جانە بيىل جازدا كارانتين تالاپتارى بوساڭسىعان كەزدە پاريجدەگى «ديور» ءسان ۇيىندە «اللا – ديوردىڭ شىعىس مارجانى» دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. ءبىز بۇل تۋرالى «اللا ديوردىڭ مۋزاسى» جوباسىن تىنىمسىز جۇرگىزىپ, دەرەك جيناپ جۇرگەن فرانتسياداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى (اكف) بەرلين يريشەۆ ارقىلى ءبىلىپ وتىرمىز.
جيىرما جىل بويى ايگىلى كريستيان ديوردىڭ تابىس تۇمارى بولعان اللا ەلشىن جايلى دەرەكتى فيلم كورسەتىلىمىنە ديور ءۇيىنىڭ ساراپشىلارى قاتىسىپ, پىكىر ايتىپ, كوزقاراسىن بىلدىرگەن. اينالىپ كەلگەندە جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن بەرلين يريشەۆتىڭ ءتۇسىرۋ توبى اللا ەلشىننىڭ تاعدىرىنا قاتىستى تولىق تاريحي ادىلەتتىلىك ورناتتى دەسە دە بولادى. فرانتسۋزدار اللا قۋانتقانقىزىنىڭ قازاق ەكەنىن مويىندادى, قىتاي حالقى تالاسقان جوق, ورىستار جيەنىمىز دەپ وتىر.
ء«بىراز ۋاقىتقا دەيىن باتىس ءباسپاسوزىنىڭ ءبىزدىڭ اللاعا قاتىستى كوزقاراسى بىرجاقتى بولمادى. ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلدى. اللانىڭ شىن بولمىسىن اشۋعا 70 جىل كەتتى. بىراق ۋاقىت ءوتىپ, ۇرپاق اۋىسقان سايىن تاريح تا كومەسكىلەنىپ, ۇمىتىلا باستايدى ەكەن. ءبىزدىڭ اللانىڭ دا تاريح قالتارىستارىندا ۇمىتىلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى», دەيدى بەرلين يريشەۆ.
ومىردە كەزدەيسوقتىق دەگەن بولمايدى. اللانىڭ ەكىنشى ومىرىندەگى شىندىق فرانتسيادا تۇراتىن قازاق ازاماتى بەرلين يريشەۆتىڭ اللانىڭ سۋرەتىمەن كەزدەسكەن ساتىندە اشىلۋىن كۇتىپ تۇرعان شىعار. ءبىزدىڭ بەرليننىڭ اللانىڭ سۋرەتىن ءپاريجدىڭ ءبىر بۇرىشىندا كەزدەستىرۋى دە ميستيكالىق قۇبىلىسقا كوبىرەك ۇقسايدى.
«بىراق ءبىزدىڭ جوبامىز اللانىڭ كوزىن كورگەندەردى ىزدەستىرىپ, تاپتى. ولاردىڭ ەستەلىگىمەن اللا جايلى دەرەكتەر قايتا جاڭعىردى. ءبىز اللا جايلى جوبانى پاندەمياعا دەيىن قولعا الىپ, اياقتاپ ۇلگىرگەنىمىزگە قۋانىشتىمىز. اللانى وسىعان دەيىن تاريحي مەكەنى قازاقستانعا اپارىپ, اتا-باباسىنىڭ مەكەنىمەن تانىستىرعانىمىزدى بىلەسىزدەر», دەيدى بەرلين يريشەۆ.
«اللا ديور ۇيىندە العاشقى قۇرىلعان جىلى پايدا بولعان جانە كوپشىلىكتى مويىنداتقان مودەل رەتىندە بىردەن پوديۋمعا كوتەرىلە الدى. ول كريستيان ديوردىڭ ماركەتينگتىك ستراتەگياسىندا باستى ءرول اتقارىپ, تابىس اكەلگەنى از ايتىلمايدى. اللا جايلى اقيقات پىكىردى فرانتسيالىق دجەروم گوتە ايتىپ, ونى باسقالار دا قولدادى. جاڭادان تابىلعان دەرەكتەر مەن قۇجاتتار بويىنشا كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلدى», دەيدى بەرلين يريشەۆ.
قازاق قىزى تەكتى سۇلۋلىعى ەمەس, سونىمەن قاتار ءۇزىلىپ كەتەردەي اسەر قالدىراتىن قىپشا بەلىمەن دە تانىمال بولدى. شىعارماشىلىق مانسابىنىڭ بۇكىل كەزەڭىندە اللانىڭ بەلى 47-49 سانتيمەتردەن اينىماي, ونى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇردى. سىلەۋسىن كوز, قيعاش قاستى قولدان جاساسا دا, «قۇمىرسقا بەل» اللاعا ەلىكتەگەن تالاي ارۋعا تەك ارمان كۇيىندە قالا بەردى.
سونىمەن ديوردىڭ جەتەكشى مودەلىن پاريجگە قاي جازمىش جەتەكتەپ كەلگەن دەسەڭىز, اللانىڭ اكەسى قۋانتقان 1897 جىلى ۆەرنىي قالاسىندا (الماتى) اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى تۋرالى اللانىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان شەتەلدىك جۋرناليستەر ونى ءبىر جەردە «حۋانحال», ەندى ءبىر جەردە «جۋانحان» دەپ ءتۇرتىپ السا كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى ينجەنەر ماماندىعىن العان قۋانتقان سولتۇستىك شىعىس قىتايعا, جوعارىدا ايتىپ وتىرعانىمىزداي, حاربيندە 1891 جىلى باستالعان الەمدەگى ەڭ ۇزىن تەمىر جولدىڭ قۇرىلىسىنا اتتانادى. سول جەردە اللانىڭ شەشەسى تامارانى تاعدىر جولىقتىرىپ, وزىنەن 13 جاس كىشى, 16 جاستاعى جاپ-جاس قىزعا ۇيلەنەدى. دۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە اللا دەگەن ەسىم بەرىلەدى. بۇل ات ەكەۋىنە دە ورتاق بولاتىن.
كوپ ۇزاماي مانچجۋريادا جاپون ينتەرۆەنتسياسىنىڭ باستالۋى ولاردىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ اكەتەدى. 1935 جىلى قۋانتقان وتباسىن تەمىر جول ارقىلى شانحايعا الىپ كەتۋگە ارەكەت جاسايدى. وسى ساپاردا اتىس بولىپ, تامارانىڭ اپكەسى قايتىس بولادى. ال قۋانتقان ايەلى مەن قىزىن فرانتسياعا كەتىپ بارا جاتقان نورۆەگيا كەمەسىنە وتىرعىزىپ ۇلگەرەدى.
وكىنىشكە قاراي, قۋانتقاننىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەيماعلۇم. 1936-37 جىلدارى بولشەۆيكتەردىڭ قولىنان قازا تابۋى مۇمكىن نەمەسە قاراعاندىداعى گۋلاگ قۇربانى بولدى-اۋ دەگەن دايەكسىز بولجامدار عانا بار.
الايدا اللا قۋانتقانقىزىنىڭ ءومىرى تۋرالى فاكتىلەردى جيناۋ وڭاي بولعان جوق. اللانىڭ ءجۇزىن بەينەلەگەن كارتينالار عانا ەمەس, اللا تۋرالى دەرەكتەر قىمباتقا ساتىلدى. سوعان قاراماستان,زەرتتەۋدى توقتاتپاعان شىعارماشىلىق توپتىڭ ارەكەتىن ونەرگە دەگەن جانكەشتى ادالدىق دەپ باعالاۋعا بولادى.
وسىعان دەيىن بەرلين كەنجەتاي ۇلىمەن اللا ەلشىننىڭ اكەسى تۋرالى تىڭ دەرەك تابىلعانى جايلى اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى. بەرلين يريشەۆ الەۋمەتتىك جەلىدە قۋانتقان ەلشىننىڭ حاربيندە بولعان كەزى ءوزىمىزدىڭ قاسىمحان شادياروۆتىڭ دا سول وڭىردە بولعان كەزەڭمەن سايكەس كەلگەنىن جازعانى جۇرتقا كوپ وي سالىپ وتىر.
دەمەك, قۋانتقان ەلشىن – مۇحامەدجان تىنىشباەۆ ءتارىزدى ينجەنەريانى يگەرگەن ساناۋلى قازاقتىڭ ءبىرى. تاريحتى ىندەتە قازساق, رەسەي نەمەسە قىتاي مۇراجايلارىنان ول جايلى دەرەكتەردىڭ شىعۋى ابدەن مۇمكىن. سول ساتتە جۋرناليستەرگە ءتان قىزىعۋشىلىقپەن «قۋانتقان ەلشىن مەن قاسىمحان شادياروۆتىڭ اراسىندا ءبىر بايلانىس بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي» دەپ سۇراعانىمىزدا: «ابدەن مۇمكىن. بۇل تاريح. اللا ەلشىننىڭ تاريحى قۋعىن-سۇرگىندە شەتەل اسىپ كەتكەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى. ولار جايلى ءالى تالاي دۇنيە جازىلادى. كينو تاسپالانادى. اللا ەلشىن تۋرالى دەرەكتى فيلم سولاردىڭ العاشقىسى», دەپ جاۋاپ بەرگەن.
حاربين قىتاي مەن كسرو اراسىندا بۋفەر ايماق مىندەتىن اتقارىپ تۇرعان 1930 جىلدارى قازاقستاندا تۇركسىب تەمىر جولى باستالعان كەزدە ونىڭ اسەرى حاربيندە دە بولعان. دەمەك, ءدال سول كەزەڭدە حاربينگە كسرو اتىنان ينجەنەر رەتىندە اتتانعان قۋانتقان ەلشىن دە قازاق تاريحىندا ىزدەۋشىسى بولماعان ايتۋلى تۇلعا. دەمەك, ءساتىن سالسا الداعى ۋاقىتتا قۋانتقان مەن ونىڭ قىزى اللا ەلشىن بەينەلەرى «اتاماننىڭ اقىرى», ء«ترانسىبىر ەكسپرەسى» سىندى كينو-جوباعا سۇرانىپ تۇرعان تاقىرىپ.
ء«بىز ءوز تاراپىمىزدان ديور ءۇيىنىڭ تاماشا ۇجىمىنا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, كەڭەس بەرگەنى ءۇشىن العىس بىلدىردىك. جالپى الەمدە ءسان پاديشالارى تۋرالى اڭىز كوپ. بىراق حالىق تەك دەرەكتى قۇجاتتارعا عانا سەنەدى. ءبىز تاريحي دەرەكتەرگە باسىمدىق بەردىك. سول سەبەپتى ءبىزدى اللانىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەگەن تۇڭعىش توپ رەتىندە تانيدى. قۋانتقان مەن اللا ەلشىن جايلى تىڭ دەرەكتەردى ىزدەۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى.
ءبىز تەك جارقىن سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پاراساتتىلىعىمەن جانە تاپقىرلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن دارىندى جاستارىمىز ءۇشىن شىمىلدىق كوتەردىك. وزدەرىڭىزدى ىندەتتەن ساقتاڭىزدار. ءبىز بەن سىزدەردى كۇتىپ تۇرعان اسەرلى جاڭالىقتار وتە كوپ» دەيدى بەرلين يريشەۆ.
الماتى
