جاھاندانۋ زامانىندا الەمدەگى وزىق, ەكونوميكاسى تۇراقتى مەملەكەتتەردىڭ باستى اكتيۆى – حالىقتىڭ ۇلتتىق, مادەني قۇندىلىقتارىنان باستاۋ العان ورتاق يدەياسى ەكەندىگىنە پرەزيدەنتتىڭ «قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ» دەگەن ءسوزى دالەل.
ماسەلەن, كەيىنگى 40 جىلدا قاراپايىم اگرارلى مەملەكەتتەن الەم بويىنشا ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنىپ, ەكونوميكاسى تۇراقتى مەملەكەتكە اينالعان وڭتۇستىك كورەيا – بيزنەس پەن بيلىك جاساعان مەملەكەتتىك ساياساتتا مادەنيەت پەن ءتىلدى قوزعاۋشى كۇش رەتىندە ۇتىمدى قولدانعانىنا كۇللى الەم كۋا. بۇگىندە كورەيا ءوزىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكاسىنىڭ ارقاسىندا, ەىدۇ قۇرامىنا قارىز الۋشى ەمەس, قارىز بەرۋشى رەتىندە تىركەلگەن جالعىز مەملەكەت. باسقا مەملەكەتتەر عاسىرلاپ ارەڭ جەتەتىن وسىنداي تاڭعاجايىپ جەتىستىككە ازداعان ۋاقىتتا جەتۋدىڭ سىرى كورويالىق «نۋنچي» فيلوسوفياسىندا دەيدى عالىمدار.
ء«نۋنچيدىڭ» نە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن وزىڭىزدەن ك-pop (Korean pop – وڭتۇستىك كورەيادا پايدا بولعان مۋزىكالىق جانر) الەمدە نەگە ايگىلى ەكەنىن سۇراڭىز. كورەيا ەكونوميكالىق قارقىنىمەن قاتار, مادەني دينامو-ماشيناعا اينالدى. ءبىر قاراعاندا, اقىلعا قونىمسىز دۇنيە: اندەر اعىلشىن تىلىندە دە ەمەس. كورەي تىلىندە الەمنىڭ ەكى مەملەكەتى عانا سويلەيدى: سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا. سونداي-اق كورەيلىك كوسمەتيكا كەيىنگى جىلدارى پاريج بەن لوندوننىڭ ساۋدا جەلىلەرىن باسىپ وزعان. 70 جىل بۇرىن سۋ قۇبىرلارى دا بولماعان كورەيانى العا جەتەلەگەن – ءوزى تۇرماق, باسقا حالىقتاردىڭ قاجەتتىلىگىن كوزبەن كورىپ, ىشتەي سەزۋ, ساراپتاۋ قابىلەتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جولداۋىندا ايتىپ وتكەن, جوعارىدا اتالعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا پروبلەمانى كوزبەن ولشەۋ, ىشتەي سەزۋ, ساراپتاۋ ءادىسىن – «نۋنچي» فيلوسوفياسىن قولدانىپ كوردىك. ايتا كەتۋ كەرەك, كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇستانىپ ءومىر سۇرگەن حالقىمىزدىڭ رۋحانياتى, عىلىم-ءبىلىمى, سالت ساناسى – تاستا, عيماراتتا ەمەس جادىندا ەدى. بۇل كۇندە سول جادىگەرلەردەن اجىراپ بارا جاتقانىمىز قاي سالادا بولسىن كوزگە ايدان انىق كورىنەدى. ايتپەسە, سول «نۋنچي» فيلوسوفياسىن قازاق ءبىر-اق اۋىز سوزبەن «ىمدى بىلمەگەن – دىمدى بىلمەيدى» دەپ ايتىپ كەتكەن عوي. وسى فيلوسوفيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزى – ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى-سىرتقى اينالىمىنا سەرپىن بەرۋگە مۇددەلى مادەنيەت سالاسى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
پرەزيدەنت كيم ەن سام ستيۆەن سپيلبەرگتىڭ «يۋرا كەزەڭىندەگى پارك» ءفيلمىنىڭ كاسسالارى ءبىر جارىم ميلليون Hyundai اۆتوموبيلدەرىن شەتەلگە ساتۋدان تۇسكەن كىرىستەرگە تەڭ ەكەنىن بىلگەندە مادەنيەتتى دامىتۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەن. سودان كەيىن كورەيا ەل بيۋدجەتىنىڭ شامامەن 1%-ىن سۋبسيديالارعا جانە مادەنيەت سالاسىنداعى كومپانيالار مەن ستارتاپتارعا تومەن پايىزدىق قارىزدارعا جۇمساي باستاعان.
مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا بىلىمسىزدىكتىڭ سالدارىن, پروبلەما ەسكەرىلمەگەن جاعدايدا مەملەكەتكە تيگىزەتىن زاردابىن بولجاپ, ايشىقتاپ بەردى. «دەموكراتيانىڭ باستى جاۋى – بىلىمسىزدىك پەن پوپۋليزم. وسىنى ەستەن شىعارماعان ءجون. ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىق قوعامنىڭ دا, ادامنىڭ دا ابىرويىن توگەدى».
بىلىمسىزدىكتىڭ سالدارىن – الىسقا بارماي-اق, ستاتيستيكاداعى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتىپ شىعۋ ارقىلى دا تۇسىنە الامىز. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2019 جىلى 15-29 جاس ارالىعىنداعى 887 قازاقستاندىق سۋيتسيد جاساۋعا شەشىم قابىلداعان. 2020 جىلى جاستار اراسىندا ءولىم سانى كۇرت ءوستى, بۇل تۋرالى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەتكە حابارلادى. دسۇ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ سانى بويىنشا الەمدە ءۇشىنشى ورىن الادى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا تۇر.
الەۋمەتتانۋ ماگيسترى تاتيانا رەزۆۋشكينا بۇل تراگەديالىق كورسەتكىشتەر – قوعامدا شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن جانە ول تاقىرىپ ەلىمىزدە زەرتتەلمەگەنىن ايتادى.
جاستاردىڭ سۋيتسيدكە بارۋىنا يتەرمەلەيتىن وتباسىلىق, ماتەريالدىق, پسيحولوگيالىق فاكتورلاردان بولەك, تۇلعالىق قالىپتاسۋداعى پروبلەمالاردىڭ قوعامداعى ستسەناريىنە نازار اۋداردىم. تال بەسىكتەن ساناسىندا قالىپتاسقان ويلاۋ ۇلگىسى, مادەني, ەموتسيالىق, پسيحيكالىق, گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەردىڭ كومپونەنتى, دۇنيەتانىمى, ءتىلى, ءدىلى جاڭا قوعامدا جارامسىز ەكەنىن سەزدىرىپ, سىرتقى فاكتورلاردىڭ (اقپاراتتىق اعىن, ترەند, تەندەنتسيا) سوققىسى تابيعي, رۋحاني قۇندىلىقتارعا قولايسىز ۆيرۋستىق فوتوسينتەز قۇبىلىسىنا قامايدى. باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە نەگىزدەپ جاساعان جات مادەنيەتىنە, ءومىر سالتىنا ىلەسە الماۋ, قالىپتى ءومىر سالتىنىڭ جەتىستىككە جەتكىزبەيتىنىن سەزىنۋ – وزىنە دەگەن سەنىمدىلىكتى جوعالتادى. ازاماتتار تۇلعالىق نيگيليزمگە ۇشىرايدى.
كونستيتۋتسيامىزداعى 1-باپتىڭ 1-تارماعىندا «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى» دەگەن تۇجىرىم اتالعان پروبلەمانى شەشۋگە ۇلكەن نەگىز دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, حالليۋ (كورەيلىك تولقىن) تەك تەلەشوۋلاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق تاعام, كيىم, ءتىلدى دە تاراتادى. بۇل قۇبىلىس ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن العا تارتاتىن «جۇمساق كۇشتىڭ» (soft power) تاماشا قۇرالى بولىپ سانالادى.
بانگكوك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆوراسۋان دۋانگچيندا جاستار تۋرالى بىلاي دەيدى: «ولار كورەي درامالارىن كورە باستايدى, سودان كەيىن كورەي ۇلدارىنىڭ اندەرىن ايتادى. سودان كەيىن ولار بۇكىل كورەي ءتىلىنىڭ جانكۇيەرلەرى بولادى – تاماق, مادەنيەت. مەنىڭ كوپتەگەن ستۋدەنتىم كورەي ءتىلىن ۇيرەتەدى, ويتكەنى ولار كورەيلىك سەريال مەن مۋزىكانى ۇناتادى».
جاستاردىڭ قالىپتاسىپ وسۋىنە سىرتقى, ۆيرۋستىق ەمەس, تابيعي, تازا, ۇلتتىق فوتوسينتەز ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باستاماما مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي داعدى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس. جاۋاپسىزدىق, نەمقۇرايدىلىق بۇكىل ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتادى», دەگەن ءسوزىن تەمىرقازىق ەتىپ الدىم.
سالتانات قايىربەك,
فيلولوگ, اقىن
