ءبىلىم – جارقىن كەلەشەكتىڭ كەپىلى
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى عانا ەمەس, ءبىلىم الۋدىڭ تابيعاتى وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتىر. ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن قىسىمعا سالۋ, تاربيەنى كۇشتەپ ناسيحاتتاۋ جارامسىز. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ەركىندىكتىڭ قۇنى جوعارى. ولار وتە ەركىن. الدىڭعى بۋىننان وزگەشە. ءبىلىم سالاسىندا ۇستازدارعا قويىلاتىن باستى تالاپ – شاكىرتتەردىڭ جەكە قۇقىن شەكتەمەۋ, ەرىكتى تۇردە ءبىلىم الۋعا قۇشتارلىعىن وياتۋ. وسى جەردەن ولاردىڭ ۇستازدىق ميسسياسى اياقتالادى.
ءبىز, ادامزات, عاسىرلار بويى ەركىندىك, ادام قۇقى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلەمىز. ادام قۇقىنا قول سۇقپاۋ – وركەنيەتتىلىكتىڭ, جوعارعى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. دەمەك, ءوز پىكىرىڭدى ەكىنشى تۇلعاعا زورلاپ تاڭباۋ, وي ەركىندىگىن شەكتەمەۋ ماڭىزدى. شاكىرت تە ءوز تاراپىنان شەشىم قابىلداي ءبىلۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭ جاۋاپتى تۇلعا – ول, ۇستاز! دەمەك, ۇستاز دا ادام قۇقىن ساقتاۋ تۇرعىسىنان وتە ساۋاتتى بولۋعا مىندەتتى.
شاكىرتتىڭ قۇقىقتىق-زاڭدى تۇرعىدان جەكە تۇلعالىق شەكاراسىنداعى كەڭىستىگى, ەركىندىگى ساقتالۋى كەرەك. بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن شاكىرتتەردىڭ جەكە باسىنا ءتىل تيگىزۋ, مورالدىق تۇرعىدان كەمسىتۋ, الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وسال تۇستارىن بەتىنە باسۋ, اشۋىن تەجەي الماي مىنەز كورسەتۋ, ۇجىمدىق ورتادا بەدەلىنە ادىلەتسىز نۇقسان كەلتىرۋ, اتا-اناعا دەرەۋ بالاسىن جامانداۋ, دۇرىس مادەني قارىم-قاتىناس جاساي الماۋ فاكتىلەرى بار. بۇل – ادام قۇقى قۇندىلىقتارى تۇرعىسىنان جاۋاپسىزدىققا جول بەرۋدىڭ كورسەتكىشى. ۇستاز – الدىنداعى شاكىرتتەرگە ء«امىرىن جۇرگىزۋدىڭ يەسى» ەمەس, «جۇرەككە جول تابۋدىڭ شەبەرى» بولۋى ءتيىس!
ۆيرتۋالدى ينتەللەكت قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ «جاندى» تۇلعامەن بايلانىسقا تۇسۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى قۇلدىراۋ الدىندا. ءبىلىم الۋداعى ەركىندىكتى شەكتەمەۋ جولدارى, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ, دارىستەردى تاقىرىپتىق جۇيەمەن تسيفرلاۋ, شىعارماشىلىق تاسىلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە كۇردەلى وزگەرىستەر بولادى. ۇستازدارعا ۇستانىمدارىن, ءبىلىم بەرۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ كەرەك. جاتتاندى, ومىرگە قاجەتسىز, مازمۇنسىز دارىستەرگە قازىر ەشكىم الدانبايدى. ساباق كەستەسى ەرەجەلەرىنە ەركىندىك ەنگىزۋ, وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگى از پاندەردى ازايتۋ, قاجەتسىز تاپسىرما بەرۋدى دوعارۋ, شىعارماشىلىق فورماتقا ءوتۋ, جاڭاشا وڭتايلى جولداردى قاراستىرۋ ماڭىزدى. قاتىپ قالعان قاعيدالار ءتيىمسىز.
ءبىلىم – كەلەشەگىڭە سالىنعان كەپىلدىك. ەركىندىكتىڭ دالەلى. وي ەركىندىگىڭدى شەكتەمەۋ, جەكە تۇلعالىق قالاۋىڭدى قاناعاتتاندىرۋىڭا قىسىم بولماۋ كەرەك. كەمەل تۇلعا قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى وسىندا. دۇرىس باعىتتا ءوزىن جەتىلدىرۋ, جاراتىلىس پەن ميسسياڭدى تانۋ, تاڭداۋ جاساۋعا بەيىمدەلۋ, قوعاممەن مادەني-ادامي قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ نەگىزىن مەڭگەرۋ كەز كەلگەن تۇلعا ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل پروتسەسس وتباسىدا عانا ەمەس, قوسىمشا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا دا قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنەن وتەدى.
ۋاقىت وتە كوپتەگەن ماماندىقتاردىڭ وزەكتىلىگى جويىلادى. بۇل تابيعي پروتسەسس. ۇستازدار دا كەلەشەكتە قاتاڭ سۇرىپتالادى. جان-جاقتىلىق, جانتانۋ سالاسىن تەرەڭ مەڭگەرۋ بۇگىنگى زاماندا ونسىز دا الدىڭعى پلانعا شىقتى. ۇستازدارعا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋ, جوعارعى ساپاعا وزگەرۋ, جاڭا ءداۋىردىڭ الىپتارىمەن ەسەپتەسۋى بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ قويىپ وتىرعان باستى تالابى.
وركەنيەتتىلىكتىڭ كۇشى – عىلىمدا
وركەنيەتتىلىكتىڭ ميسسياسى قانداي؟! ادامزات مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا ىقپال جاساۋ. وركەندەۋگە قوساتىن ۇلەسى بار ادامداردىڭ يگى يدەيالارىن قولداۋ. «قىمبات مي» يەلەرىنىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ. ولاردىڭ تۇپكى ماقساتىن تانۋ.
وركەنيەتتىلىكتىڭ كۇشى – عىلىمدا. عالامشاردىڭ تىنىس الۋ جۇيەسىن وزگەرتەتىن, تىرشىلىككە باسقاشا ەكپىن بەرەتىن, توڭكەرىلىس جاسايتىن دا سولار. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قاۋقارىن ونداعى عالىمداردىڭ سالماعىمەن ولشەۋگە بولادى. ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن نە ويلاپ تاپتى؟! قانداي پايدالى يدەيانى جىلجىتتى؟! قانداي ماڭىزدى بار جوبانى جۇزەگە اسىردى؟! ول قولدانىسقا ەندى مە؟! ماسەلە وسىندا.
ءوندىرىس تە – ونەر. شىعارماشىلىق پروتسەستى قاجەت ەتەدى. ىزدەنۋ, ويلانۋ, تانۋ, ويلاپ تابۋ, جۇزەگە اسىرۋ. عىلىم – عالامشاردىڭ مي قىرتىسى سياقتى كۇردەلى سالا. جاراتىلىستىڭ قۇپيا-سىرىن اشۋ, جۇمباعىن شەشۋ, جاڭالىق اشۋ, وندىرىسكە جاڭا قورىتىندى ء«ونىم» ۇسىنۋ.
عىلىمنىڭ جەتىستىگىن ەكونوميكانىڭ گۇلدەنۋىمەن باعالاۋعا بولادى. سەبەبى ونىڭ ناتيجەلەرى تىكەلەي وندىرىسكە اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىڭ كوڭىل كۇيىنە, تۇرمىس دەڭگەيىنە, دامۋىنا جول اشادى. ەكونوميكاعا بيزنەس ىقپالداسا الادى. دەمەك, بارلىق جاۋاپكەرشىلىك – عىلىمدا.
عىلىم سالاسى دەسە, بىزدە بىردەن ستاندارتتى ويلاۋ جۇيەسى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاۋ, عىلىمي دارەجە الۋ, ەشقاشان تاجىريبە جۇزىندە جۇزەگە اسپايتىن توم-توم قاعازداردىڭ ەلەسى كوز الدىمىزدا تۇرا قالادى. بۇل ەسكى جۇيە. ومىرگە جارامسىز. قوعامعا پايداسى جوق. كوزبوياۋشىلىق. الداۋ. ونىڭ ارتىندا ناتيجە جوق. جۇزەگە اساتىن جۇيە, تىعىرىقتان شىعاراتىن تىڭ جول ويلاپ تاپسا, ونىڭ ءجونى بولەك...
عىلىمدا يدەيانىڭ قۇندىلىعى شەشۋشى رولگە يە. يدەيا – جاراتىلىستاعى ەڭ الىپ «جارىلىس»! ءساتتى يدەيالار – ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسىن وزگەرتەدى. ىقپالدى يدەيالار – مەملەكەتتىڭ بەدەلىن كوتەرەدى. پايدالى يدەيالاردى قارجىلاندىرۋ وندىرىسكە جاڭاشا ەكپىن بەرەدى.
كەيدە كوپتەگەن مىقتى يدەيالار تاسادا, ەلەۋسىز قالىپ جاتادى. قارجىلاندىرىلمايدى. جۇزەگە اسپايدى. جولعا قويىلمايدى. ولاردىڭ سالدارى دامۋدىڭ كوپتەگەن تەتىكتەرىن بەينەبىر قولدان تۇنشىقتىرىپ, تەجەپ تاستاعانداي اسەر قالدىرادى.
كەز كەلگەن يدەيا عالامشارعا بەلگىلى ءبىر ميسسيانىڭ جۇگىن كوتەرىپ كەلەدى. يگى مىندەتى بار زاماناۋي يدەيانى قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى. بۇل تۇستا بيزنەسمەندەردىڭ دە اتقاراتىن ءرولى زور. ىقپالداسۋ ساياساتىنا ولار دا باسىمدىق بەرۋى كەرەك. قارجى سالاسىنىڭ دا ءوز تالانتتارى بولادى. ۇتىمدى يدەيالارعا سولار كوبىرەك باسىمدىق بەرىپ, جۇزەگە اسۋىن قولداۋ كەرەك.
بىزدە ماسشتابتى يدەيالارعا ىزدەنىس جەتىسپەيدى. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزۋ, ناتيجەلەرىن تىكەلەي وندىرىسپەن بايلانىستىرۋ ماڭىزدى. قۇرعاق تەوريالاردان پايدا جوق. قورعاعان عالىمى كوپ, بىراق ءوندىرىستى قارقىندى دامىتۋعا قوسقان ناتيجەسى جوق ەسكى سارىن مەن قاعيدالاردى بۇزاتىن ۋاقىت الدەقاشان كەلدى.
گۇلزات كوبەك,
كينوتانۋشى, ونەرتانۋ PhD دوكتورى, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
