مينيستر اتاپ وتكەندەي, ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق قاۋىپسىزدىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەكى كوميتەت قامتاماسىز ەتەدى. ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ الدىنا قويىلعان نەگىزگى مىندەتتەر — ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق سالاماتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ادام مەن جانۋارلاردىڭ جالپى اۋرۋلارىنان قورعاۋ, اۋماقتى جۇقپالى جانە ەكزوتيكالىق اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنان قورعاۋ, جانۋارلاردان الىناتىن ءونىم مەن شيكىزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسىعان بايلانىستى وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قابىلدانعان نورمالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
اتاپ ايتقاندا, "ورتالىق – اۋدان – اۋىل" قاعيداتى بويىنشا جوعارىدان تومەن قاراي ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ, "وبلىس – اۋدان – اۋىل" قاعيداتى بويىنشا جوعارىدان تومەن قاراي ۆەتەريناريالىق قىزمەت قۇرىلدى. وڭىرلەندىرۋگە, ايماقتاندىرۋعا جانە كومپارتمەنتتەۋگە قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتار بەلگىلەندى, مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا تۇراقتى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ, كاسىپورىنداردىڭ ينسپەكتسيالارىنىڭ بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلۋى جۇرگىزىلۋدە, بۇل قازاقستاندىق ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جوسپارلى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردان (ۆاكتسينالاۋ جانە دياگنوستيكالاۋ) تۇراتىن ۆەتەريناريالىق ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. بيىلعى 9 ايدا عانا جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارىنا قارسى 122,2 ملن مانيپۋلياتسيا جۇرگىزىلدى, بۇل 9 ايداعى جوسپاردىڭ 100,9%-ىن قۇرايدى. بۇل رەتتە, ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتىڭ شامامەن 60%-ى ەلىمىزدە وندىرىلگەن.
"رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىنا تارالۋى ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان اسا قاۋىپتى اۋرۋلار تىزبەسىنە 68 اۋرۋ ءتۇرى ەنگىزىلدى, ولاردىڭ 45 ءتۇرى بويىنشا قازاقستاندا ەپيزووتيالىق احۋال سالاماتتى, 23 ءتۇرى بويىنشا دياگنوستيكالاۋ جانە ۆاكتسينالاۋ بويىنشا ارنايى ۆەتەريناريالىق-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر", — دەدى س. وماروۆ.
بيىل وتكەن جىلدىڭ وسىعان سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى بىرقاتار اۋرۋلارىنىڭ تارالۋى باسەڭدەدى. ءسىبىر جاراسى مەن نيۋكاسل اۋرۋى بويىنشا ەپيزووتيالىق احۋال سالاماتتى بولىپ قالىپ وتىر.
سونداي-اق 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پۋنكتتە برۋتسەللەز بويىنشا سالاماتسىز وشاقتاردىڭ ازايعانى بايقالادى. ولاردىڭ ىشىندە 93 سالاماتسىز پۋنكت ساۋىقتىرىلىپ, شەكتەۋلەر الىندى, ال 59 پۋنكتتە ۆەتەريناريالىق-ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارى جالعاستىرىلۋدا. بۇل رەتتە, وتكەن جىلدىڭ وسىعان ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا قۇتىرما اۋرۋى بويىنشا جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارى وشاقتارىنىڭ كوبەيگەنى بايقالادى, سونداي-اق 2005 جىلدان بەرى سالاماتتى بولىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكادا قۇس تۇماۋى تىركەلدى. قۇس تۇماۋى بويىنشا ەلدەگى ەپيزووتيالىق احۋالعا قاتىستى 2020 جىلعى 22 قىركۇيەكتەن 19 قازانعا دەيىنگى كەزەڭدە قۇستاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى تىركەلدى, ونىڭ ىشىندە 7 وبلىستا جوعارى پاتوگەندى قۇس تۇماۋىنا كۇدىك نەمەسە راستالعان جاعدايلار ورىن الدى. جەكە اۋلالاردا 26,5 مىڭ قۇس باسى, 3 قۇس فەرماسىندا 847,4 مىڭ باس قىرىلدى. وسىلايشا, جوعارى پاتوگەندى قۇس تۇماۋىنان بارلىعى 873,9 مىڭ باس قۇس قىرىلىپ, بۇل جالپى قۇستاردىڭ 1,9%-ىن قۇرادى.
س. وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇستاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى باستالعان ساتتەن باستاپ مينيسترلىك جانىنان جانە وڭىرلەردە جەدەل شتاب قۇرىلدى, شتابتاردىڭ وتىرىستارى كۇندەلىكتى وتكىزىلۋدە.
"ينفەكتسيانىڭ ءار وشاعى كارانتينگە قويىلىپ, قۇستاردى جانە قۇس شارۋاشىلىعى ءونىمىن اكەلۋگە جانە اكەتۋگە تىيىم سالىندى, ينفەكتسيا وشاعىن جويا وتىرىپ جانە دەزينفەكتسيا جۇرگىزە وتىرىپ, وقشاۋلاۋ جانە جويۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر", — دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
بۋفەرلىك ايماق قۇرۋ ءۇشىن جابايى قۇستاردىڭ ۇشىپ كەلۋ جولىندا ءۇي قۇستارىن ماجبۇرلەپ ۆاكتسينالاۋ ءۇشىن ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردىڭ رەسپۋبليكالىق قورىنان 4,4 ملن دوزا كولەمىندە قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا ءبولىندى.
"بۇگىندە جەتى وبلىستاعى جەكە اۋلالاردا قۇستاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى توقتاتىلدى, 3 قۇس فەرماسىندا قۇستاردىڭ قىرىلۋى ازايدى, اۋرۋ قۇستاردى جويۋ جانە ولاردىڭ يەلەرىنە قۇنىن وتەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەپيزووتيالىق احۋال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وبلىستار اكىمدىكتەرىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا", — دەپ سەندىردى ۆەدومستۆو باسشىسى.
وتكەن جىلى قازاقستان-رەسەي ۋچاسكەسىندە 28 جانە قازاقستان-قىرعىزستان ۋچاسكەسىندە 4 ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق باقىلاۋ پۋنكتى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل شارا ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق, فيتوسانيتاريالىق, كارانتيندىك تۇرعىدان مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى قاۋىپتى ونىمدەرىنىڭ اكەلىنۋىنە جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
"2020 جىلدىڭ باسىنان بەرى جالپى كولەمى 171 مىڭ توننا مال شارۋاشىلىعى ءونىمى بار 17 مىڭ اۆتوكولىك تەكسەرىلدى. جالپى ۆەتەريناريا سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن جالپى سوماسى 86,2 ملن تەڭگەگە 2,4 مىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعا اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى", — دەدى س. وماروۆ.
بۇگىندە قازاقستان اۋسىل, جىلقىلار مەن شوشقالاردىڭ افريكالىق وباسى, شوشقالاردىڭ كلاسسيكالىق وباسى بويىنشا رەسمي قاۋىپسىز ەل مارتەبەسىنە يە. سونداي-اق كۇيىس قايىراتىن ۇساق مالدىڭ وباسى جانە سيىرلاردىڭ قۇتىرما اۋرۋى بويىنشا مارتەبە الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مينيستر اتاپ وتكەندەي, بۇل مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋگە قوسىمشا نارىقتار اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ءونىمنىڭ 20 تۇرىنە, يرانمەن ءونىمنىڭ 6 ءتۇرى بويىنشا, پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن ءونىمنىڭ 6 ءتۇرى بويىنشا ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق تالاپتار كەلىسىلدى.
شەتەلدىك كاسىپورىندار تىزىلىمىنە بارلىعى 2 728 قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە 250 كاسىپورىن ءۇشىنشى ەلدەر تىزىلىمىنە جانە 2 478 كاسىپورىن ەاەو تىزىلىمىنە ەنگىزىلدى. ەكسپورتتالاتىن ءونىم جەلىسى 480-نەن 551 تاۋار توپتارىنا دەيىن كەڭەيتىلدى جانە قازاقستاندىق ءونىمدى يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ تىزبەسى 65-تەن 72 مەملەكەتكە دەيىن ۇلعايدى. فيتوسانيتاريا جانە وسىمدىكتەر كارانتينى جونىندەگى ءىس- شارالارعا قاتىستى 2020 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اسا قاۋىپتى زياندى ورگانيزمدەرىنە جانە كارانتيندىك وبەكتىلەرگە قارسى 3,8 ملن گەكتار الاڭعا, ونىڭ ىشىندە ءۇيىرلى شەگىرتكە زيانكەستەرىنە قارسى 514,9 مىڭ گەكتار الاڭعا قورعانىش ءىس-شارالارى جۇرگىزىلدى. دەر كەزىندە قابىلدانعان شارالار شەگىرتكەلەردىڭ تارالۋ ارەالىن 3,3 ەسەگە ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
مينيستر اتاپ وتكەندەي, رەسپۋبليكا اۋماعىندا تىكەنەكتى القا كارانتيندىك ءارامشوپتىڭ تارالۋ وشاعى جويىلدى, امەريكالىق اق كوبەلەكتىڭ, كاليفورنيالىق قالقانشالى سىمىردىڭ, جاتاعان ۋ كەكىرەنىڭ تارالۋ الاڭى تومەندەدى. بۇگىنگى تاڭدا اكەلىنەتىن ونىمدەرگە كارانتيندىك فيتوسانيتاريالىق باقىلاۋ مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
"2020 جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كارانتينگە جاتقىزىلعان ءونىمنىڭ يمپورتى كەزىندە وسىمدىكتەر كارانتينى سالاسىندا 3 082 بۇزۋشىلىق انىقتالدى, 137 ملن تەڭگە سوماعا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى, بۇل 2019 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىنە قاراعاندا 4,7 ەسە كوپ", — دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
مىندەتتى كارانتيندىك فيتوسانيتاريالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيتىن 12,4 مىڭ توننا كارانتينگە جاتقىزىلعان ءونىمدى اكەلۋ جولى كەسىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىنە قاراعاندا 41,8%-عا ارتىق. 2020 جىلى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋ ماقساتىندا وسىمدىكتەر كارانتينى جونىندەگى ينسپەكتورلار باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن تىركەيتىن فوتو جانە بەينە قۇرالدارىمەن جاراقتاندىرىلدى. ەكسپورتقا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا فيتوسانيتاريالىق سەرتيفيكاتتى الۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار تىزبەسى قىسقاردى. بۇدان باسقا, كارانتيندىك سەرتيفيكاتى بەرۋ مەرزىمى 3 كۇننەن 1 كۇنگە; فيتوساريتاريالىق سەرتيفيكاتى بەرۋ مەرزىمى 5 كۇننەن 3 كۇنگە قىسقاردى. تەز بۇزىلاتىن ونىمگە 3 جۇمىس ساعاتى ىشىندە كارانتيندىك جانە فيتوسانيتاريالىق سەرتيفيكاتتى الۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى قاراستىرىلدى.
س. وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى تۇراقتى كارانتيندىك فيتوسانيتاريالىق احۋالدىڭ ارقاسىندا وتاندىق وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىن وتكىزۋدىڭ باسىم نارىعىنا جەتكىزۋگە شەكتەۋلەر جوق. قىتايدىڭ باس كەدەن باسقارماسىمەن فيتوسانيتاريالىق كارانتيندىك تالاپتار بويىنشا 10 حاتتاماعا قول قويىلدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تىزىلىمىنە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن جانە وڭدەيتىن 486 وتاندىق كاسىپورىن ەنگىزىلدى. وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قاداعالاۋ جۇيەسىن جانە روسسەلحوزنادزوردىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىمەن ينتەگراتسيانى دامىتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە.
ءوز كەزەگىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ وڭىردە ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىستار جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى. ۆەتەريناريا سالاسىنا 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى, ول وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 500 ملن تەڭگەگە كوپ. بيىل 9 ايدا – 2,4 ملن مال باسىنا نەمەسە 99% ۆاكتسينا سالىندى, دياگنوستيكالىق زەرتتەۋدەن 700 مىڭ باس نەمەسە 73% ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرىلگەن جوق. وبلىستا ۆەتەريناريالىق زاڭنامانى بۇزۋدىڭ 371 فاكتىسى انىقتالدى. رەسەي شەكاراسى ارقىلى 4 اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتىندە 1 مىڭنان استام كولىك تەكسەرىلدى. قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى اكىمشىلىك شارالار قابىلداندى, جۇك قايتارىلدى. كارانتينگە جاتقىزىلعان ءونىمدى اكەلۋگە باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. فيتوسانيتارلىق تالاپتاردى بۇزعانى ءۇشىن 30 كولىك قايتارىلدى, 111 اكىمشىلىك ءىس تولتىرىلدى.
"رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ىرگەلەس اۋماعىندا قۇس تۇماۋىنىڭ ءورشۋى سالدارىنان ءبىز 28 تامىزدا قۇس فابريكالارىنىڭ باسشىلارىمەن شۇعىل جينالىس وتكىزىپ, وندا قۇس تۇماۋىنىڭ الدىن الۋ الگوريتمىن ازىرلەدىك", — دەدى ءوڭىر اكىمى.
قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, وبلىس اۋماعىندا قۇس تۇماۋى ورىن الدى. بارلىعى 450 مىڭ باس قىرىلدى. نەگىزگى سەبەپتەر — قۇستاردىڭ جابايى قونىس اۋداراتىن جانە سينانتروپتى قۇستارمەن بايلانىسى.
"دياگنوز راستالعان ەلدى مەكەندەردە كارانتين رەجيمى بەلگىلەندى. ۆاكتسينانىڭ 873 مىڭ دوزاسى ءبولىندى, 554 مىڭ قۇسقا ەكپە ەگىلدى. قۇس يەلەرىنە 66 ملن تەڭگە وتەماقى تولەندى, جۇمىس جالعاسادى", — دەدى ق. اقساقالوۆ.
وبلىستا زارداپ شەككەن قۇس فابريكالارىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى ازىرلەندى. بالاپاندار ساتىپ الۋعا قارجىلاي قولداۋ تەتىگى قاراستىرىلۋدا. وبلىستىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە بەكىتىلگەن باعامەن جۇمىرتقانى ءۇزىلىسسىز جەتكىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ ءوڭىر اۋماعىندا كارانتيندىك وبەكتىلەردى, اسا قاۋىپتى جانە زياندى ورگانيزمدەردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان جەرلەردى زەرتتەپ-قاراۋدى قوسا العاندا, فيتوسانيتاريالىق ءىس-شارالار, سونداي-اق حيميالىق وڭدەۋ ۋاقفتىلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
"اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارى بويىنشا وبلىستا زالالدانعان القاپتار ازايىپ كەلەدى. بيىل وبلىستىڭ فيتوسانيتاريالىق كارانتيندىك بەكەتتەرىندە كارانتيندىك قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە وسىمدىكتەر كارانتينى جانە ولاردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسياعا سايكەس كەلمەۋدىڭ 27 فاكتىسى انىقتالدى.رەسەي فەدەراتسياسىنان, قىرعىزستاننان جانە تاجىكستاننان كارانتينگە جاتقىزىلعان ونىمدەرىنەن 6 كارانتيندىك وبەكتى انىقتالدى. يمپورتتاۋشى ەلدەرگە 27 نوتيفيكاتسيا جىبەرىلدى", — دەدى ءوڭىر باسشىسى.
اسا قاۋىپتى زياندى ورگانيزمدەر بويىنشا فيتوسانيتاريالىق احۋال تۇراقتى, 2020 جىلى 624,9 مىڭ گا القاپقا وڭدەۋ جۇرگىزىلدى. قالىپتاسقان كليماتتىق اۋا-رايى جاعدايى زيانكەستەر مەن ەپيفيتوتيانىڭ دامۋى مەن تارالۋىنا جول بەرمەدى. 10 ەلدى مەكەندە جوعارى پاتوگەندى قۇس تۇماۋى بويىنشا كارانتين جاريالاندى, بلوك-بەكەتتەر ورناتىلدى, دەزينفەكتسيالىق قوندىرعىلارى بار ۆەتەريناريالىق ماماندار, كارانتيندىك شارالاردى باقىلاۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بەكىتىلدى, حالىقپەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
"ەپيزووتيالىق احۋال تۇراقتالدى, سوڭعى 17 كۇندە قۇستار اراسىندا ءولىم تىركەلمەگەن, ساۋىقتىرۋ شارالارى جالعاستىرىلۋدا. رەسپۋبليكادان جەكە ءۇي اۋلاسىنا ارنالعان ۆاكتسينانىڭ 491 مىڭ دوزاسى الىندى, ۆاكتسيناتسيا اياقتالدى. سونىمەن قاتار قۇس فابريكالارىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 625 مىڭ باس قۇس ەگىلدى. وبلىس بويىنشا بارلىعى 968 مىڭ باس قۇس ۆاكتسينالاندى", — دەپ تۇيىندەدى ا. مۇحامبەتوۆ.
