رەسەي وتارشىلدىعى مەن كەڭەس داۋىرىندە ۇزاق ۋاقىت بويى قازاقتار تەك كوشىپ جۇرۋمەن عۇمىر كەشكەن جابايى, تاعى حالىق بولدى دەگەن ۇلى دەرجاۆالىق استامشىلىق پەن شوۆينيزمگە نەگىزدەلگەن ءباتۋاسىز پىكىر ورىن الىپ كەلدى. ورىستاندىرۋ مەن حريستيان دىنىنە كىرگىزۋ ماقساتىندا ايتىلىپ, ەل-جۇرتتى ماڭگۇرتتەندىرۋ ساياساتىنا نەگىزدەلگەن وسىنداي ويلار تۇجىرىمعا اينالىپ, ونى باس شۇلعي قوستاۋمەن كەلدىك. كوشپەلىلىك مادەنيەت پەن شارۋاشىلىق دەگەن مۇلدە بولماعانداي, جەر ەمشەگىن ەمگەن ەگىنشىلىك ءداستۇرى جوقتاي وتكەن تاريحىمىزعا مۇرىن شۇيىرە قارادىق. ونىڭ بارلىعى «قازاق حالقى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ساۋاتسىز, مادەنيەتسىز, كوشىپ قانا جۇرگەن جارتىلاي جابايى حالىق ەدى, رەۆوليۋتسيادان سوڭ ورىس حالقىنىڭ ارقاسىندا عانا ەل بولدى» دەگەن شوۆينيستىك پيعىلدى ۇلت ساناسىنا ورنىقتىرۋدان تۋعانىنا نازار اۋدارىپ جاتپادىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەۋروپاتسەنتريستىك تاريحشىلار مەن عالىمدار قازاقتاردىڭ جارتىلاي وتىرىقشى جانە كوشپەلى بولىپ كەلگەنىن دە وسى ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانعانىن جوققا شىعارۋ ارقىلى دالەلدەگىسى كەلدى. سەبەبى ەگىن سالۋداعى عاسىرلىق تاجىريبە ارقىلى ءداندى-داقىلداردىڭ نەبىر اسىل تۇقىمدارىن شىعارۋدا ەۋروپا مەن رەسەيدەن وزىپ كەتكەنىنە قىزعانىشپەن قاراي وتىرىپ, ماقساتتى تۇردە جوققا شىعارۋعا ۇمتىلدى. ونى كەڭەستىك بيلىكتەگى پارتوكراتتار مەن شارلاتان عالىم لىسەنكونىڭ جولىن قۋشى عالىمدارىمىز ەرەكشە قوستادى. وسى ءبىر استامشىلىق ويدىڭ كەسىرى ءالى دە بولسا بوي كورسەتىپ قالاتىنى بەلگىلى.
ءارى-بەرىدەن سوڭ 1820 جىلى ورىنبوردان بۇقاراعا ەلشىلىك ماقساتپەن ساپار شەككەن نەگريدىڭ توبىندا بەلدى مۇشە بولعان يمپەريالىق باس شتابتىڭ كاپيتانى ە.ك.مەيەندورفتىڭ سىرداريا ساعاسىنداعى تۇرعىلىقتى ەلدىڭ ەرتەدەن وتىرىقشى بولىپ, ارپا-بيداي, تارى وسىرەتىنىن تامسانا جازعانى دا ەلەۋسىز قالدى. ەندەشە «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا سول سىردىڭ بويىنان كەلگەن اقتوعاي جۇرتى ءوزىنىڭ اتا-بابادان بەرى كەلە جاتقان ەگىن سالۋ داستۇرىنەن اياقاستى قول ۇزە قالدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟! توقىراۋىن ارناسىندا سول داۋىردەن بەرى ەگىن سالىپ, سۋ ديىرمەن ورناتقان, ۇيىرلەپ جىلقى, وتارلاپ قوي ايداعان ەلدىڭ بۇگىنگى وكىلدەرى اتا كاسىپتىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭ ۇڭىلە الماي, كەڭەستىك كەزەڭدە كۇشتەپ ەنگىزىلگەن «جاڭالىقتاردىڭ» كەسىرىنەن ءداستۇر جالعاستىعىنان قول ءۇزىپ قالعان جايى بار. اسىرەسە تىڭ كوتەرۋدىڭ سولاقاي ساياساتى بۇكىل قازاقتىڭ مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىنا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ول قازاقستانداعى بارشا ديحاندار قاۋىمىن ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. جەرگە دەگەن جات باۋىر, جىرتقىشتىق كوزقاراستىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ ۇزاماي-اق ءبىلىنىپ, جەرگىلىكتى توپىراق پەن وزەن-سۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە قۇرىلعان ەگىنشىلىك ءداستۇردى تاس-تالقان ەتتى. جەردى جاپپاي سىدىرتا جىرتۋدىڭ سالدارىنان توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتتارى توزىپ, بارا-بارا توزاڭ بولىپ جەلگە ۇشىپ, راقىمسىز قولدان جاسالعان قۋ دالاعا اينالدى. بۇل بيداي مەن تارىنىڭ, كۇرىشتىڭ بۇرىننان ميراس بولىپ كەلە جاتقان جەتىلگەن تۇرلەرىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتى. سونىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ, زاردابىن كورگەن ارقادا اڭىز بولعان اقتوعايدىڭ اتاقتى اقبيدايى دا بار.
قازاق ەلىنىڭ وتكەن تاريحىنان مول حابارى بار ورىس اقىنى سەرگەي ماركوۆ وسى اقبيداي داۋىرلەپ تۇرعاندا-اق «ەگەر ءسىز اقبيداي دەپ اتالاتىن الىپ بيداي تۋرالى الدەنە ەستىسەڭىز, ول الدەبىر شارۋاقور قولدان جاسالعان كەرەمەتپەن كەزدەستىم دەپ ويلاماعايسىز. بۇل اقبيداي توقىراۋىن القابىندا ەجەلدەن وسەدى. ونىڭ عالامات جاراتىلىسىنىڭ ءوزى سونداي. ءسىز قالاي ويلار ەدىڭىز. بۇل بيدايدى بويتۇمارداي اسپەتتەپ, شاعىن قالتالارمەن بۇكىل ەلدى ارالاپ ءجۇرىپ, ءبىر-بىرىنە كورسەتىپ ءجۇرىپ, ەگەر زاۋقى سوقسا ءداندى جالعىزداپ جەيدى» دەپ ءوزىنىڭ ەرەكشە تاڭعالعانىن جاسىرماي جازدى. جەر شارىنداعى ادامدار پايدالانعان مادەني وسىمدىك اتاۋلىسىنىڭ تۇقىمدىق تەگىن, ءوسۋ جانە تارالۋ جولدارىن زەرتتەگەن اتاقتى عالىم اكادەميك د.ن.پريانيشنيكوۆ ءوزىنىڭ «مولتەك وسىمدىكتەر» اتتى ەڭبەگىندە دە اقتوعايدىڭ اقبيدايى تۋرالى جازىپ:
«فرانتسۋز بيدايىنىڭ ءجۇز ءدانى 4,55 گرامم بولسا, وست-ءۇندى سورتى – 3,8, امەريكالىق تۇقىم – 3, 2, ال ورىس بيدايى – 2,25 گرامم تارتادى. ال قوڭىرات بيدايىنا جاتاتىن اقبيدايدىڭ ءجۇز ءدانى – 6,2 گرامم, كوجەبيداي – 4,5 گرامم. اقبيداي جەتىدەن 25-كە دەيىن تارماق شىعارىپ, ءار ماساقتا 52-دەن 120-عا دەيىن ءدان بايلاپ, ءار سەبىلگەن ءبىر پۇت تۇقىمنان ورتا ەسەپپەن 50-60 پۇت استىق بەرەدى. كوجەبيداي 30-دان 55-كە دەيىن تارماق شىعارىپ (كەيبىر تۇرلەرى 75-كە دەيىن باس تارتادى) ءار ماساقتا 30-60-تان ءدان بايلاپ, ءبىر پۇتتان ورتا تۇسىمدىلىك 60-70 پۇتقا دەيىن اينالادى» دەگەن جوعارى باعا بەرەدى. وسىنداعى «كوجەبيداي» دەگەندى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اقساقالدارى «قوجابيداي» دەپ اتايتىن. باسىندا «قوجابيداي» ورىس تىلىندە «كوجەبيداي» دەپ جازىلىپ كەتكەن دە, بۇكىل عىلىمي ەڭبەكتە بيدايدىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ اتاۋى وسى ۇلگىدە بەرىلەتىن بولدى. ال ەندى كەيبىر تۇرلەرى دەگەنىن تاراتساق, اقتوعاي ديحاندارى «اقبيداي», «قوجابيداي, «بەسباس بيداي», «اقبيكەش بيداي» دەگەن جانە قازىر ۇمىتىلعان باسقا دا تۇرلەرىنە بۋدانداستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن.
باسقا دا گەنەتيك عالىمدار ايرىقشا ءمان بەرە جازعان اقتوعايلىق بيداي تۇرلەرىنىڭ اتاق-داڭقى قازاق دالاسىنىڭ تۇپكىر-تۇكپىرىنە تاراپ, قادىر-قاسيەتى الىسقا جەتتى. قازاق دالاسىن وتارلاۋدىڭ بەلسەندى وكىلى, قارقارالى بەكىنىسى اسكەرىنىڭ ءجۇزباسى د.كاربىشەۆ 1827 جىلى ومبىدا توقىراۋىن بولىستىعىنىڭ تۇرعىنى تۇرسىنوۆ دەگەن ديحاننىڭ قول جەتكىزگەن كەرەمەت تابىسىن اۋزىنىڭ سۋى قۇري باياندايدى. كوجەبيداي (قوجابيداي) ۇنىنان بىلامىق, بوكپەن جانە باۋىرساق تاعامدارى جاسالاتىنىن ايتادى. سول سەكىلدى قارقارالى ۋەزى قازاقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن شارۋاشىلىقتارى تۋرالى جاقسى بىلگەن جانە عىلىمي جازبالار قالدىرعان وقىمىستى وفيتسەر م.كراسوۆسكي 1863 جىلى دادان توبىقتى بولىسىنىڭ 180 ەگىنشىسى 310 پۇت بيداي ەككەنىن جازادى. سول كەزدىڭ وزىندە توقىراۋىن وزەنى بويىندا بەس ديىرمەن, قۋساق وزەنىنىڭ ساعاسىندا ەكى, قارابۇلاقتا ەكى سۋ ديىرمەن سول ايماقتاعى ەگىن سالاتىنداردىڭ پايداسىنا جاراپ تۇرعانىن اتاپ كورسەتەدى. ەگىن سالاتىن سۇدىگەر جەراعاشپەن جىرتىلىپ, ءىرى توعانداردان تارتىلعان باس ارىق جانە قوسارلاما كىشىگىرىم ارىقتار ارقىلى سۋارىلاتىنىن, ەگىن سالۋدا جەرگىلىكتى جەر مەن سۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن جاقسى بىلگەندىكتەن دە مول ءونىم الاتىنىن جازادى. وكىنىشكە قاراي, ول توقىراۋىن ارناسىندا وسەتىن بيداي تۇرلەرىنىڭ اتاۋلارىنا كوڭىل اۋدارماعان نەمەسە قاجەت ساناماعان.
اقتوعايدىڭ اقبيدايى تۋرالى ەندى ءبىر دەرەكتەر كوبىنە وتارشىلىق ساياساتقا ساي رەسەيلىك ۇلى دەرجاۆالىق مەنسىنبەۋشىلىكتەن تۋىنداپ وتىراتىن كەمسىتۋشىلىك پيعىلداردا كەزدەسەدى. 1892 جىلى قازاق دالاسىنداعى كوپتەگەن ءۋالاياتتاردا قۇرعاقشىلىق بولىپ, ەگىن شىقپاي قالادى. دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ باسشىسى, تاريحتا اتى باسىبايلى شارۋالار مەن ورىس كازاكتارىن جەتىسۋعا قونىس اۋدارتۋمەن قالعان گ.ا.كولپاكوۆسكي ەگىس القاپتارىن زەرتتەۋ مەن تۇقىم تۇرلەرىن اسىلداندىرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىپ, ارنايى جۇمىس توبىن جاساقتاۋعا پارمەن بەرەدى. سول سەبەپتەن دە ءونىم الۋدا قيىندىققا ۇشىراماعان ارقاعا, ونىڭ ىشىندە توقىراۋىن بويىنا گەنەرالدىڭ باس كەڭەسشىسى س.لوۆيتسكي اتتانادى. ونىڭ وسى ساپارى تۋرالى ەسەپتىك جازبا تۇرىندە كەلەتىن بايانداماسى بۇرىنعى قازاق كسر ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان ەدى, قازىر دە بار شىعار. ءار پاراعىندا مەنسىنبەۋشىلىك پەن ميسسيونەرلىك پيعىل اڭقىپ تۇراتىن وسى جازباسىندا ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى مىناداي دەرەك بار:
«قازاقتار (ماتىندە «كيرگيزى» – ج.س.) ەجەلدەن استىق ەگۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. بىراق كاسىپتىڭ بۇل تۇرىمەن تەك ەگىنشى-ديحان دەپ اتالاتىن جارلى-جاقىبايلار توبى اينالىسادى. جاتاقتاردىڭ ءوز جەكەمەنشىگىندە مالى جوق. مويىنتى بولىسىنداعى شۋ وزەنىنىڭ وڭ جاق جاعاسى, نۇرا بولىسىنىڭ – نۇرا (بۇل قارا نۇرا ەمەس, شەت اۋدانىنداعى نۇرا, تالدى وزەندەرى. – ج.س.), تەمىرشى بولىسىنىڭ – قۋساق, باقاناس بولىسىنداعى – باقاناس, كەنت بولىسىنداعى – تالدى, بەرىكقاراداعى – جارلى, توقىراۋىن بولىستىعىنداعى توقىراۋىن وزەندەرىنىڭ سالاسىندا ەگىنشىلىك ابدەن تارالا دامىعان. اتالعان بارشا استىقتى قويناۋلاردان جەرگىلىكتى جاعدايلار مەن اق ەگىس كولەمى جاعىنان توقىراۋىن, تالدى, جارلى وزەندەرىنىڭ توڭىرەگى ەرەكشە نازار اۋدارتادى» دەپ جازادى. اقبيداي تۋرالى ماعلۇماتتاردى ىزدەستىرۋدە 1892 جىلى ومبىدا ارقاعا كەلىمسەك پەرەسەلەندەردى ورنالاستىرۋ مەن قونىستاندىرۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەر ىزدەۋ ماقساتىندا شۇعىل ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسيا جاساقتالعانى تۋرالى مالىمەت كەزدەستى. قارقارالى ۋەزىنەن پاتشا شەنەۋىكتەرى قوسىلعان ولار اقتوعاي, توقىراۋىن بويىنا دا اتباسىن بۇردى. وسى ەكسپەديتسيا ەسەبىندە توقىراۋىن وزەنى بويىندا باتىر, كوشكىن قازىباي, ورىسباي, شاقاباي توعانى اتالاتىن ءىرى توعاندار مەن باسقا رۋلاردىڭ مەنشىگىنە جاتاتىن توعان مەن ارىقتار بار ەكەنىن جانە باباحان رۋىنىڭ جايداق وتكەلىندە توعان بوگەيتىنىن انىقتاعان. بۇل جەرگىلىكتى سارىم رۋىنان تارايتىن جەكە اتالار ەگىن سالاتىن جەر جاعدايىن, توقىراۋىن سەكىلدى وزەننەن قىرعا سۋ شىعارۋعا قولايلى تۇسىن ءدال بىلگەن تاجىريبەدەن تۋاتىن سۇڭعىلا بىلگىرلىكتەرىن تانىتادى.
ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىندا ءبىر رۋ اتىن جازۋدا جاڭساقتىق كەتكەن. «باباحان رۋىنىڭ جايداق وتكەلىندە» دەپ وتىرعانى – «بوكەي حان اۋلەتىنەن تارايتىن سۇلتانعازى سۇلتاننىڭ ۇلى باباحان تورە توعانى, ول تەك ەكسپەديتسيا جازباسىندا رۋ اتىنا اۋىسىپ كورسەتىلگەن. «باتىر توعانى» دەپ وتىرعانى – ۇلت كوسەمى ءا.بوكەيحاننىڭ باباسى. ياعني تۋىستارى اعا سۇلتان بولىپ تۇرعان جانە مال بايلىعى جاعىنان دا ەشكىمنەن كەم ەمەس, اقتوعاي تورەلەرىنىڭ ءوزى ەكى بىردەي توعان ۇستاعان.
ەكسپەديتسياداعى وسىنداي ماتەريالدار ا.قالىمبەرگەنوۆتىڭ «ورىسباي توعانى» اتتى ەڭبەگىندەگى جازعان مىنا پىكىرىن راستاي تۇسەدى. «وزەگى تالعاندى جالعاعان, ءۇمىتى ۇزىلگەنگە دەم سالعان توعاندار بالقاش-قوڭىرات-اقتوعاي اۋدانىندا از بولماعان. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ كارىلەرى – كوشكىندەردىڭ قازىباي, ورىسباي, شاقاباي توعاندارى. ولاي دەۋىمىزدىڭ سەبەپتەرى جوق ەمەس. سارىتەرەك اۋلىندا ورىسباي-توقاباي بالاسى ساۋمالدىڭ بەيىتى تۇر. شامامەن 200 جىل. ارقان بويى جەردە بالالارى كۇلتەباي, كۇزەمباي, كۇلشەبايدىڭ كۇمبەزدەرى كۇمبىرلەپ تۇر. ءبارى ورىسباي توعانىنىڭ بويىنا سالىنعان. كۇنى بۇگىن سۋارمالى جەرلەردىڭ بەلگىلەرى سايراپ جاتىر. ەندى ءبىر دەرەكتەردە رۋستان جاتاقتار ەگىن سالۋدى ۇيرەتتى دەگەن پىكىر بار. ونىسى قارقارالى بەكىنىسى سالىنۋىمەن بايلانىستىرعانى, ول – تاريحتا 1824 جىل. ورىس اعايىندار كەدەي-كەپشىكتەردى وتىرىقشىلىققا ۇيرەتەمىز دەگەن ارەكەتى بەكەر ەمەس. توقىراۋىن بويىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ ەرتەدەن بولعانى ايدان انىق, ورىس عالىمدارى دا, ءا.بوكەيحان دا جوققا شىعارمايدى» دەپ جازۋىنىڭ تاريحي نەگىزى بار ەكەنى انىق بولادى.
ءدال وسى جەردە اۆتوردى تولىقتىرا كەتۋگە تۋرا كەلەدى. ورىس پەرەسەلەن مۇجىقتارى ەگىن سالاتىن جەردى, توعان قازىپ سۋ شىعاراتىن ارنانى جەرگىلىكتى جەردىڭ ەگىنشى-ديحان ادامدارىنان ارتىق ءبىلدى دەي الماساق كەرەك. ەندەشە كىمنەن كىم ۇيرەندى دەگەن داۋلى ماسەلە. ءحVىىى-ءحىح عاسىردان بەرى ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ, سول ارقىلى مول تاجىريبە جيناعان ديحاندار جالعىز كوك شولاق اتىن ارباعا جەگىپ اۋىپ كەلگەن ورىس مۇجىقتارىنا ۇيرەتپەسە, ۇيرەندى دەۋىمىز بەكەر بولار. راس, تەمىر جەر وڭدەۋ قۇرالدارىن الماسقان شىعار, تۇقىم ايىرباستاعان شىعار, ناسىباي ۇگۋگە شىلىمدىق تاباك العان شىعار, بىراق ەگىن سالۋدى ولاردان ۇيرەنگەن ەمەس دەپ كەسىپ ايتقان دۇرىس. سەبەبى ورىس پەرەسەلەن-قاراشەكپەندەرى جەرگىلىكتى جەردىڭ سۋ, اۋا, توپىراق ەرەكشەلىكتەرى مەن تابيعي امالداردىڭ سول ديقاندار قاۋىمىنان ارتىق ءبىلدى دەي الماساق كەرەك. ەگىندى سالۋدا ارقادا بولاتىن كوكتەمگى تابيعي امالداردى, مىسالى «قۇرالايدىڭ سالقىنى» وتۋىنە قاراي ويلاستىرۋدى كەلىمسەك ورىستار بىردەن ەسكەرە قويدى دەي المايمىز.
سارىمنىڭ رۋ باسشىلارى بولعان اقساقالدار مەن بيلەر ءوز رۋىنىڭ قامى ءۇشىن ء«بارىڭ بىردەي قويشى بولساڭ, قۇل بولارسىڭ, ءبىرىڭ قالماي تويشى بولساڭ, جىن بولارسىڭ» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستاپ, مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىن قاتار ۇستاۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ەگىننىڭ ەبىن بىلەتىندەر مەن وسى سالادان تانىم-بىلىكتىك ساناسى بارلاردى ماقساتتى تۇردە جاتاق رەتىندە قالدىرعان. جاتاق رەتىندە «جايلاۋعا كوشەتىن مالىڭ جوق» دەپ تەك كەدەيلەردى قالدىرعان دەۋ اقىلعا سىيمايدى. ەل ىشىندە ازىن-اۋلاق مال باسىن قۇراۋعا قابىلەتى جەتپەي جۇرگەندەر اقبيدايداي جوعارى سورتتى بيداي ءتۇرىن شىعارۋعا ورەسى جەتتى دەگەنگە كىم سەنەدى!؟ توعان قازىپ سۋ شىعارۋ مەن ەگىن سالۋ سەكىلدى ءىستىڭ بايىبىنا بارا المايتىنداردى قالدىرعاننان تۇك ونبەسىن بىلمەدى دەۋ مۇمكىن ەمەس. ولاردىڭ مالىن وزدەرىمەن بىرگە جايلاۋعا اكەتىپ, باعىپ قاققان. سارىم ەلى رۋ باسىلارى «التىن-كۇمىس تاس ەكەن, ارپا-بيداي اس ەكەنىن» ەرتەدەن-اق ءبىلىپ, ەگىنشىلىك شارۋاشىلىقتى ماقساتتى تۇردە جۇرگىزۋگە دەن قويعان دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز.
ءبىزدىڭ بۇل پىكىرىمىزدى توقىراۋىن توپىراعى مەن ونداعى ەگىنشىلىك تۋرالى 1901 جىلى شىققان بروكگاۋز بەن ەفروننىڭ سوزدىگىندەگى مالىمەتتەر راستايدى. ول 1899-1902 جىلدارى 3 تومدىق «بروكگاۋز بەن ەفروننىڭ كىشى ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى» دەگەن اتپەن 1907-1909 جىلدارى 4 تومدىق ەكىنشى باسىلىمى شىقتى. «جاڭا ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى» 1911-1916 جىلدارى شىعارىلدى, جوسپارلانعان 48 تومنىڭ 29 تومى شىقتى. بۇل باسىلىمعا بەلگىلى الاش قايراتكەرى ءا.بوكەيحان اۆتور رەتىندە قاتىسقان ءارى وسى ەنتسيكلوپەديادا وعان ارنالعان ارنايى ەسىمنامالىق ماقالا دا بەرىلگەن. سوندىقتان دا ونداعى اقتوعايداعى جەر-سۋ اتتارى, توپىراعى مەن ەگىنشىلىگى تۋرالى ماقالالاردى بەرگەن جانە جازعان ءا.بوكەيحان بولىپ شىعادى. مۇنى ەرەكشەلەي ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز: وسى سوزدىك ارقىلى اقتوعايدىڭ توپىراعىنىڭ قاسيەتتى اتاق-داڭقىمەن شەتەلدىكتەر دە تانىس بولعان.
كەڭەس ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا قاراي اقتوعاي بيدايىن وداقتىق گەنەتيك, بيولوگ ماماندار دا دابىل قاعا ىزدەدى. ولار سيرەك ۇشىراساتىن ءداندى-داقىلدار تۇقىمىن ساقتاپ وتىراتىن قويما مەن تىركەيتىن «قىزىل كىتاپ» جوقتىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, سولاردىڭ قاتارىندا اقبيدايدى ەرەكشە اتايدى. اكادەميك د.د.برەجنەۆ دەگەن عالىم 1974 جىلعى 25 شىلدەدەگى «يزۆەستيا» گازەتىندە ۇلكەن وكىنىشكە تولى ماقالاسىندا: «قازاق دالاسىندا ەرتەدەن بەرى قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, ءتۇرلى اۋرۋلاردان قورىقپايتىن جانە سورتاڭ جەرگە وسە بەرەتىن بيدايدىڭ كونە «اقبيداي» تۇقىمى كەڭ تارالىپ كەلدى. بۇدان تىس ول وڭايلىقپەن توگىلمەيدى, بۇل كۇشتى جەل تۇراتىن اۋدانداردا اسا قاجەت قاسيەت. 1972 جىلعى ەكسپەديتسيا بۇل كەرەمەت وسىمدىكتى تابا الماي قايتتى. «اقبيداي» ماساعى تەك ءبىزدىڭ كوللەكتسيادا عانا بار» دەپ كۇيىنەدى. ءيا, وتارشىلدىق, ونىڭ جالعاسى بولعان قىزىل يمپەريانىڭ تىڭ يگەرۋگە بايلانىستى جۇرگىزگەن وسى قاستاندىعى اقتوعايدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ەگىنشىلىك اتا كاسىبىنىڭ اسىل جاۋھارى رەتىندە باعالاناتىن اقبيدايدىڭ تۇبىنە جەتتى.
تاعى قايتالاپ ايتايىق, اقبيدايدى ورىس كوممۋنيستىك بيلىگى ماقساتتى تۇردە جويدى. ونداعى ويلارى – قايتكەن كۇندە دە قازاق حالقىن تاريحي تامىرى مەن سالت-داستۇرىنەن, ءدىنى مەن دىلىنەن, انا تىلىنەن جانە اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلگەن ءداستۇرلى جەتىستىكتەرىنەن ايىرىپ, ماڭگۇرتتەندىرۋ, كوسموپوليتكە اينالدىرۋ ساياساتى. ول – اقتوعايدىڭ اتاقتى اقبيدايىنىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋىنە اكەلدى. وسى جەردە اقبيداي قازاقستاننىڭ ءىرى وزەندەرى بار باسقا ايماعىندا نەگە وسپەدى, ولاي بولعاندا جوعالمايتىن دا ما ەدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. «بەسباس جانە قوجابيدايدى ءبىز دە ءوسىرىپ, مول ءونىم الايىق» دەپ تالپىنبادى دەي الامىز با؟ تالپىنعان, وسىرۋگە تاجىريبە جاساپ كورىپ ارنايى كەلىپ ۇيرەنگەن دە. بىراق ول جاقتى اقبيداي جەرسىنبەگەندىكتەن دە وسپەگەن! بۇل – توقىراۋىن توپىراعى مەن سۋىنىڭ قاسيەتتى ەكەنىنە ناقتى مىسال.
قازىردە وسى اقتوعايدىڭ اقبيدايىنىڭ ءدامىن تاتقان قاريالاردىڭ سانى ازايىپ قالدى. سولارمەن وسى تۋرالى ءسوز قوزعاساڭىز-اق بولدى, كورۋى ناشارلاپ بارا جاتقان جانارلارى جارق ەتە ءتۇسىپ, بيدايدىڭ ۇلكەندىگى تۋرالى ءسوزىن دالەلدەۋ ءۇشىن الدارىنداعى مەيىزدىڭ ءبىر داناسىن ۇستاي الىپ, «مىنە, اق بيدايدىڭ تۇرقى تۋرا وسىنداي بولاتىن, ال قوجابيداي وعان جەتەقابىل ەدى» دەپ كۇرسىنەدى. اقبيداي تۋرالى جەرلەس اقىنىمىز ج.قاشقىنوۆ پەن جۋرناليست ا.نىسانالين ارنايى ماقالالار جازدى. ولار دا ءبىزدىڭ ەلگە عانا ءتان بيدايدىڭ وسى ءتۇرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن سيپاتتاي كەلىپ, تۇقىم بولارلىق تۇرلەرىنە دەيىن قۇرىپ كەتكەنىن ۇلكەن وكىنىشپەن ەسكە سالادى. ا.نىسانالين «جاس الاش» گازەتىندە «اتاقتى اقبيداي قايدا؟» دەپ بۇل باعىتتا ارنايى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر دە جۇرگىزگەن.
ا.نىسانالين اتالعان ماقالاسى ارقىلى اقبيداي تاعدىرىنا اراشا-ساۋعا سۇراعان ماسەلەنى ورتاعا سالۋى ۇلكەن جاناشىرلىق بولدى. اقبيدايدىڭ جوعالىپ كەتۋىن ۇلتتىق تراگەدياعا بالاعان ول: «بۇل – ۇلكەن كۇيىنىش. مۇنداي-مۇنداي جاعدايلاردىڭ بارىنە نەمقۇرايدىلىقپەن قاراۋعا بولا ما؟! ولاردىڭ جاي-جاپسارى رەسپۋبليكانىڭ وسى سالاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن جاندارعا بەيمالىم دەۋگە اۋىز بارمايدى. ەندەشە نەگە ەشكىم سەلت ەتپەيدى؟ نەگە دابىل قاعىلمايدى؟ سوندا اتاقتى اقبيداي, قوجابيداي, بەسباس بيداي قايدا؟» دەگەن پروبلەما كوتەردى. امال نەشىك. قازاقستانعا حاتشى بولىپ كەلگەن گ.كولبيننىڭ كەزىندە مانسابى ءۇشىن ءدىرىل قاققان پارتيا شەنەۋىكتەرى دە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى عالىمدارى دا ءۇن قاتقان جوق.
قازىر بۇكىل اقتوعاي جۇرتىنىڭ وزەگىن «شىركىن-اي, سول ەگىنشى بولعان كىسىلەر اقبيدايدى قالاي ساقتاپ قالمادى ەكەن» دەگەن ۇلكەن وكىنىش ورتەيدى. ءبارىبىر دە سول ديحان اكەلەرىمىزدى داتتاۋ مۇلدە ارتىق, زاماندارى الاساپىران بولىپ, ولار «تىڭ يگەرۋگە قارسى بولدى» دەگەن جالعان جالا جەلەۋىمەن ۇستالىپ, سوتتالىپ كەتۋدەن قورىقتى. ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىقتىڭ 1937, 1951 جىلدارداعى زوبالاڭىنان ۇرەيلەرى مۇلدە ۇشقان ەلدى تۇسىنۋگە بولار. «سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا» دەپ ماعجان اقىن ايتقانىنداي, قازاقتىڭ بۇكىل دالاسى تۇرمەگە تولعان شاعىندا اقتوعاي جۇرتى الدىنا ءبىر عانا ماقسات-مىندەت قويدى. ول – قايتكەن كۇندە دە ۇرپاقتى ساقتاپ قالۋ. ودان باسقاسىنا باس اۋىرتۋعا مۇرشاسى بولمادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ دە ەشكىمدى مانسۇقتاۋعا قۇقىمىز جوق. ەرتەڭ ۇرپاق اۋىسقاندا, ولاردىڭ دا بىزگە قانداي ۇكىم شىعارارىن كىم ءبىلسىن...
جۇمىر جەر مەن ايدى اينالىپ ۇشىپ ءجۇرمىز, مارسقا قونۋعا تالپىنىپ جاتىرمىز. بىراق عىلىم مەن تەحنيكانىڭ وسىنشاما دامىعان شاعىندا اقتوعايداعى ەل-جۇرت عاسىرلار بويى ءوندىرىپ, الەمدە تەڭدەسى جوق بيدايدىڭ ەڭ جوعارعى سورتىن شىعارۋعا قول جەتكىزگەن اقتوعايدىڭ اتاقتى اقبيدايىن قالپىنا كەلتىرۋگە شامامىز جەتەر ەمەس. ۇلتىنىڭ وتكەن تاريحىن ۇمىت قالدىرعان جانە ونىڭ ايرىقشا سانالاتىن تابىستارىن ساقتاي الماعان اتا-بابالارىنا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بەتىنە تۇكىرەتىنى راس بولسا, قارعىس تاڭباسى باسىلعان بەتىمىزدى ءسۇرتىپ تۇرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە «سول كەزدە سەن قايدا بولدىڭ وسى» دەسىپ كىنا ارتاتىن كۇن دە جاقىن قالدى.
جاندوس سماعۇلوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
