جىبەك جولى بويىنداعى سارىاعاش ءوڭىرى – ارعى-بەرگى تاريحىمىزداعى تالاي يگى جاقسىلارىمىزدىڭ تابانى ءتيىپ, ءىزى قالعان كيەلى, كونە مەكەن. ارىرەكتەن ءسوز قوزعاساق, جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعى بابامىزدىڭ كەلەس بويىن: «بال تاتىعان سۋىڭ-اي, قالىڭ قامىس نۋىڭ-اي», دەپ تامسانا جىرلاۋى بۇل ولكەنىڭ شىبىق شانشىساڭ شىنار وسەتىن نۋلى دا سۋلى جەر ەكەنىن پاش ەتسە كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان سارىاعاش اراسانىنىڭ اشىلۋى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ىرگەلى ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ورنى – «سارىاعاش» شيپاجايىن دۇنيەگە اكەلدى. سودان بەرگى ۋاقىتتا بۇل شيپاجايدا 780 مىڭنان استام ادامنىڭ تاباندارىنىڭ تابى قالعانىن, وسى ساۋىقتىرۋ ورنىنان ەم الىپ, دەرتتەرىنە شيپا تاپقاندارىن ماقتانىش تۇتامىز.
جىبەك جولى بويىنداعى سارىاعاش ءوڭىرى – ارعى-بەرگى تاريحىمىزداعى تالاي يگى جاقسىلارىمىزدىڭ تابانى ءتيىپ, ءىزى قالعان كيەلى, كونە مەكەن. ارىرەكتەن ءسوز قوزعاساق, جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعى بابامىزدىڭ كەلەس بويىن: «بال تاتىعان سۋىڭ-اي, قالىڭ قامىس نۋىڭ-اي», دەپ تامسانا جىرلاۋى بۇل ولكەنىڭ شىبىق شانشىساڭ شىنار وسەتىن نۋلى دا سۋلى جەر ەكەنىن پاش ەتسە كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان سارىاعاش اراسانىنىڭ اشىلۋى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى ىرگەلى ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ورنى – «سارىاعاش» شيپاجايىن دۇنيەگە اكەلدى. سودان بەرگى ۋاقىتتا بۇل شيپاجايدا 780 مىڭنان استام ادامنىڭ تاباندارىنىڭ تابى قالعانىن, وسى ساۋىقتىرۋ ورنىنان ەم الىپ, دەرتتەرىنە شيپا تاپقاندارىن ماقتانىش تۇتامىز.
2002 جىلدىڭ 24 قازانى «سارىاعاش» كۋرورتىنىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى كۇن بولىپ جازىلىپ قالدى. وسى كۇنى پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا كۋرورتقا اتباسىن العاش رەت بۇرىپ, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان بولاتىن. باس كورپۋس الدىنداعى قىسقا جۇزدەسۋىندە:
«...سارىاعاشتىڭ شيپالى سۋىنا سەنىم مول. ماعان جىل سايىن وسى كۋرورتتا جيىرما مىڭنان استام قازاقستاندىقتىڭ ساۋلىقتارىن تۇزەپ قايتاتىنىن ايتتى. بۇل «اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەۋدىڭ» ءبىر باعىتى وسى جاققا جەتەلەيتىنىن كورسەتەدى. بارشاڭىزعا دەنساۋلىق تىلەيمىن. سارىاعاش حالىقتىق ساناتوري ەكەن. ونى ءالى جاقسارتىپ, كوركەيتەمىز», دەگەنى ەل ەسىندە جاتتالىپ قالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى سوزىمەن ساۋىقتىرۋ ورنىنىڭ گاستروەنترولوگيالىق, ۋرونەفرولوگيالىق اۋرۋلار ءجيى كەزدەسەتىن ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ءدوپ باسىپ ايتىپ, كۋرورتتىڭ الداعى ۋاقىتتا زامان تالابىمەن ۇندەسە جاڭعىرۋىنا ىڭعايلى جاعداي تۋعىزىلىپ, قاجەتتى قولداۋ تاباتىندىعىن مەڭزەگەندەي اسەر قالدىرعان ەدى. بۇگىنگى كۇنى, ياعني اراعا نەبارى ون ءبىر جىل سالىپ, ول شىندىققا اينالدى. سول كەزەڭدە كۋرورتتا ءتورت ساناتوري قىزمەت اتقارسا, قازىر ولاردىڭ سانى ون سەگىزگە اياق باستى. كۋرورت ورنالاسقان كوكتەرەك كەنتى كوركەيىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءساندى كۋرورت – قالانىڭ سۇلباسى كورىنە باستادى. كەشەگى نارىقتىڭ قىسپاعىنا, بۇگىنگى الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان سارىاعاش ەلىمىزدەگى كۋرورتتاردىڭ برەندىنە اينالىپ, ەم الۋ مەن دەم الۋدىڭ, تىنىعۋدىڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي ورتالىق رەتىندە دامىپ كەلەدى.
...جانعا جايلى, تانگە ءدارۋ بەرەتىن سارىاعاش شيپاجايى وزىنەن-ءوزى بىتە سالعان دۇنيە ەمەس. ونىڭ دا ءوز باستاۋى, وزىندىك ءومىربايانى بار ەكەنى بەلگىلى. 1946 جىلى مۇناي ىزدەۋشىلەر كەزدەيسوق اشقان مينەرالدى, ىستىق سۋ ءۇش-ءتورت جىل بويى ايدالاعا اتقىلاپ اعىپ جاتتى. وسى سۋعا ءتۇسىپ, «جابايى» جولمەن ەمدەلىپ ساۋىققاندار, اراساننىڭ العاشقى اقىسىز «جارناماشىلارى» ەدى. 1949 جىلى تاشكەنت عالىمدارى سۋدى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتىن بىلگەن سوڭ 1951 جىلدىڭ كوكتەمىنىڭ اياعىندا اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باستاماسىمەن 7 ۇڭعىمانىڭ جانىنان ۇزىندىعى – 25, ەنى 10 مەتر حاۋىز (باسسەين) سالىندى. سۋعا ءتۇسۋ دارىگەرلەردىڭ قاداعالاۋىمەن جۇرگىزىلدى. سول جىلى جاز ايىندا مينەرالدى سۋ ەمحاناسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, 1952 جىلدىڭ قاڭتارىنان ەمدەلۋشىلەرىن قابىلداي باستايدى. 250 ادامعا ارنالعان ءبىر قاباتتى, مايدا قۇرىلىستار جۇرگىزىلىپ, ول سارىاعاش بالنەوەمحاناسى اتالدى. وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ ولكەلىك پاتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا مينەرالدى سۋدىڭ بۋىن-تىرەك, جۇيكە, اس قورىتۋ مۇشەلەرىنىڭ, تەرى جانە كاسىبي ۋلانۋلارداعى تيىمدىلىگىن انىقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن باستايدى. ولاردىڭ اراسىندا م.قايراقباەۆ, س.زامياتين, ت.مۋلاگۋلوۆا, ي.جەلەزنيكوۆ, ت.رۋسمانوۆا, ا.ادىرحاەۆ, ت.ب. عالىمدار بولدى. 1953 جىلى ولكەلىك پاتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.اتشاباروۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنەن شيپالى سۋدىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارعا ەمدىك ءتيىمدىلىگىن تەكسەرەتىن ەكسپەديتسيا قۇرىلدى. وعان باسشىلىققا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ا.سوكولوۆ تاعايىندالدى. قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى قورىنان تابىلعان ەكسپەديتسيا باسشىسىنىڭ شىلدەنىڭ 4-ءىندە جوعارىعا جولداعان راپورتىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىندا بىلاي دەلىنەدى: «سارىاعاش مينەرالدى سۋ كوزى, الدىن الا ءمالىمەتتەر بويىنشا, قازاقستاننىڭ اسا باعالى سۋ كوزى بولىپ تابىلادى. الايدا, سۋدى پايدالانۋ ەشقانداي مەديتسينالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. 520س تەمپەراتۋراداعى مينەرالدى سۋ, الدىن الا سۋىتىلمايدى. امبۋلاتوريالىق سىرقاتتاردىڭ كوپشىلىگىن (قازىرگى ۋاقىتتا 300-دەن استام سىرقات بار) ەكسپەديتسيانىڭ 3 دارىگەرىنىڭ قاراپ شىعۋىنا مۇمكىندىكتەرى جوق. سۋ كوزى اۋماعىن سانيتارلىق قاداعالاۋ بەلگىلەنبەگەن».
وزبەكستان دا ءوز جەرىنەن بۇرعىلاۋ بارىسىندا «سارىاعاش» سۋىنىڭ ءابسوليۋتتى بالاماسى «تاشمينۆودى» مينەرالدى سۋىنىڭ كوزىن اشتى. وسىلايشا, جەر استىنداعى ءبىر قاينار كوزدەن ەكى كورشى ەلدىڭ جەرىنىڭ بەتىنە شىققان ەمدىك سۋ ەكى اتاۋدى يەلەندى. سارىاعاش بالنەوەمحاناسىنىڭ جانىنان «جىلى سۋ» دەگەن اۋىل (قازىر «كوكتەرەك» كەنتىنىڭ, ول بولىگى «ەسكى كۋرورت» دەپ اتالادى) پايدا بولدى. ءسويتىپ, ەلەۋسىز مەكەن ەل نازارىنا ىلىگىپ, دەرتىنە شيپا ىزدەگەندەردىڭ سان تاراۋ جولى وسىندا توعىسا باستادى. دەگەنمەن, «ەسكى كۋرورت» ساۋىقتىرۋ ورنىنا قويىلاتىن تالاپتارعا ساي ەمەس ەدى. جاڭا قۇرىلىستاردىڭ اۋاداي قاجەتتىلىگى تۋىنداي باستادى. جاڭادان, ۇلكەن ساناتوري سالۋ ماسەلەسى ءپىسىپ-جەتىلگەن ساتتە قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.ا.قوناەۆ «ەسكى كۋرورتقا» كەلەدى. بۇل 1958 جىلدىڭ 30 قاراشاسى ەدى. وسى جولى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى ءوڭىر باسشىلارىمەن بىرگە سارىاعاش مينەرالدى سۋىنا يەلىك ەتىپ, ونى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ يگىلىگىنە, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قولدانۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزەدى. قوناەۆتىڭ سارىاعاشقا ساپارىنىڭ كۋاگەرى, سول كەزدە ساناتوريدە باس ەسەپشى قىزمەتىن اتقارعان قالدار كوكەەۆ اقساقال بىلاي دەپ ەسكە الادى:
«جانىندا وبلاتكوم توراعاسى ىسكەندىروۆ, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بيسەمباەۆ بار. شاعىن اسحانادا باس دارىگەرىمىز قاسىمبەكوۆپەن بىرگە ءتورت-بەس كىسى قارسى الدىق. الاقانى كۇرەكتەي كىسى ەكەن, بارىمىزگە قول بەرىپ امانداستى. سارىاعاش جونىندەگى جايلارعا قانىققان ديمەكەڭ اۋدان باسشىسىنا قاراپ: «...وسى ماڭايدان شيپاجاي اشساق, ەل كيسلوۆودسكىگە قاڭعىرىپ نەسى بار. مىنا ايدالادان ۇلكەن كۋرورت سالۋعا كوپ كۇش, قاراجات قاجەت. شىمكەنتتەن ارنايى وسى كۋرورتتىڭ قۇرىلىسىمەن عانا اينالىساتىن مەكەمە اشىڭدار. قۇرىلىسشىلاردى جۇمىستان سوڭ ءۇيدى-ۇيىنە جەتكىزىپ سالۋ ءۇشىن ارنايى جابدىقتالعان كولىك بولسىن. ىسكە بۇگىننەن باستاپ كىرىسۋىمىز كەرەك. جابىلا كىرىسپەسەك, سارىاعاشتان شىعىپ جاتقان مينەرالدى سۋدان ايىرىلىپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار», دەدى. ارتىنشا ءبىر اي وتەر-وتپەستەن, 1959 جىلدىڭ 4 قاڭتارىندا الماتىدان رىجكوۆ دەگەن كىسى قاسىنا ون ادام ەرتىپ كەلىپ, بولاشاقتا سالىنۋى ءتيىس كۋرورتتىڭ جوبالاۋ قۇنىن ەسەپتەتتى». جاڭا قۇرىلىس «ۇلكەن سارىاعاش» دەپ اتالىپ, «ەسكى كۋرورتتان» 1,5 شاقىرىمداي سولتۇستىكتە, كەلەس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنا جاقىن جەردەن باستالدى. جۇزدەگەن ادامنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 1959 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا باستالعان «ۇلكەن سارىاعاشتىڭ» قۇرىلىسى اراعا ءتورت جىلدان استام ۋاقىت سالىپ, دالىرەك ايتساق, 1963 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا شيپاجايدىڭ العاشقى ءۇش كورپۋسى مەن مينەرالدى سۋ ەمحاناسى ءبىتىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى يگىلىكتى ءىستىڭ جۇزەگە اسۋىنا دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەسەن. ساناتوري ۇجىمى قايتالانباس قايراتكەردىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ەمدەۋ-وڭالتۋ كەشەنىنىڭ ورتالىق الاڭىنا ءبيۋستىن ورناتىپ, «ۇلكەن سارىاعاشقا» سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەردى.
ساناتوري ومىرىندەگى وسىناۋ ايتۋلى وقيعاعا بيىل 50 جىل تولادى. وسى جىلداردا ءساناتوريدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە باعىتتالعان قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. ول شارۋالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇجىممەن ءبىرلەسە اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا باسشىلىعى دا كوپ تەر توككەنى قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ قورىنداعى قۇجاتتارعا ءتۇسىرىلىپ, قاتتاۋلى تۇرعانىن كوزىمىز كوردى. كەيىنگى جىلدارى تاعى جاڭادان التى كورپۋس سالىنىپ, ساناتوري سىيىمدىلىعى 630 ورىنعا جەتتى. 500 ورىندىق اسحانا مەن كينوزال, مىڭ ادام اراسان سۋىن ءبىر مەزگىلدە ىشۋگە ارنالعان, بۇل كۇندەرى سارىاعاش كۋرورتىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان «بيۋۆەت» قۇرىلىستارى جۇرگىزىلدى. بالشىق ەمحاناسى سالىنىپ, «قوسقاق» كولىنىڭ تۇنبالى بالشىعىمەن ەمدەۋ جولعا قويىلدى. 2010 جىلدىڭ جازىندا جاڭارعان ەمحانا اشىلدى. شاعىن قالاشىقتاي ساناتوريدە جىل سايىنعى اعىمداعى جوندەۋلەر از بولمادى. ءبىرىن جوندەپ بىتسە, ەكىنشىسى دايىن. ەستەتيكالىق جاعدايلارعا كوڭىل ءبولىنىپ, تيىمدىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىك ەسكەرىلدى. ءار ماماننىڭ جاساعان ەڭبەگىنە, كاسىبي ساناتىنا قاراي جالاقى تولەۋ زاڭ اياسىندا جولعا قويىلىپ, ەڭبەك ءتارتىبى كۇشەيتىلدى. ءساناتوريدىڭ ەمدىك مۇمكىندىكتەرىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دەڭگەيگە كوتەرۋ جولدارى ىزدەستىرىلدى. دارىگەرلەردى دالەلدى مەديتسينا قاعيدالارى بويىنشا وقىتۋ جۇيەلى جۇرگىزىلدى. ەمدەۋ جۇمىسىندا كلينيكالىق نۇسقاۋلىقتار مەن كلينيكالىق حاتتامالار ەنگىزىلدى. جاڭا ەمدىك-دياگنوستيكالىق قۇرالدار ساتىپ الىندى. 2011 جىلى باس كورپۋستىڭ تيىمسىزدەۋ قولدانىستا بولعان «ب» بلوگىنا رەكونسترۋكتسيا جاسالىندى. ءبىرىنشى قاباتتان دەمالۋشىلارعا ىڭعايلى تىركەۋ ورىن اشىلدى. زەرتحانا, 
ۋزت, ستوماتولوگيا بولىمدەرى وسىندا ورنالاستى. باس كورپۋستىڭ تاعى ءبىر بولىگى – كۇندىزگى ستاتسيونار اشىلدى. مۇندا فگدس, قاندى لازەرمەن تازالاۋ, ەكگ, ەمدەۋشى دارىگەر, ەگۋ بولمەلەرى پايدا بولدى.
ەمدەۋ-وڭالتۋ كەشەنىندەگى بارلىق كورپۋستارعا زامان تالابىنا ساي جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز دەگەن باستاپقى جوسپاردى جالعاستىرىپ, 2013 جىلدىڭ باسىنان ءساناتوريدىڭ ەڭ ۇلكەن 170 ورىندىق 6-شى كورپۋسىنا كۇردەلى رەكونسترۋكتسيا جاسادىق. كەلەشەكتە وسى كورپۋستىڭ ىشىنەن ءدامحانا, ەمحانا سالىنىپ, ەم الۋ, تاماقتانۋ ماسەلەلەرى وسىندا شەشىلمەك. ەمدەۋ-وڭالتۋ كەشەنىندە جىل سايىن 20 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىقتار دەنساۋلىقتارىن جاقسارتىپ قايتۋى جالعاسىن تابۋدا. ەمدەۋ تيىمدىلىگى 99 پايىزعا جەتتى. بۇل دا «سارىاعاش» شيپاجايىنىڭ حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋعا قوسقان ۇلەسى دەپ ويلايمىن.
دەنىنە ساۋلىق ىزدەگەن جاندارعا ءاردايىم كومەك قولىن سوزعان سارىاعاش كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر رەت ءوز مەرەيتويىن وتكىزبەپتى. مەرەيتوي دەگەنىمىز, قاراجات شاشىپ, داراقىلىقپەن وتەتىن جيىن ەمەس. ول ۇجىمنىڭ وتكەنى مەن جەتكەنىن زەردەلەيتىن, كەلەشەگىندە كۇتىپ تۇرعان ىستەرگە ەكپىن الاتىن, ءبىر ءسات «ءبىز وسىنى اتقارا الىپپىز-اۋ» دەپ مارقاياتىن شۋاقتى, شابىتتى شاق بولىپ ەستە قالسا كەرەك. زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ: «ورتا ازيا كولەمىندە سارىاعاش سۋىنا پارا-پار ەشبىر سۋ جوق», دەپ تەگىننەن-تەگىن ايتپاسا كەرەك. بۇگىندە سارىاعاش شيپالى سۋىمەن ەلىمىزگە عانا ەمەس, الەمگە تانىلىپ وتىر.
باعلان باتىرشاەۆ,
«سارىاعاش» ەمدەۋ-وڭالتۋ كەشەنىنىڭ باس ديرەكتورى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
