36 ب.).

ء ۆلاديميردى العان سوڭ، موڭعولدار قوس-قوس بوپ ءبولىنىپ، وزگە قالالارعا اتتاندى. ءبىر توبى ۆولگالىق گورودەتس، كوس­ترومالىق گاليچكە بەتتەگەندە، ەكىن­شىلەرى روستوۆ، ياروسلاۆلگە ات باسىن بۇردى. بىردە-ءبىر قالادان ايتارلىقتاي قار­سىلىق كورمەدى. اقپان ايىندا ۆلا­ديمير-سۋزدال كنيازدىگىندەگى ورىستىڭ باستى-باستى 14 قالاسى – روستوۆ، ۋگ­ليچ، ياروسلاۆل، يۋرەۆ پولسكي، پەرە­يا­سلاۆل، كسنياتين، كاشين، تۆەر، تور­جوك، دميتروۆ، ۆولوكولامسك، گورودەتس، كوستروما، گاليچ مەرسكيدى الىپ، بار-جوعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە ۇلى رۋس كنياز­دىگىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى.

استانا قالاسىن تاستاپ، سيتي وزەنىنە ۇزاپ بارىپ اسكەر جاساقتاعان ۇلى كنياز يۋري ۆسەۆولودوۆيچ ءالى دە موعولدارمەن كۇش سىناسىپ كورۋدەن ءۇمىتتى ەدى. ول بولشەكتەنگەن موڭعول اسكەرىنىڭ جولىن تورىدى. 4 ناۋرىز كۇنى 3000 درۋجي­نامەن شابۋىلعا شىققاندا، باتۋ اسكە­رىنىڭ قاپتالدان وراعىتقانىن كورىپ، بەتپە-بەت شايقاسقا كىرىستى. تابانداسا شايقاسقانىمەن، موڭعولدى ىقتىرا الماي، وزدەرى مايدان دالاسىندا قىرىلىپ تىن­دى. روستوۆ ەپيسكوپى كيريلل بەلا­وزەر­دەن قايتىپ كەلە جاتىپ، سيتي وزەنى جيەگىندەگى ورىس اسكەرى قىرىلعان جەر­دى كوزدەن وتكىزگەندە، ۇيمە-جۇيمە ولىك­تەر اراسىنان ۇلى كنياز يۋري ۆسە­ۆولو­دوۆيچتىڭ مۇردەسىن كيىمىنەن تانىدى. باسىن كەسىپ اكەتكەن ەكەن. ول ۇلى كنياز مۇردەسىن روستوۆ قۇداي انا حرامىنا اكەپ جەرلەدى. قولعا ءتۇسىپ تۇتقىن بولىپ، موڭعول اسكەرىنىڭ قاتارىنا قوسىل دەگەنگە كونبەگەن سوڭ، باسىن كەسكەن ۆاسيلكو كنيازدىڭ دەنەسىن دە ورمان اراسىنان تاۋىپ اكەلىپ وسىندا جەر قوينىنا تاپسىردى.

باتۋ ەلدىڭ ءبىر قيىرىنداعى نوۆگو­رودقا بەتتەپ بارىپ، ۆولوك، لامسكي، تۆەر قالاسىن الىپ، تورجەكتى قورشادى. قالا تۇرعىندارى ەكى جۇما بويى قار­سىلىق كورسەتتى. بۇل جورىقتاعى موڭ­عولداردىڭ تاۋىن شاققان ەڭ «قاتتى جاڭ­عاق» كوزەلسك قالاسى بولدى. ولار جەتى اپتا بويى بەرىلمەدى. قولما-قول شايقاستا 4 مىڭ موڭعول اسكەرى مەرت بولدى. قانى قارايعان باتۋ قالانى جەرمەن جەكسەن قىلىپ، حالقىن تۇگەلدەي توپىراققا كومىپ كەتتى.

XIII عاسىرعا جاتاتىن ءبىر ادە­بي قولجازبا باتۋدىڭ 1236-1238 جىل­دار­داعى جورىعىنان كەيىنگى رۋس كنياز­دىعىنىڭ احۋالىن – «پوگيبەل رۋسسكوي زەملي» – «رۋس جەرىنىڭ قۇرۋى» دەپ با­عا­لادى. ونىڭ قانشالىقتى شىندىققا جا­ناسىمدى ەكەنى داۋلى. ويتكەنى باتۋ بار-جوعى ورىستىڭ 14 قالاسىن الدى، ال رۋس كنيازدىعىندا 300-دەن استام ءىرىلى-ۇساقتى قالا بار-دى. حالقىنىڭ مۇرتى شاعىلعان دانەڭەسى جوق، جان سانى ەدىل بويىنا كەپ قۇرىق شانشىپ، شاڭىراق كوتەرگەن موڭعول ۇلىسىن ءالى دە ون وراپ العانداي ەدى. قالاي دەگەنمەندە، تۇيمەدەيدى تۇيە­دەي عىپ كورسەتىپ، توبەدەن قارا اسپاندى قۇلاتۋعا اۋەس بايبالامشىل مىنەز ورىستا جەتىپ ارتىلاتىن سياقتى. نە دەگەنمەن دە، موڭعول ءرۋستى وڭىنان سولىنا كوكتەي ءوتىپ، بەت قاراتپاي سۇلاتا سوقتى.

 

قىپشاقتارمەن جاعالاس

باتۋ ەكى جىلعا جۋىق ۇزبەي سوعىسقان اسكەرىن 1238 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورىس جەرىنەن اكەتىپ، دوننىڭ جازىق دالالارىنا توگىلدىردى. زەرتتەۋشىلەر باتۋ اسكەرىن تىنىقتىرعىسى كەلدى دەيدى. ۇزىن-قىسقا ءومىرىن ۇنەمى جاعالاسپەن وتكىزگەن موڭعولدىڭ اسكەرى قايىستاي قا­تىپ، ىستىق-سۋىققا بىردەي شىنىققان جاندار ەدى، ال اتتارىنىڭ ورىستىڭ ايازدى قىستارىندا شالدىعىپ، بولدىرعانى راس ەدى. ورماننىڭ جاسىق، دىمقىل شوپ­تەرىنەن ىشتەرى كەپتى. دەي تۇرعانمەن، ودان دا باسقا سەبەپتەر بار سياقتى.

«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» (1240) باتۋ مەن كۇيىكتىڭ اراسىندا جان­جال ورىن العانىنان حابار بەرەدى. ۇگە­دەيدىڭ كۇيىكتى تىلدەگەن سوزدەرى حاتقا تۇس­كەن: «جاسى ۇلكەن اعاڭا قارسى شى­عۋىڭ­مەن، سەن، ورىستى ءبىر ءوزىڭ جەڭگەن سى­ڭاي تانىتاسىڭ. نەمەنەگە سونشاما تاما­عىڭدى جىرتاسىڭ. سەن، شىنداپ كەلگەندە، نەبىر ورىستى، بولماسا قىپشاقتى قولىڭا تۇسىرە المادىڭ. وسىناۋ ۇزاققا سوزىلعان ۇلكەن جورىقتان ەشكىنىڭ تۇياعىن دا تاپپاي قايتتىڭ!». دەمەك، موڭعول اسكەري باسشىلارىنىڭ اراسىندا الاۋىزدىق پايدا بولعان سوڭ، ونى جاۋعا سەزدىرمەۋ ءۇشىن، باتۋ قىپشاق دالاسىنا ۇزاپ شىعىپ كەتكەن. مۇنداي ۇرىس-كەرىس جاعدايىندا سوعىستى جالعاستىرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى، شاماسى كۇيىكتى قوسىنىمەن ەلگە قايتارىپ جىبەرگەن بولسا كەرەك.

ن.م.كارامزين، س.م.سولوۆەۆ، وزگە دە زەرتتەۋشىلەر ءبىر اۋىزدان باتۋدىڭ كۋبان، ازاۋ دالالىق ايماقتارىندا قىپشاق كوسەمى قوتان حاندى جەڭىپ، با­ي­ىرعى قونىسىنان كەتۋگە ءماج­بۇر ەت­كەنىن ايتىلادى. ال التىن وردا تاريحى تۋرالى ماتەريالداردى جي­ناستىرىپ جارىق­قا شىعارعان تيزەن­گاۋزەن جيناعىندا قىشاق دالاسىنا كەپ جايعاسقان باتۋ اسكەرىنە قارسى قىپ­شاق بۇركىت حان ءوزىنىڭ قولباسىلارى اردجۋماك، قۇرانباس، قا­پاران جاساق­تارىن جىبەرگەن. بىراق بەركە اسكەرىنەن جەڭىلىس تاۋىپ، موڭعولدار قو­لىنا تۇسكەن (تيزەنگاۋزەن، ت. II.، 1941، 37 ب.). ال ماجار دەرەكتەمەلەرى بويىنشا دون دالاسىنداعى قوتان حان 1237 جى­لى ۆەنگر كورولى بەلاعا ەلشى جىبەرىپ، قول­تىعى استىنا الىپ، قونىسقا جەر بە­رۋ­دى سۇراعان. ءوتىنىش دۇرىس شەشىم تاپ­سا كەرەك – 1241 جىلى قوتان 40 مىڭ ۇي­مەن ماجارستان شەكاراسىنا كەلگەن­دە، بەلا كورول وعان مەملەكەتىنىڭ شىعىس شەكارالىق ايماعىتيسسا-دۋناي وزەن­دە­رى ارالىعىنان قونىس بەردى. باتۋ ماجار كورولىنە حات جولداپ، قىپشاقتاردى كەرى قۋىپ شىعۋدى تالاپ ەتتى، ولاي ىستەمەگەن جاعدايدا ماجارستاندى تاس-تالقان قىپ شا­باتىنىن مالىمدەدى. باتۋدىڭ بۇل حاتى ماجار ارحيۆتەرىندە ساقتاۋلى بو­لىپ شىقتى. حاتتى سۋزدال كنيازى اكەپ تاپسىرعان ەكەن. ول حاتتا بىلاي دە­لىنگەن: «مەنىڭ قۇلدارىم قۇمانداردى قول­تىعىڭا الىپ، قامقورلاعانىڭدى ەستىپ جاتىرمىن. ولاردى قامقورلاماي، ەلىڭنەن قۋىپ شىعۋدى بۇيىرامىن. ايت­پەگەن جاعدايدا ارامىز ۋشىعادى. شاتىرلاردا تۇراتىن قۇماندار بەتى اۋعان جاققا قاشىپ قۇتىلادى، ال ۇيدە، قالادا وتىرعان سەن جەرىڭدى تاستاپ قايدا قاشاسىڭ. سەن مەنەن قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ» (اننينسكي س.ا. يزۆەستيا ۆەنگەرسكيح ميسسيونەروۆ XIII – XIV ۆۆ. و تاتاراح ۆوستوچنوي ەۆروپى. يا،1940. 88-89 بب.). الايدا بەلا باتۋدىڭ قوقان-لوقىسىن قۇلاعىنا ىلگەن جوق، مۇراگەر ۇلى ستەفانعا قوتاننىڭ قىزىن ايتتىرىپ، الىپ بەردى. شوقىندىرعاندا ول قىز ەليزاۆەتا اتانىپ، «قۇمان حانشاسى» دارەجەسىنە يە بولدى. قوتاننىڭ كورول سارايىندا ىقپالى ارتقانى ماجار شونجارلارىنا ۇنامادى. ولار قوتاندى موڭعول باسقىنشىلارىمەن بايلانىسى بار دەپ دەپ ايىپتاپ، جەل ءسوزدى گۋ­لەت­تى. سودان ماجار كورولى قوتاندى جا­زالاۋعا نيەتتەنگەندە قىپشاقتار ءدۇر ەتىپ، اتقا قونىپ، ماجارستاننىڭ شە­كا­رالىق ايماقتارىن تالقانداۋعا كىرىستى. تاريح­شىلاردىڭ ءبىرى قولعا تۇسكەن قوتاندى ماجارلار دارعا اسىپ ءولتىردى دەسە، ەكىن­شىلەرى قوتان دۋنايدىڭ اساۋ ارناسىنا اعىپ ءولدى دەيدى. سوڭعى نۇسقانى ش.ءۋاليحانوۆ ماقۇلداپ، قوتانىڭ اجالى تۋرالى قىپشاقتار اراسىندا «سۋعا كەتتى ەر قوتان» اتتى قوبىز كۇيى ساقتالعانىن تىلگە تيەك ەتەدى.

بەلا ۇلى ستەفان مەن قوتان قىزى ەليزاۆەتادان تۋعان لاديسلاۆ (لاسلو) قىپشاقتارمەن جاقسى بولىپ، ولاردى ساراي توڭىرەگىنە كوپتەپ تارتتى. «قۇ­داي قولداعان لاديسلاۆ ماجارستان، قۇمانيا، بولعاريا كولولى» اتاندى. قۇمان قىپشاق وردالارىنا جەر بەرىلىپ، ولاردى ماجار شونجارلارىمەن تەڭ جاعدايعا كەلتىردى. كورول لاسلو قىپشاق كوسەمدەرى الپار مەن ۇزىردان «پۇتقا تابىنۋدان باس تارتىپ، كوتوليك ءدىنىن قابىلداۋدى، شاتىرلاردى تاستاپ، اعاش، كىرپىش ۇيلەردە تۇرۋدى» تالاپ ەتتى. وسى تالاپتاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قاداعالايتىن باقىلاۋشىلار قويدى. كوشپەلى تۇرمىس پەن باس ەركىندىكتەرىنە قىسىم كەلتىرگەن وسىناۋ ءجونسىز تالاپتار شامدارىنا تي­سە كەرەك – ولار ماجارستاندى تاستاپ، تىك كو­تەرىلىپ دنەستر ايماعىنا كوشىپ كەتتى. ءۇش جىلدان كەيىن ماجارستانعا جويقىن شابۋىل جاساپ، استانا قالالارى پەشتاعا دەيىن جەتتى. وسى جورىق ناتيجەسىندە لاسلو ەنگىزگەن «مانيفەست» كۇشىن جو­ي­ىپ، ريم پاپاسىنىڭ ارالاسۋىمەن جاعداي بۇرىنعى قالپىنا قايتىپ كەل­دى. ءجۇز جىلدان كەيىن اتالمىش قىپ­شاقتار تۇگەلدەي حريستيانداندى، بىراق تۇرمىستارىن وزگەرتپەي، ماجار اسكەرىنىڭ ساداقشى اتتى اسكەرى بولىپ قالا بەردى.

 

 باتۋدىڭ وڭتۇستىك رۋس جانە ەۋروپا ەلدەرىنە جورىعى

سونىمەن دون دالاسىندا قىپ­شاق­تارمەن جاعالاسا ءجۇرىپ، جازىق دالا، تازا اۋا، شۇيگىن جايىلىمداردا وز­دەرى دە تىنىعىپ، اتتارىن دا سەمىرتىپ ال­عان موڭعولدار 1239 جىلى قايتادان ات ارقاسىنا قوندى. ولار بۇل جولى ءرۋس­تىڭ تەرىسكەي-شىعىس شەكارالارىن كوز قىرىنا الدى: موردوۆا جەرىن، كلياز­ما وزەنى بويىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ، گوروحوۆەتس قالاسىن الدى. ورىس كنياز­دىعىندا ۇركىنشىلىك باستالدى، قايدا قا­شىپ، باس ساۋعالارىن بىلمەگەن ورىستار ورماندى قالىڭ تۇلەيلەرگە قاشتى. بىراق باتۋ بۇل جولى تەرىسكەي رۋسكە تەرەڭدەپ ەنبەي، ماجارستانعا قاشقان قىپشاقتاردىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ، وڭتۇستىك ورىس قالالارىنا سوقتىقتى. ولار الدىمەن پەرەياسلاۆلدى الىپ، سوسىن چەرنيگوۆتى تالقاندادى، چەرنيگوۆ كنيازدارى ماجارستانعا قاشىپ باردى.

جىلناماشىلار موڭعولدار دنەپر جاعالاۋىنداعى پەسوچنىي قالاسىنا كەلىپ، ۇلى وزەننىڭ ارعى بەتىندە تۇ­رىپ «ورىس قالالارىنىڭ اناسى» كيەۆ­تى كورىپ، ونىڭ اسپانمەن تالاسقان شىر­كەۋلەرىنە ءسۇيسىنىپ، تاڭ-تاماشا بول­عاندارىن جا­زادى. موڭعولدار ەلشى جى­بەرىپ، سو­عىسسىز بەرىلۋدى تالاپ ەتەدى. ەل­شىلەردى ولتىر­گىزگەن كنياز ميحايل موڭ­عولداردىڭ شا­­بۋىلىن كۇتپەي، ما­جارستانعا قاشادى. 1240 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا كيەۆ موڭعولداردىڭ قولىنا كوشتى. بۇدان كەيىن باتۋ اسكەرى گاليچ-ۆو­لىنسكە ولكەسىنىڭ كامەنەتس، يزياسلاۆل، كرەمەنەتس، دانيلوۆ، ۆلاديمير، گاليچ قالالارىن الدى. ءسويتىپ ۇلى رۋس كنيازدىعى جەرىندە تىگەرگە تۇياق قالمادى. وسىعان وراي ن.م. كارامزين بىلايشا شەرلەدى: «رەسەيدىڭ جاعدايى كوزگە جاس كەلتىرگەندەي ەدى: وتتى وزەن ونى شىعىسىنان باتىسىنا دەيىن جايپاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ قالالاردىڭ قيراپ-ب ۇلىنگەن ۇيىندىلەر مەن حالقىنىڭ جان-جاققا بوسىپ كەتكەنىن كوزدەرىمەن كورگەن جىل­­ناماشىلار زار جىلاپ، كوز جاس­تارىن كول قىلدى: «باتۋ ورىس جەرىن تاعى جىرتقىشتاي تالادى. ايگىلى ورىس كنيازدارى جۇلقىلاسقان مايدان دالالارىندا مەرت بولدى، ءتىرى قالعاندارى باس ساۋعالاپ شەت جۇرتتارعا قاشتى، قاشىپ ءجۇرىپ اراشا بولۋعا كومەك سۇرادى. بىراق قول ۇشىن سوزعان جان تابىلمادى. بايلىعىمەن اتى شىققان ولار، بارىنەن جۇرداي بولىپ، سورلى بەيشاراعا اينالدى. انالار كوز الدارىندا موڭعول اتتارىنىڭ تۇياعىنا تاپتالعان ۇلدارىن كورىپ كوز جاستارىن بۇلادى. قىزدار بەيكۇنالىگىنەن ايىرىلدى، موڭعولدىڭ جىرتقىش تىرناعىنا ىلىكپەيمىن دەپ، پىشاققا تۇسكەندەرى نەمەسە وزەنگە قۇلاپ ولگەندەرى قانشاما. جەردەن ەڭكەيىپ ءشوپ كوتەرمەيتىن، توڭىرەگى قىزمەتشىلەرگە تولى، ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانعان بويار ايەلدەرى تاعىلاردىڭ جالشىلارىنا اينالىپ، سۋ تاسىپ، ديىرمەن تارتىپ، وتپەن كىرىپ، كۇلمەن شىقتى. ازاپتى كۇن كەشكەن تىرىلەر – ەشتەڭەدەن بەيحابار ولىلەرگە قىزىقتى» (كارامزين ن.م. ت.IV، گل. I، 12 ب.).

اينالاعا ايبات بوپ كەلگەن رۋس كنياز­دىعىن سۇلاتا سوعىپ، ەشبىر كەدەرگىسىز كوتوليك ءدىنىن ۇستانعان ەلدەردىڭ شەكاراسىنا بەتتەپ كەلۋى ەۋروپادا ۇرەي تۋدىردى. موڭعولداردىڭ وزدەرى مەن اسكەرلەرى تۋرالى بولدى-بولمادى ەرتەگىگە ۇقساس اڭگىمەر ايتىلدى. ەۋروپالىقتار جەر استى الەمىن تارتار دەپ اتاۋشى ەدى، دىبىستىق ۇقساستىعىنا قاراي تاتارلاردى تارتاردان شىققان ادامدار، تۇرلەرى جەر بەتىندەگى ادامدارعا ۇقسامايتىن تەگى بولەك جاندار دەپ ەسەپتەدى. ال اس­كەرى تۋرالى ايتقاندا، قاپتاعان قارۋلى قولدىڭ ۇزىندىعى 12، ەنى 15 كۇندىك جەرگە سوزىلادى دەستى. گەرمانيا يمپەراتورى فريدريح II باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە ۇندەۋ جولدادى: «ۇيقىدان ويانىپ، سانا كوزى مەن دەنە كوزىن اشاتىن كەز جەتتى. ايبالتا بورەنەگە سىلتەنگەلى دايىن تۇر. حريستيان الەمىنە قاۋىپ ءتوندى. اتالعان جاۋدىڭ ارەكەتىنەن بۇرىن دا حاباردار ەدىك، بىراق ولار الىستا ەدى، ەكى ارادا جاۋىنگەر ەلدەر مەن جاۋتۇسىرگىش باتىر كنيازدار بار-دى. ولاردان باق تايدى، ءبىرى اشىق مايداندا جاۋ قولىنان ءولدى، ەكىنشىلەرى – جەڭىلىپ، قاسكوي جاۋدىڭ تۇتقىنىنا اينالدى. ەندى مەيىرىمسىز جاۋعا قارسى اتتانۋ كەزەگى بىزگە كەلدى!». بىراق سەلت ەتىپ، باس كوتەرگەن بىرەۋ تابىلمادى. باتىس ەۋروپا اۋىزبىرشىلىكتەن اققۇلا ادا ەدى.

1241 جىلى باتۋ كارپات اسىپ كەلىپ، جاسانىپ قارسى شىققان ماجارستان كورولىن سولوننوي وزەنىندە تاس-تالقان قىلدى. كورول اۋسترياعا قاشىپ قۇتىلدى. موڭ­عولدار يەسىز قالعان ەلدى وپ-وڭاي مەڭگەردى. ودان ىلە-شالا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتىپ، پولياكتىڭ ەكى كنيازىنىڭ اسكەرىن قاتار جاپىرىپ، ءساۋىردىڭ اياعىندا سيلەزيا ولكەسىنەن شىقتى. موڭعولدار شاعىن قول­مەن قارسى كەلگەن جەرگىلىكتى گەرتسوگ گەنريحتى جاۋ ساناتىنا قوسپاي، تاپتاپ وتە شىقتى. الدان ەلزاعا، ىشكى گەرمانياعا جول ايقارا اشىلدى. ەۋرو­پانىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا اۋستريا موڭعولدارمەن بىرمە-ءبىر تىرەسۋگە دا­يىن بوپ شىقتى. اسكەردى قاپتاتا توگىپ، جولدارىن بوگەدى. موڭعولدىڭ ولميۋتسا بەكىنىسىن الۋعا شامالارى جەتپەي، كوپ شىعىنعا ۇشىراپ، كەرى ماجارستان جەرىنە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. اۋستريا، شىن مانىندە، باتىس ەۋروپانى موڭعول شاپ­قىنشىلىعىنان قورعاپ قالدى. موڭ­عولدار اۋستريا ولكەسىنە قايتالاپ باس سۇعۋ­دان تايساقتاپ، ەدىلدەگى وردالارىنا قايتتى.

 

             جوشى ۇلىسىنىڭ ىشكى جاعدايى

سونىمەن باتۋ  ۇلى  رۋس كنيازدىگىن تۇگەلدەي تالقانداپ، 1242 جىلى ەدىل بويىنداعى ورداسىنا  قايتىپ ورالدى. ساراي قالاسى ەندى-ەندى ىرگە كوتەرىپ جاتقان  ەدى. موڭعولدار ءۇيدىڭ، باس سۇعار  عيماراتتاردىڭ بار-جوعىنا  ونشا  قينالا بەرمەيتىن ەل ەدى. ولار مىڭ ادام سياتىن شاتىرلاردى ورناتىپ، سالتاناتتارىن وتكىزە بەرەتىن. وتەمىس قاجى «شىڭعىسناما» ەڭبەگىندە باتۋدىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە  جورىعىن « جەتى جىلدىق سوعىس» دەپ اتايدى. شاماسى، ول وسىناۋ شارالاردىڭ باستالۋىن 1234-35 جىلدارعا جاتقىزسا كەرەك. اتالمىش قۇرىلتاي  وتەمىس قاجى مەن  قوسا ابىلعازى، راشيد-اد-دين ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپقان. باتۋ جورىقتا بىرگە بولىپ، ەرلىك كورسەتكەن،  بولماسا تىندىرىمدى ىستەرىمەن كوزگە تۇسكەن اعا-ىنىلەرىنىڭ اتتارىن اتاپ، ولاردىڭ بيلەۋىنە جاڭا تايپالار  مەن قونىستاردى ءبولىپ بەرگەن. باتۋ اعاسى وردا-ەجەنگە  قاراتىپ: « بۇل جورىقتىڭ ءساتتى بىتۋىنە تىڭعىلىقتى ەڭبەك ءسىڭىردىڭ، سوندىقتان دا سەن ون مىڭ ۇيمەن اكەڭ بيلەگەن  قونىسقا يەلىك ەتەسىڭ» دەگەن ( ابۋ-ل-گازي. ت.1،  181 ب.، رودوسلوۆنوە درەۆو، 159 ب.).ال راشيد-اد-ءديننىڭ ايتۋىنشا: وردا-ەجەن ءتورت ءىنىسى – ۇدىر، توقاي-تەمىر، شينگقۇم، سينگقۇممەن جوششى ۇلىسى اسكەرىنىڭ سول قاناتىن قۇراعاندىقتان « ءالى كۇنگە دەيىن سول قانات بەكزادالارى اتانادى» دەگەن. وردا-ەجەن ۇلىسى بەرىگە دەيىن «كوك وردا» اتانىپ كەلدى. ال شايبانعا وردا-ەجەن يەلىگى مەن باتۋ مەنشىگى «اق وردا» ارالىعىنداعى جەرلەر، اتاپ ايتقاندا، ىرعىز، ور، ەلەك، شۋ اياعى، سارىسۋ بويىن مەكەندەيتىن 15 مىڭ شاڭىراقتى  قۇسشى، نايمان، قارلىق، بۇيراق تايپالارى سىيلاندى. ولار جوشى ۇلىسىنىڭ وڭ قاناتىنا قوسىلدى. ماحمۇد بين ءۆاليدىڭ كۋالاك  ەتۋىنشە: «جەتى جىلدىق سوعىستا»  ورتاق ىسكە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن،  توقاي-تەمىرگە «قاۋشىن» قاۋىمدارىنان مىڭ، تارحان، ءۇيسىن، ويرات تايپالارى تارتۋ ەتىلدى. «قاۋشىن» – اسكەرمەن بىرگە ىلەسىپ جۇرەتىن تايپالار.  وعان جاڭا قونىس رەتىندە اس ءۋالاياتى مەن  ماڭعىشلاق ولكەسى جانە استراحان قالاسى بەرىلگەن. ولار جوشى ۇلىسى اسكەرىنىڭ سول قاناتى قۇرامىنا ەندى.

گ.ا. فەدوروۆ-داۆىدوۆ «كوچەۆنيكي ۆوستوچنوي ەۆروپى پود ۆلۆستيۋ زولوتووردىنسكيح حانوۆ» ەڭبەگىندە «جەتى جىلدىق سوعىسقا» باستان-اياۇ قاتىسىپ، جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ، جاڭا قونىستارعا يە بولعان جۇرتتاردى كەڭىرەك تاراتادى: مۋنگكۋر باسشىلىعىنداعى سايدجۋت تايپاسىنىڭ مىڭدىعى. ونى قازىر چەركەس ەمير باسقارادى،توحتا  حاننىڭ قاراماعىندا. دەمەك، ولار ساراي-باتۋدىڭ توڭىرەگىنە قونىستانعان. كەڭگىتاي قاراماعىنداعى كينگيت تايپاسىنىڭ مىڭدىعى.  ونىڭ ۇلى قۇتان نويان، قۇتان نويان ۇلى قۇران. ول وردا-ەجەن ۇرپاعى كونيشيدىڭ قاراماعىندا، اعا  امىرلەردىڭ ءبىرى. ءۇيسىن حۋشيتاي مىڭدىعى. ول تۋرالى ماردىمدى دەرەك جوق. دەگەنمەن دە،  بۇل جۇرتىڭ وردا-ەجەن ورداسى قۇرامىندا بولعانى بايقالادى. ءۇيسىننىڭ  حۋشيتاي قاۋىمى كەيىن شايبان ءابىلحايىر زامانىندا ونى تاققا وتىرعىزعان  تايپالار قاتارىندا اتالادى. ءۇيسىن بايكۋ (مايقى) مىڭدىعى. ول «جەتى جىلدىق سوعىسقا» باستان-اياق قاتىسىپ، باتۋ اسكەرىنىڭ «باراۋنكار» – «وڭ قانات» اسكەرىنە باسشىلىق ەتكەن. ولاردىڭ قونىسى استراحان توڭىرەگىندە بولعان. استراحان حاندارى شەشە جاعىنان ءۇيسىن مايقى جۇرتىنىڭ قىزدارىنان تاراعان.  بەركەگە قونىس تەرىستىك كاۆكاز ولكەسىنەن تيگەن (فەدروۆ-داۆىدوۆ گ.ا... 244 ب.).

جوشىعا قوسىلىپ  بەرىلگەن ءتورت تايپا ەلدىڭ سىرتىندا جوشى ۇلىسىندا  قوڭىرات رۋىنان: سالدجيۋت-گۋراگان، ابۋكان-گۋراگان، جالايىردىڭ جااد اتالىعىنان: مۋنكاسار-نويان، ويراتتان: ينالشى-گۋراگان (باتۋدىڭ قارىنداسىن العان)، حاداركيننەن: مىڭباسى مۇقىر-قۇران جاساقتارى بولدى.

XIII-ءشى عاسىردىڭ  وتا تۇسىندا جوشى ۇلىسىنىڭ ىشكى ۇلىستىق، تايپالىق قۇرىلىمى  ءبىزدىڭ اڭداۋىمىزدا وسىنداي. ۇلىستىڭ باتىس شەكاراسى دۋنايعا بارىپ تىرەلگەنىن كورەمىز. الايدا ورىس جەرى مەن  شىعىس ەۋروپانىڭ ءبىراز جەرلەرىن باعىندىرعانمەن، ولاردىڭ ۇلىس قۇرامىنداعى ورنى مەن ستاتۋسى ءالى انىق ەمەس-ءتى.  ىشكى  قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمى ەرتەدەن قالىپتاسقان  ءرۋستى  كىرىپتارلىق جاڭا جاعداي مەن جاڭا باسشىلىققا بەيىمدەۋ وڭاي ەمەس-ءتى. قالاي دەگەنمەن دە، ءرۋستى بيلەۋ كنيازدار ارقىلى جۇزەگە اساتىن. قازىر ءرۋستىڭ ۇلى كنيازى سيتي شايقاسىندا ولگەن يۋري ۆسەۆولودوۆيچتىڭ ءىنىسى ياروسلاۆ ۆسەۆولودوۆيچ ەدى. باتۋ ياروسلاۆتى ورداسىنا شاقىرعاندا، ول شاقىرۋدى قابىل الىپ، ورداعا ۋاقتىلى كەلىپ جەتتى. باتۋ ونى جىلى قارسى الىپ،  رۋس كنيازدەرىنىڭ باسشىسى دەپ اتاپ، كيەۆتى سىيعا تارتتى. ۇلى كنيازدىڭ ىزىمەن سۋزدال كنيازدەرى دە وردا كەلىپ حان الدىنا جۇگىنىپ، بيلىك تىزگىنىنە تاعايىندالىپ قايتتى. وسى ءۇردىس ۇلىق، كىشىك كنيازدەردىڭ بارلىعى  حان جارلىعىمەن  بيلىككە تاعايىندالۋى  ورىس ومىرىندەگى زاڭدى تارتىپكە اينالدى. وردانىڭ حانىن – ەڭ ۇلى ۇلىق رەتىندە مويىنداۋدىڭ ءۇش ءراسىمى بولدى: حاننىڭ اياعىن جۋ، تابانىنان ءسۇيۋ جانە «مونوماح بوركى» تولى س ۇلىمەن حان  سايگ ۇلىگىن جەمدەۋ. جارلىقتار قىپشاق تىلىندە اراب ارپىمەن جازىلدى. كوپ ۇزاماي-اق كنيازدار، ەلشىلەر، سارايعا كەلىپ-كەتىپ تۇراتىن ساۋداگەر، دەلدالدار قىپشاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ كەتتى.

1253 جىلى ۇلى حان موڭكەنىڭ جارلىعىمەن رەسەي حالقىنا ساناق جۇرگىزىلدى. ول شارانى ۇلى حاننان ارنايى كەلگەن  وكىل بيتسە-بەركە جۇزەگە  اسىردى . ورىس جىلنامادارى بۇل ساناقتى «چيسلەنيتسا» دەپ اتادى. «سۋزدال،  ريازان، مۋروم جەرلەرىن تۇگەل سانادى» دەيدى جىلناماشى (پسرل، ت.1، ۆىپ. 2، ستولب. 475).سالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسىن دارۋعا دەپ اتادى. ونىڭ قول استىندا وندىق، جۇزدىك، مىڭدىق، تۇمەن جاساقتارى سالىق جيناۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىردى. بۇل جاساقتاردىڭ باسشىلارى موڭعولدار، جاساق مۇشەلەرى جەرگىلىكتى حالىقتان قۇرالدى. اسكەري جاساقتاردىڭ باسشىسى  باسقاق دەپ اتالدى. وسى باسقاقتار ارقىلى جەرگىلىكتى كنيازدەردىڭ ىستەرىن باقىلىپ،   كوپ جاعدايدا ب ۇلىنگەن، قيسايعانداردى ءوز كۇشتەرىمەن جونگە سالىپ، تۇزەپ وتىردى. شەكتەن  شىققاندا عانا ورداعا حابار بەرىپ، جازالاۋشى وترياتتار  كومەككە شاقىردى.

ءسۇيتىپ، ورىس ومىرىنە موڭعولدىڭ باسقارۋ جۇيەسى دەندەپ ەندى. سونىمەن قابات ورىستىڭ كنيازدىك باسقارۋ جۇيەسى  ساقتالدى. موڭعولدار ءدىن ماسەلەسىنە ارالاسپاي، شىركەۋ، حرام، ءدىنباسىلاردى سالىقتان اققۇلا بوساتتى. سونىمەن، XIII-ءشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ رۋس جوشى ۇلىسىنىڭ ءبىر  ولكەسىنە اينالدى. وسى جاعداي ۇزدىك-سوزدىعىمەن 1480-ءشى جىلعا دەيىن ساقتالدى.

ەدىل مەن ەرتىس ارالىعىنداعى كەڭ بايتاق ولكەدە ىرگە كوتەرگەن  ۇلى ۇلىس نەگىزىنىنەن ەكى قاناتقا ءبولىندى، سول قاتات : ەرتىس پەن سىرداريا ارالىعىنداعى جەرلەر – وردا-ەجەن يەلىگى (كوك وردا)، «وڭ قانات» – باتۋ يەلىگى (اق وردا)، ونىڭ قۇرامىنا  سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسى مەن امۋداريانىڭ سول جاق بەتىنەن باستاپ باشكيريا، ەدىل بولگارياسى، موردۆا،تەرىسكەي كاۆكاز، كرىم، مولداۆيا، رۋس ولكەلەرى ەندى. ءاۋ باستا جوشى ۇلىسى، اق وردا اتانعان باتۋ يەلىگى بىرتىندەپ التىن ورداعا  اينالدى. التىن وردا شارۋاشىلىعى مال ءوسىرۋشى كوشپەندىلەر مەن ەگىنشى، قولونەرشى وتىرىقشىلاردان تۇردى. بۇرىندار دون دالاسىنا، تەرىسكەي كاۆكاز شۇيگىندەرىنە كوشىپ-قونىپ تىرلىك كەشكەن موڭعول  اريستوكراتياسى بىرتىندەپ قالالىق تىرلىككە ۇيرەنىپ، اقىرى دالادان قول ءۇزىپ، قالا تۇرعىندارىنا اينالدى.

 

                      التىنىڭ وردانىڭ شارۋاشىلىعى، كاسىبى

قايسىبىر تاريحشىلار اۋزىنان التىن وردا وزدەرى ەشتەڭە وندىرمەگەن، جاۋلاپ العان ەلدەردەن جينالعان سالىقتار ارقىلى كۇن كورگەن «ماسىل» مەملەكەت دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى.   باعىنىشتى ەلدەردەن سالىق جيناۋ مەملەكەت تابىسىنىڭ ءبىر كوزى بولعانى راس. بىراق   ونى ماسىل مەملەكەت قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. ويتكەنى، التىن وردانىڭ وزگە دە تابىس كوزدەرى بولاتىن. ول كەزدەرى  جەر بايلىعىن يگەرىپ، ءوندىرىستى دامىتىپ، سول ارقىلى بايىپ، ابىروي اتاققا جەتە قويعان ەل كەمدە-كەم ەدى. الىس-جاقىن ەلدەردى باعىندىرىپ، البانا الۋ دا قالىپتاسقان داعدىلى جاعداي-دى.

التىن، كۇمىس، تەمىر ءوندىرۋ «ەكە موڭعول»، «سۋ موڭعول» (تاتارلار) ەلىندە ەرتەدەن جولعا قويىلعان كاسىپ. جەر بايلىقتارى نەگىزىنەن قارۋ  جاساۋعا قولدانىلدى. موڭعولدار قالا  قامالدارىن بۇزىپ، بەكىنىستەردى الۋدى جاقسى يگەردى. ولاردا قابىرعانى بۇزاتىن  ساقپاندارمەن قاتار زەڭبىرىكتەر دە بولدى. بۇل كەزدە «وتقارۋ» ورىس تۇرسىن، ەۋروپاعا دا  جەتپەگەن ەدى.

جوشى ۇلىسىنىڭ باتىس قاناتى  التىن وردا ايماعى قالا تۇرعىزۋ ونەرى مەن ءوندىرىسىنىڭ شۇعىل دامۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولار العاشقى كەزەڭدە، ياكي 40-50 جىلدار ارالىعىندا نەگىزىنەن بۇرىنعى ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ، 50-70 جىلدارى جاڭا قالاردىڭ ىرگەسىن قالاۋدى قولعا الدى، التىن وردا مەملەكەتىندە قالا تۇرعىزۋ ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە وزبەك، جانىبەك حانداردىڭ تۇسىندا  جەتتى.

التىن ودانىڭ باتىسىنان ششىعىسىنا بەتتەي جۇرگەندە باتۋ، بەركە تۇستارىندا مىناداي ىرگەلى قالاردىڭ اتتارىن اتاۋعا  بولار ەدى: پرۋت-دنەستر ايماعىندا -كيليا، قوستەشتى، ەسكى ورحەي، دنەستر-دنەپر ايماعىندا – ماياك، مەشىتتى، اق مەشىت، سولوننىي، ارعىماقتى ساراي، بالىقتى، دنەپردىڭ سول جاعالاۋى ايماعى – كۇشۇگىر، تابان، جىلقىلى، قىرىم ولكەسىندە – قىرىم قالاسى، قىرىق-ەر،  كەرىش (كەرچ)، كافا، سۋداق، شىمبالى (بالاكلاۆا)، فەودورو، دون وزەنى اڭعارىندا – كراسنوحۋتورسكوە، پاۆلوۆسكوە، تىشان، دۋرنوۆو،  گلازۋنوۆسكوە، قۇمىلجى، سيتنيكوۆو، ازاق (تانا)، ەدىل اڭعارىندا – جوكەتاۋ، بيليار، سۋۆار، كاشان، كرەمەنچۋك، ەسكى قازان، موحشا، كرەستوۆو،  پەرەۆولوكسكوە، كوستىچي، ۋكەك، ۋزمورە، بەلجامەن، احمەتوۆسك، تەرنوۆسكوە، شيشكين بۋگور، احتۋبا، مەشىتتى، ساراي ال-دجەديد، گۇلستان، ساراي-باتۋ، نوۆورىچانسكوە، تۇماق-توبە، ماشايىق، حادجيتارحان، تەرىسكەي كاۆكازدا – دەربەنت، تاركي، ۋرۋح سەلەنى، تەرەك، جوعارعى دجۋلات، حاميديەۆسك، بۋلۋنگۋەۆسك، جوعارعى شەگەم دەگى لىعىت قالاسى، جوعارعى ماجار، ماترەگا، ەدىل-جايىق ارالىعىندا – ۇلكەن ىرعىز، سۋحورەچەنسك، ورىنبور، تەندىك، سارايشىق، حورەزم  ايماعىندا – كونە ۇرگەنش، ياربەكير-قالا، شەحرلىك، تەرىسكەي قازاقستاندا– ماۋليبەردى، بايتاق، تاعاتاي، باتىس ءسىبىر ايماعىندا – تۇمەن، تونتۋر، يسكەر، وڭتۇستىك قازاقستاندا – سىعناق، ساۋران، ياسسى (تۇركىستان)، وترار قالالالارى. ولاردىڭ بىرىندە  قولونەر كاسىبى  جولعا قويىلىپ، ساۋدا ساتتىق ءورىس الدى.

التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ۆ.ل. ەگوروۆ: التىن وردا مەملەكەتى قۇرامىندا 70 وبلىس، ونى باسقاراتىن  70 تۇمەنباسى ء(امىر) بولعانىن اتايدى. الايدا، وسىناۋ  70 وبلىس پەن ولاردىڭ امىرلەرىن  تاراتىپ بەرگەن ەشكىم جوق، ەگوروۆ تا باستاپقىلارىن اتاپ، سوڭعى جاعىن بۇلدىرعا تىرەپتى. مەملەكەتتىڭ ەڭ شالعاي، باتىس قيىرى دۋناي مەن دنەستر ارالىعىندا – نوعاي ۇلىسى، دنەپر وزەنىنىڭ باتىس بەتىندە – كۇرەمسى ۇلىسى، دنەپردىڭ شىعىس بەتىندە – ماۋتسي، دون وزەنىنىڭ باتىسىندا – قارتان، قىرىم ۇلىسى – ءامىرى بەلگىسىز، سارتاق ۇلىسى ەدىل مەن دون ارالىعىندا، بەركە ۇلىسى – تەرىسكەي كاۆكازدا، ەدىل اڭعارى – باتۋ جانۇياسىنىڭ مەنشىگى دەي كەلىپ، جايىقتىڭ سول جاعالۋى، جايىقتىڭ وڭ جاعالاۋى، حورەزم، شايباني ۇلىستارى بولعانىن اتاۋمەن شەكتەلگەن (ەگوروۆ ۆ.ل. يستوريچەسكايا  گەوگرافيا زولوتوي وردى ۆ XIII – XIV ۆۆ. م.، 1985. 164-165 ب.).

1970 جىلدارداعى رەسەي ىشكى ساياساتىنداعى «جىلىمىق» كەزەڭى تاريح، ارحەولوگيا سالاسىنا دا يگى اسەرىن تيگىزدى. بۇل كەزدەرى التىن وردا مەملەكەتى بولدى دەگەن  بەلگىلەردىڭ جەر بەتىنەن ءىزى ءوشىپ بولىپ ەدى. ءبارى دە ورىس ءۆانداليزمى اسەرىمەن قيتاتىلىپ، توپىراق استىندا كومىلىپ جاتقان-دى. تەك، التىن وردا اتى وشكەنىنە 500 جىلدام استام ۋاقىت وتكەندە، ورىس قاۋىمى ول مەملەكەتتەن قالعان  بەلگىلەرگە ارحەولوگيالىق مۇرا رەتىندە قاراۋعا العاش قادىم جاسادى.  وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى جان-جاقتى ارحەولوگيالىق قازبا  جۇمىستارى قولعا الىندى. ەدىل بويىنداعى التىن وردا قالالارىن گ.ا. فەدوروۆ-داۆىداۆ باسشىلىعىنداعى پوۆولجسك ارحەولوگيالىق  ەكسپەديتسياسى قازىپ، ناقتىلى عىلىمي قورتىندىلارعا قول جەتكىزدى.

التىن ودانىڭ استاناسىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن باتۋ بولعاندىقتان قالا  ساراي-باتۋ اتاندى، ونى ساراي ال-ماحرۋسا (اللا قامقورلىعىنداعى) دەپ  ايتىپ، جازۋشىلار دا از بولمادى. مەملەكەتكە مۇسىلماندىقتى العاش ەنگىزىۋشى  بولعاندىقتان، اراب قالامگارلەرى  بەركە تۇلعاسىنا ايىرىقشا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ ساراي-بەركە دەپ  جازىپ، قالانى بەركە اتىمەن ساباقتاستىردى. الايدا، اراب قالامگەرلەرىنىڭ ولاي دەپ بۇرا تارتۋلارى ءجون ەمەس، استانا قالانىڭ ىرگەسىن قالاعان باتۋ بولعاندىقتان، ساراي-باتۋ اتاۋى داۋ تۋعىزباسا كەرە. بۇل قالانى كوزبەن كورىپ، ادەمىلەپ جازىپ كەتكە  اراب جيھانكەزى يبن باتتۋتا. ول بىلاي دەگەن: « ساراي – جازىق القاپتا جايىلىپ جاتقان، اۋماعى وراسان ۇلكەن، حالقى مول، كوشەلەرى  كەڭ، بازارلارى ادەمى قالا. بىردە ءبىز جەرگىلىكتى اعاماننىڭ بىرىمەن  قالانىڭ اۋماعىن  ءبىلۋ ءۇشىن، اتقا ءمىنىپ،  اينالىپ شىقپاق بولدىق. قالانىڭ ءبىر شەتىنەن تاڭ ازاندا شىعىپ، ەكىنشى شەتىنە ءتۇس اۋا جەتتىك. سول جاقتا  ناماز وقىپ، تۇستىك ءىشىپ، قاس قارايا عانا جاتقان  جەرىمىزگە ورالدىق. ال ەكىشىدە قالانى ەندەي كەسىپ ءوتىپ، قايتىپ ورالۋىمىزعا ءبىر تۇستىك ۋاقىت كەتتى. ءبىر بوس جەر نە باق جوق، ءيىن  تىرەسىپ، قاپتاعان قالىڭ ۇيلەر.قالادا ازان  شاقىرىلاتىن 13 مەشىت بار، سونىڭ بىرەۋى شەيىتتەردىكى. ونىڭ سىرتىندا دا، شاعىن مەشىتتەر جەتكىلىكتى. قالا ءارتۇرلى حالىقتار تۇرادى: موڭعولدار – وسى ەلدىڭ يەسى، ءىشىنارا مۇسىلمان، استار – مۇسىلمان، قىپشاق، چەركەس، ورىس، ۆيزانتيلىكتەر – حريستيان. ءاربىر حالىق قالانىڭ ءار جەرىنە شوعىرلان، سول جەردە بازارلارى دا بار. كوپەستەر شەتەلدىكتەر – ەكى يراكتان، ەگيپەتتەن، سيريادان. جەرگىلىكتى بيلەۋشى سۇلتاننىڭ ورداسى – «التىنتاس» دەپ اتالادى» (يستوريا كازاحستانا ۆ ارابسكيح يستوچنيكاح. ت.I. ا-تى، 2005. 231 ب.).

قازبا جۇمىستارى ساراي-باتۋ قالاسى تۋرالى يبن باتتۋتا ايتقاندارىن راسقا شىعارىپ قويماي، جاڭا بوياۋلار قوستى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا   قىش شەبەرحانالارى ورنالاسقان اۋداندى جارىم-جارتىلاي قازدى. «كارحانا» اتالعان شەبەرحانا ارىقتارى، باسقا دا سۋ جۇيەلەرى بار جان-جاعى قابىرعالارمەن قورشالعان ءبىر ماحاللا. سۋ جەرگە كومىلگەن تاقتاي تۇربالار ارقىلى جۇرگىزىلگەن. ورىستار مەن ەدىل بولعارلارىندا كوپ تاراعان  ۇرمەلەرى ەكى  قاباتتى كورىكتەر.   سۋ جۇيەلەرى مەن جىلۋ ساقتاۋ جۇيەلەرى وتە كۇردەلى  قىزۋ پەشتەرى. مەملەكەتتە قولناستا بار جانە شەتەلدەرگە شىعارىلاتىن  كەراميكالىق ىدىس-اياقتار، قۇب-قۇمىرالار، شاماسى، وسى شەبەرحانادا جاسالعان. قىش بۇيىدارىن جاساۋ قولونەرى شىرقاپ دامىعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اسىرەسە، اق تاستىڭ ۇنتاعىنان جاسالعان قىش ىدىستارعا  سۇرانىس  مول بولعان. سونىمەن قاتار بوياۋ، سىر ءوندىرىسى دە جاقسى دامىعانى كوپە-كورنەۋ. ساراي-باتۋدىڭ كۇلدىگى بوپ سانالاتىن سەليتەرنوە سەلەنىندەگى قازبالاردان شىنى وڭدەۋ شەبەرحاناسىنىڭ كەزدەسكەنى دە ايتالىقتاي قۇبىلىس. جالىپى  التىن وردا اۋماعىندا شىنى ءوندىرىسى شارىقتاپ دامىمىپ، تۇرمىستىڭ سالا-سالاسىنا تەرەڭ ەنگەنىن اتاعان ءجون. ال  ارحەولوگتار كەزدەستىرگەن شىنى  شەبەرحاناسىندا مونشاق، بىلەزىك، القانىڭ نەشە تۇرلەرى شىعارىلعان.

قالا ورتالىعىنان  قازىلعان جەكە ۋسادبا دا قالانىڭ باي تۇرعىنىنىڭ  تۇرمىسىنان  حابار بەرەدى. قام كىرپىشتەن قالانعان ءۇيدىڭ اۋماعى 600 شارشى مەتر. ءۇيدىڭ وڭتۇستىك بەتىندە قوناق قابىلدايتىن زال.  زالدىڭ ىرگەسىندە  حاۋىز. حاۋىزعا سۋ تۇربالار ارقىلى كەلىپ، جاۋىزدىڭ  استىنداعى تۇربالار ارقىلى سىرتقى سۋ جولدارى جۇيەسىنە  قوسىلعان.ءۇيدىڭ ءىشى ورتاق پەش ارقىلى قىزدىرىلعان دا، ءار بولمەگەن «كان» قۋىس ارقىلى جىلۋ بارىپ تۇرعان. «قول جۋعىش»، «بەت جۋعىشتار» ءۇي تۇرمىسىنىڭ داعىسىنا اينالعانى بايقالادى (ستەپي ەۆرازي ۆ ەپوحۋ سرەدنەۆەكوۆيا م.، 1981. 232-233 بب.)

ساراي ال-دجەديد – جاڭا ساراي دا جاقسى قازىلدى. «جانىبەك كورونناسى» اتالعان اسا باعالى التىن ءتاتى كەزدەيسوق تابىلعاننان كەيىن، 1940 جىلى قازبا جۇمىسى باستالىپ، 9 جىل بويى تياناقتى جۇرگىزىلدى. 1959-1973 جىلدارى پوۆولجە ەكسپەديتسياسى قايتادان قازدى. مۇندا باي ادامداردىڭ  ۋسادبالارى كوپ قازىلدى.  ۇيلەردىڭ فۋندامەنتتەرى كىرپىشپەن قالانىپ، سىرتى تاقتايمەن  ورىلگەن، قابىرعى قام كىرشتەن. جاتىن بولمەلەردە «پ» ءتيپتى تاقتاي كەرەۋەت، ولارعا تۇتىكتەر ارقىلى جىلۋ كەلىپ تۇرعان،  بولمەلەرگە قوجۋعىشتار ورناتۋ داعدىعا اينالعان.   ۇلكەن ءۇيدىڭ جانىنداعى جارتىلاي جەرتولە قوسالقى ۇيلەردە سۇيەك وڭدەيتىن، پليتالار، ءتىپتى بالاردىڭ ويىنشىقتارىن شىعاراتىن شەبەرحانالار. قولونەر قاتتى دامىعان. وعان تاڭقالىپ بولمايدى، ساراي-باتۋ دا، جاڭا ساراي دا الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ساۋدارگەرلەر ۇزىلمەي قاتىنايتىن، بازارلى قالالار ەدى.

التىن وردا حاندارى ساۋداعا ۇلكەن ءمان بەردى، ساۋدا جولدارىنا كەرۋەن سارايلار سالىپ، جۇرگەن-تۇرعان جولاۋشىلارعا جاعداي جاسالدى.  كەلگەن تاۋاردىڭ 1/10 بولىگى باج سالىعىنا الىندى، ەسەسىنە  ساۋداگەردىڭ ءوزى مەن تاۋارىنىڭ اماندىعى مەملەكەت قامقورلىعىنا اينالدى. ەۋروپا التىن وردانى تاۋارمەن كومىپ تاستادى، نە قاجەتتىڭ ءبارى ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇرعاننان كەيىن، ەۋروپانى جاۋلايمىن دەپ ابىگەر بولۋدىڭ  قاجەتى جوق ەدى. تاۋارلار اراب-پارسىدان، ەڭ جىراق دەگەن ءۇندىستان مەن قىتايدان توقتاۋسىز قۇيىلىپ جاتتى. التىن وردا مەملەكتى ۇندىستانعا جىلقى ساتۋدى جولعا قويىپ، ءتيىمدى تابىس كوزىنە اينالدىردى. قىرىمداعى سۋداك، ازاق، ماترەگا قالالارى بالىق ونىمدەرىن ەۋروپاعا شىعاردى.

التىن وردانىڭ تابىس كوزىنىڭ ءبىرى باج سالىعى بولدى. كەلگەن-كەتكەن ساۋداگەرلەرگە جەڭىل بودسىن دەپ، لاتىن-قىپشاق سوزدىگى «كودەكس كۋمانەكۋس»،  اراب-قىپشاق،  ارميان-قىپشاق سوزدىكتەرى وسى كەزدە دۇنيەگە كەلدى. سوزدىكتەرمەن قاتار قىپشاق تىلىلىنە ادەبي شىعارمالار اۋدارىلدى. جەرگىلىكتى قىپشاق تىلىندە تىرناقالدى ادەبەت  ۇلگىلەرى دە پايدا بولدى. ە.نادجيپ التىنوردالىق قىپشاق ءتىلى وعىز-قىپشاق ديالەكتىسى نەگىزىندە قالىپتاسقانىن اتاپ كورسەتەدى. قىپشاق ءتىلىنىڭ العاشقى تۋىندىسىن 1353 جىلى  قاعاز بەتىنە تۇسكەن ءحورزميدىڭ «ماحاببات-ناماسى» دەۋگە نەگىز بار. قىپشاق ءتىلىنىڭ ورتاازيالىق شاعاتاي تىلىنەن اجەپتاۋىر ايىرماشىلىعى بولدى. 1961 جىلى جاڭا ساراي قازبالارىنان تابىلعان بۇقانىڭ جاۋىرىن سۇيەگىنە ويىلىپ جازىلعان جازۋ قىپشاق ءتىلى قولدانىستا بولعانىنا كوز جەتكىزەدى. كۇمىس شىناياق تاباقشاسىندا: « 5 سوم، 20 مىسقال» دەگەن جازۋ كەزدەسەدى. سارايشىق قالاسىنان تابىلعان قۇمىراداعى «قۇدادگۋ بىلىك» داستانىن ەكى جول ءۇزىندى دە اتالمىش وڭىردە قىپشاق ءتىلىنىڭ ورنىققانا ايعاق بولا الادى (ۋسمانوۆ م. و يازىكوۆىح وسوبەننوستياح نادپيسي يز نوۆوگو سارايا سا.، 1963، № 3، 246 ب.).

التىن وردانىڭ باتىس مەجەسىندەگى ەڭ شالعاي، شەتكى ۇلىس نوعاي ۇلىسى ەدى. ول دۋناي وزەنى جيەگىندەگى جاساقشى قالاسىن وردا وتالىعىنا اينالدىردى. شەكارامەن جاپسارلاس بولعاريا، ۆالاحيا، ۆەنگريا جۇرتتارىنداعى تىنىشتىققا جاۋاپتى  ادام – نوعاي تۇمەنباسى ەدى. ول بەدەلى ۇستەپ، ابرويى اسپانداعالى سونشالىق – التىن وردا حانى توقحتانىڭ جارلىعىن جۇرە تىڭدايتىن دارەجەگە جەتتى. 1298 جىلى توحتانىڭ قاھارىنا  ۇشىراعان بىرنەشە ءامىر قاشىپ  كەلىپ،  نوعايدى ساعالاعان. توحتا  الگى  امىرلەردى شىعارىپ بەرۋدى تالاپ ەتكەندە، نوعاي ونىڭ جارلىعىن قۇلاققا ىلمەدى. ءسۇيتىپ، ەكى ارا بۇزىلىپ، ات تۇياعىنان شاڭ بوراعان جاۋگەرشىلىك باستالدى.  توحتا قويماي ءجۇرىپ، اقىرى 1301 جىلى  نوعايدى  ءولتىرىپ تىندى.

نوعايدىڭ قاراماعىنداعى ەل نەگىزىنەن قىپشاقتار  11 تايپا ەل ەدى. بۇلار نەگىزىنە  مامليۋك بەيبارىس پاتشا تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىنا ىلككەندىكتەن « 11 تايپالى بەيبارىس قىپشاقتارى» اتالدى. ولار باسشىلارى نوعاي ولگەنمەن، التىن ورداعا باعىنىشتى نيەت تانىتا قويعان جوق-تى. ولاردىڭ باسقا جاققا اۋىپ كەتۋىنەن، بولماسا جەكە ەل بوپ ءبولىنىپ شىعۋىنان قورقىپ، ەدىل-جايىق ارالىعىنا  قونىستاندىرۋ شاراسىن قولعا الدى. ءسۇيتىپ،  دۋناي، دنەستر، بۋگ، دنەپر وزەندەرى بويىنداعى قىپشاقتار ەدىل-جايىق، جەم-جايىق بويلارىنان  قونىس الىپ، بىرتىندەپ كوشىپ كەلە باستادى. شىن مانىندە التىن وردا جۇرتىنىڭ قىپشاقتانۋى وسى كەزگە جاتادى. وسى ورايدا التىن وردا تاريحىن  زەرتەۋشى ۆ.ل. ەگوروۆتىڭ قورتىندى ويلارى تاقىرىپتىڭ ءتۇيىنى بولۋعا جارادى. ول بىلاي دەپ جازدى:

«XIV-ءشى عاسىردا بيلىك باسىنداعى باسقىنشى موڭعولدار قىپشاققا ءسىڭىپ، وزدەرىنىڭ ءتىلى مەن جازۋىن جوعالتا باستادى. بۇل تۋرالى اراب قالمگەرى بىلاي دەگەن-ءدى: « ەرتە زامانداردان بۇل جەر قىپشاق ەلىنىڭ اتا قونىسى ەدى تاتارلار جاۋلاپ العاندا، قىپشاقتار باعىنىشتى جاعدايعا تاپ بولدى. سوسىن تاتارلار قىپشاقتارمەن ارالاسىپ كەتتى دە،  توپىراقتىڭ قاسيەتى  جەڭىپ شىقتى، تاتارلار ءبىر رۋدىڭ ادامىنداي بوپ  قىپشاققا ۇقساپ قالدى،  قىپشاقتان ايەل الىپ، قىپشاق جەرىندە تۇراقتاپ قالدى» (ەگوروۆ ۆ.ل. يستوريچەسكايا گەوگرافيا زولوتوي وردى ۆ XIII – XIV ۆۆ. م.، 1985. 155-156 بب.). ال ن.م. كارامزين بولسا، التىن وردانى «قىپشاق ۇلىسى» دەپ باياعىدا-اق اشىقتان-اشىق جازعان-دى.

 

انەس ساراي

 

 

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار