“كەدەن وداعىنان كەدەرگى كەلمەيدى”

گازەتىمىزدىڭ بيىلعى 9 ءساۋىر كۇنگى سانىندا  “كەدەن وداعىنان كەدەرگى كەلمەيدى” دەگەن تاقىرىپپەن ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆامەن سۇحبات جاريالانعان بولاتىن. وسى سۇحباتتا مينيستر بىلدىرگەن پىكىرلەر كوپتەگەن وقىرماندار ويلارىنا قوزعاۋ سالعان سىڭايلى. وعان رەداكتسيامىزعا كەلىپ جاتقان لەبىزدەر دالەل. تومەندە ءتۇرلى كوزقاراستار بىلدىرىلگەن وسىنداي حاتتاردىڭ بىرقاتارىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. كاسىپكەرلىك كوكجيەگى كەڭەيەدى جاڭا جىلدان باستاپ قازاق­ستان­نىڭ رەسەيمەن جانە بەلو­رۋس­سيامەن كەدەن وداعىنا كىرۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەتىنى اۋەل باستان-اق ايتىلىپ كەلەدى. بۇل سونداي-اق ءوز كەزەگىندە ەلىمىزگە جاڭا تەحنولو­گيا­لاردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە باعىت ۇستاعان ەلدىڭ شەكاراسىن جاۋىپ الىپ, توماعا تۇيىق ءومىر سۇرە المايتىنى دا بەسەنەدەن بەل­گىلى. دەسەك تە كەدەن وداعىنىڭ كە­دەن كودەكسى كۇشىنە ەنەتىن ءۇستى­مىزدەگى جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن وسى باعىتتاعى وزەكتى ماسەلەلەردى ىق­تياتتاپ العاننىڭ ارتىقتىعى جوق. بۇل باعىتتا كەدەن وداعىنا ەنگەن ەلدەر اراسىندا ءبىراز شارۋا­لار تىندىرىلىپ جاتقانى دا راس. قازاقستان دا وسى تۇرعىدا جۇمىس ىستەپ, بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە قول جەتكىزدى دەۋ ورىن­دى. وسى جۇيەگە كوشكەندە ەڭ باس­تىسى, ءبىزدىڭ كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەر وندىرەتىن ونىمدەردى وتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى مولايادى. مۇنىڭ ءوزى كاسىپكەرلىكتىڭ كوك­جيە­گىن كەڭەيتەدى. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىندارى اشىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلەدى. كەدەن وداعى اقجارىلقاپ كۇن تۋ­عى­زادى دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا دا بولمايدى. ونىمدەرىمىز بەن تاۋارلارىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى, ساپالى ەتىپ شىعارۋ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز قازاقستاننىڭ 16 ملن. ادام­دىق رىنوگىن 170 ملن. ادام­دىق رىنوكقا ۇلعايتا الامىز. قا­زىر­گى كەلىسىمدەر وسىعان جەتۋگە قىز­مەت ەتەتىن شارالاردى قابىلداۋعا العىشارت جاساۋى ءتيىس. سول سەبەپتى كە­دەن وداعىنىڭ ارتىقشىلىق­تا­رىن جەتە ءتۇسىنۋ قاجەت. بۇل باعىتتا كوپتەگەن كاسىپكەرلەردىڭ كوڭىلىندە رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ بىزگە قاراعاندا ساپالى دا ارزان ونىمدەرى قازاقستاندىق ونىمدەردى ىشكى رىنوكتان ىعىستىرىپ شىعارماس پا ەكەن دەگەن كۇدىكتىڭ بولىپ كەلگەنىن جاسىرۋدىڭ دا رەتى جوق. وسى كۇ­ماندى ويدىڭ تۇمانىن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 9 ساۋىردەگى سانىندا جارىق كورگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆامەن جۇرگىزگەن سۇحباتىنداعى پىكىرلەر سەيىلتىپ-اق تاستادى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. كەدەن وداعى, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ەركىن ساۋدا ايماعى جانە ەكونوميكالىق وداق سياقتى اراجىگى اجىرامايتىن دۇنيەجۇزىلىك دامۋ تالاپتارىنىڭ تاۋەلسىزدىككە ەشقان­داي نۇقسان كەلتىرمەيتىنى, بۇكىل­الەم­دىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ قاعي­دا­لارىمەن ۇندەستىگى تايعا تاڭبا باسقانداي تۇسىندىرىلگەن ەكەن. سۇحباتتا 400-دەن استام كەدەندىك يمپورت سالىعىن قولدانۋ ءۇشىن 3-5 جىل وتپەلى كەزەڭدەر بەلگىلەنگەنى, قانداي تاۋارلارعا 0 پايىز يم­پورتتىق باج سالىعى قولدانىلا­تىنى دا انىق ايتىلعان. كاسىپ­كەرلەر ەمەس قاراپايىم حالىقتىڭ وزىنە تۇسىنىكتى دە جاتىق جەتكىزىلگەن كەدەن وداعى ماسەلەلەرى تۋرالى پىكىرلەردى وقىعان ادام ونىڭ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە كامىل سەنەتىنى بەلگىلى. اسقار سادىقوۆ, “اتامەكەن”وداعى” قۇەپ اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى. اقتوبە. تەك جاقسىلىق كۇتىپ وتىرمىز الدىمىزداعى 1 شىلدەدەن باس­تاپ كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك كو­دەكسى كۇشىنە ەنەتىن بولادى. وسى كۇننەن باستاپ رەسەي, بەلورۋسسيا جانە قازاقستان ەلدەرى اراسىندا كە­دەندىك رەسىمدەۋ الىنىپ تاستا­لا­دى. سودان كەيىن جاعدايدىڭ ءدال قا­لاي بولارىن مەن ناقتى ايتا ال­مايمىن. بىراق وسى ءۇش ەلدىڭ كەدەن وداعىنا بىرىگۋىنەن ءبىزدىڭ ەلگە تەك جاقسىلىق بولادى دەپ كۇتەمىن. الدىمەن كەدەن­ وداعىنان ەلىمىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەلەر قاۋىپ جوق. كەدەن­ وداعى ورتاق قازان جاساۋ ەمەس قوي. بۇل ەلدەردىڭ الىس-بەرىس جاساۋدا ءبىر بىرىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ دەپ بىلەمىن. مينيستر جانار ايتجانوۆا كەدەن­ وداعى ارقىلى قازاقستان رى­نوگى ۇلعايادى دەپ دۇرىس ايتادى. سىرتتان كەلەتىن ءونىم تۇرلەرى كوبەيەدى, ءبىزدىڭ ونىمدەر كەدەرگىسىز ەكسپورتتالاتىن بولادى. وندىرگەن ءونىمدى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن جەڭىل­دىك­تەردىڭ كەلەتىنىنە دە سەنىمدىمىن. ەڭ باستىسى, كەدەن وداعى قازاق­ستاندىق كاسىپكەرلەرگە سەرپىن بەرەدى, ساپا ءۇشىن ءار ءوندىرۋشى اتسالىساتىن بولادى. نەگىزى توماعا تۇيىقتىق ەكونومي­كانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولماسا, جول اشپايدى. كاسىپكەرلەر مەن ءونىم وندىرۋشىلەر ەركىن ارالاسادى, بۇل وزىق تەحنولوگيالار مەن تاجىريبەنىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. كەدەن وداعى ەكونوميكاداعى شىنايى باسەكەلەستىككە تۇرتكى بولادى. ءبىزدىڭ كاسىپورىن وندىرگەن ءسۇت ونىمدەرى قازاقستاننىڭ كوپتە­گەن وبلىستارىنا جىبەرىلەدى. رەسەي دە ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ ءدامىن بىلەدى. ەندى كەدەن وداعى كۇشىنە ەنگەندە ءبىز وندىرگەن ءسۇت پەن سارى مايعا, ءىرىم­شىك تۇرلەرىنە سۇرانىس سىرتتان كو­بەيە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ال ول ار­تىق تابىس تابۋ, ارتىق جۇمىس ورنى دەگەن ءسوز. ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن وندىرەتىن كا­سىپورىنداردىڭ بارلىعى دا اۋىل­مەن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ونىڭ دا­مۋىنا ءبىز مۇددەلىمىز. كەدەن اشىل­عاندا ەتكە, جۇنگە, ءداندى, مايلى داقىلدارعا سۇرانىس ارتىپ جاتسا بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دا­مۋى­نا جول اشپاي ما؟ اۋىلعا ين­ۆەستيتسيا مول تارتىلسا, جۇمىس بو­لا­دى, جۇمىس بولعان جەردە اۋىل­داعىلاردىڭ دا جاعدايى جاقسارادى. مىسالى, مينيستر ايتقانداي, ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە ۆەتەرينارلىق-ساني­تارلىق تالاپتاردىڭ بارلىعى جولعا قويى­لىپ, ساپالى ەت وندىرىلسە ءىر­گەدەگى رە­سەي ودان نەگە باس تارتسىن؟ ەلىمىزدىڭ كەڭ بايتاق دالاسىندا قانشا مال وسىرسەك تە مۇمكىندىك اشىلار ەدى. ەۆگەني درۋجينين, “دەپ” جشس ديرەكتورى. قششستاناي. باسەكەلەستىككە بەيىمدەيدى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرى  اراسىندا قۇرىلعان كەدەن ودا­عىنا باستاپقى  كەزدەرى ءتۇرلى كوز­قاراستاردىڭ, ءتىپتى تۇسىنبەۋ­شى­لىكتىڭ دە بولعانى راس  سوڭعى ۋا­قىتتا پىكىرتالاستار سايابىرسىپ, جۇرتشىلىق كەدەن وداعىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن تۇسىنگەن سىڭاي­لى. وعان ءتۇرلى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالانعان  ساراپتاما, تالداما ماتەريالداردىڭ دا اسەر ەتكەنىن جاسىرمايمىز. ماسەلەن, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە “تولعاندىرار تاقىرىپ” ايدارىمەن جارىق كور­گەن “كەدەن وداعىنان كەدەرگى كەل­مەيدى” اتتى سۇحباتتا كەدەن وداعى جايلى جان-جاقتى اڭگىمەلەنىپ, ارتىقشىلىقتارى قولمەن ۇستاتقان­داي باياندالعان. ارينە, 170 ميل­ليون ادامدىق  رىنوك كەڭىستىگىنە شىعۋ قازاقستان ءۇشىن بەرىلىپ وتىرعان زور مۇمكىندىك بولعانىمەن, ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ونىمدەر شىعارۋ وڭاي ەمەس. بۇل ورايدا ۇكىمەت تاراپىنان ۇلتتىق مۇددەگە ەش نۇقسان كەلمەيتىن شارالاردىڭ جاسالىپ جاتقانى قۋانتادى. كەز كەلگەن جاڭا ءىستىڭ باسى قاتتى بولعانىمەن اياعى ءتاتتى كەلەتىنى سەكىلدى  ودان كۇتەرىمىز كوپ. مەملەكەتتىك تۇرعىدان العاندا, ءمان-ماڭىزى ءتىپتى ايرىقشا. وسى  جونىندە ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى ءوز اڭگىمەسىندە جان-جاقتى  ايتىپ بەرگەن.  ەندىگى ءىستىڭ ءتۇيىنى كەدەن وداعى اياسىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. ءبىز كاسىپكەرلىكپەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ كەلەمىز. ول سان-سالانى قامتيدى. سونىڭ ءبىر ءتۇرى كولباسا وندىرۋمەن  شۇعىلدانامىز. ونىڭ ەلۋگە جۋىق ءتۇرىن ەلىمىزدىڭ وبلىس­تارىنا جىبەرىپ ءجۇرمىز. مۇنداي ءۇل­كەن سۇرانىمعا ءونىم ساپاسىن ارت­تىرۋ ارقىلى يە بولساق, ەندىگى ماق­سات رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنە جەتكىزۋ بولىپ وتىر. ول — ءوز قو­لىمىزدا. بىزدە جاقسى جابدىق­تال­عان, ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق نور­مالارعا ساي كەلەتىن مال سويۋ تسەحتارى بار. دەمەك, كورشى ەلدىڭ سۇرانىسىن  تالاپتاعىداي قاناعات­تان­دىرۋ, ەكسپورتقا لايىق ەت ونىمدەرىن جونەلتۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋدىرمايدى دەگەن ءسوز. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءۇش ەل  اراسىنداعى كەدەن وداعىنان پايدا كورمەسەك, زيان تارتپاسىمىز انىق. اسقار قاپەزوۆ,  “فرەگات” جشس ديرەكتورى. پەتروپاۆل. وزىڭە سەنىمدى بولساڭ  مۇمكىندىك تە مول كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى تۋ­رالى قازىر دە كوپتەگەن اڭگىمەلەر, پىكىرتالاستار ايتىلۋدا. جالپى, جاڭا ءبىر نارسە ومىرىمىزگە ەنەردە جاق­سىلىق بولسىن, وزگەرىس بولسىن, جان-جاقتى ويلار ايتىلۋى زاڭدى دا. كەدەن وداعى كۇشىنە تولىق ەنگەن سوڭ, ارينە, شەتەلدىك ونىمدەر ءبىزدىڭ ەلگە قاپتاپ كەلە باستايدى. ول بۇرىن دا سولاي بولدى عوي. مىسالى, ءبىزدىڭ وب­لىسقا كوپتەگەن زاتتار, ازىق-ءتۇ­لىك بولسىن, ءبارى دە رەسەي جاعىنان كەلىپ تۇردى. ەندى بۇرىنعىدان دا كوپ كەلە باستايتىنى بەلىگىلى. وسىدان كەيىن بىزدەر سياقتى كاسىپ­كەرلەرگە, ياعني جەرگىلىكتى تاۋار ءون­دىرۋشىلەرگە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كوتەرۋدى ويلاستىرۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. مىسالى, مەن ءوزىم باسقاراتىن ء“سۇت” اكتسيونەرلىك قوعامىندا, اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى, 26 ءتۇرلى ونىمدەر شىعارىلادى. تاۋلىگىنە 250 توننا ءسۇت ونىمدەرىن شىعارامىز. اكتسيونەرلىك قوعامدا 300-دەي ادام جۇمىس جاسايدى. جالعىز ءبىر وب­لىس­تى عانا ەمەس, باسقا دا ءوڭىر­لەر­گە, ماسەلەن, استاناعا, ەكىباستۇزعا, سەمەيگە ونىمدەرىمىزدى اپارامىز. ەكونوميكا­لىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جا­نار ايتجانوۆا “ەگە­مەن قازاقستان” گازەتىنە بەرگەن سۇح­باتىندا ء“ومىر تالابىنا بەيىم­دەلىپ, شىڭدالا تۇسەمىز. بىلىكتىلىكتى ارتتىرامىز. ءونىم­دەرىمىزدىڭ ساپاسىن جاقسار­تا­مىز. ءوزىمىزدى ءوزىمىزدى قامشىلاي­مىز”, دەپتى. بۇدان ارتىق ەل دامۋى­نا ۇلەس قوسپاقشى كاسىپكەرگە نە كە­رەك. ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالا­سىنىڭ الپاۋىتتارى سانالاتىن رەسەي, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەر ءبىزدىڭ رىنوكتى جاۋلاپ الادى دەپ قور­قۋ­دىڭ دا قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ زاۋىتتا قازىر مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, جاڭا تەحنولوگيالار­مەن جۇمىس جاساۋعا دا كىرىسە باس­تا­دىق. بۇل رەتتە قازىر بىزگە “لاك­تو­ليس” اتتى الەمدىك ءىرى ءسۇت كومپا­نيا­سىنىڭ ماماندارى كەلىپ, كو­مەك­تەسۋدە. مىسالى, ءبىز جاڭا تەح­نو­لوگيالاردىڭ ارقاسىندا رەسەيگە بىلتىر 200 توننا قۇر­عاق ءسۇت ەكس­پورتتاعان بولساق, بي­ىل ونىڭ كو­لەمىن تاعى دا 30 پايىزعا ارتتىر­ماق ماقساتىمىز بار. كەدەن وداعى وڭىرلىك رىنوكتى كەڭەيتىپ جانە ونى الەمدەگى بارىنشا تار­تىمدى رىنوكتاردىڭ بىرىنە اينال­دىرا الاتىنىنا سەنىمىم مول. ساۋلە دۇيسەنباەۆا, ء“سۇت” اق ديرەكتورى. پاۆلودار. ەمدىك ءشوپتى شەتەلدىكتەر تەرىپ ءجۇر ەشقانداي ەلدەرمەن بايلانىس­پاي­مىن, توماعا تۇيىق ءومىر سۇرەمىن دەيتىن مەملەكەتتەردىڭ سىرت كوزگە ۇپايى تۇگەل كورىنگەنىمەن تۇبىندە ەكونوميكالىق اۋىر زارداپتارعا ۇرىناتىندىعى ءسوزسىز. ءبىز بۇل بايلامعا “ەگەمەن قا­زاقستان” گازەتىندە ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايت­­جانوۆامەن  جاسالعان “كەدەن وداعىنان كەدەرگى كەلمەيدى” دەگەن سۇح­­باتتان كەيىن ودان ءارى بەكي تۇستىك. ماماندىعىمىز پروۆيزور, ءبىر­نەشە  ءدارىحانا­لارى­مىز بار بول­عان­نان كەيىن بىزگە جاق­سى تانىس جايتتاردى اڭگىمەلەيىن. ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسى  قىم­باتتاۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ءتىپتى  سولاي بولعان كۇندە دە مۇنى كەدەن ودا­عىنا كىرۋمەن تىكەلەي بايلا­نىس­تىرۋدىڭ ءجونى جوق. ينفلياتسيا – نارىققا ءتان قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. بۇكىل الەمدە باعا نارىقتىڭ ءوز زاڭدىلىعىمەن ءوسىپ وتىرادى. ماسەلە ەل ازاماتتارى تابىسىنىڭ ءوسۋى باعانىڭ وسۋىنەن جوعارى تۇ­رۋىندا. ونى بولدىرماۋ ءۇشىن ەلباسىمىز ءدارى-دارمەكتەردىڭ جارتىسىن وزىمىزدە ءوندىرۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىر, ەلدىڭ بىرنەشە قالاسىندا فارماتسەۆتيكا كاسىپ­ورىن­دارى ىسكە قوسىلادى. دەرمەنە دەگەن قاسيەتتى ءشوپ بار. الەمدە كانادا مەن قازاق­ستان­دا وسەدى. ەلىمىزدە, دالىرەك ايت­قان­دا, وڭتۇستىكتىڭ بىرنەشە اۋدانىندا عانا. جۋساننىڭ وسى ءبىر ءتۇرىنىڭ دانەگى جازدا اششى بولعانىمەن كۇزگى جاڭبىرمەن جۋىلعاننان كەيىن كەرەمەت جۇعىمدى ءشوپ بولادى. مال تەز وڭالادى. دەرمەنەنىڭ شي­پاسىن بايقاعان پاتشالىق رەسەيدىڭ ورىس كوپەسى سونىڭ نەگىزىندە وڭ­تۇستىكتە ءدارى-دارمەك زاۋىتىن اش­قان. قازىر ونىڭ ورنىندا قازاق­ستان­داعى ەڭ ءىرى زاۋىت “حيم­فارم” وتىر. بايقاپ ءجۇرمىز, جاز شىعا وڭ­تۇس­تىككە اۋعان ازاماتتارى كەلەدى. جەر­گىلىكتى ادامداردى جالداپ, قۋ­راي ءتۇبىن قازادى. ءارتۇرلى  جولمەن الىپ كەتەدى. ەستۋىمىزشە, ەمدىك ءدارى جاسايدى ەكەن. قىتايعا ءمۇيىزىن وتكىزەمىز دەپ سايىن دالاعا سىيماي جۇرەتىن كيىكتەردى قىرىپ سالدىق. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى ساقتا­لا­تىن كەڭ بايتاق  قازاقستاندا ءتۇرلى اۋرۋلارعا ەم بولاتىن شيپالى ءشوپ­تەر كوپ. وزگەلەردىڭ جيناپ الۋىن كۇتپەي, نەگە ءوزىمىزدىڭ زاۋىت­تار وڭدەپ, ءدارى شىعارمايدى؟ كەدەن وداعى قازاقستانعا ۇلكەن رى­نوك اشتى. جانار ايتجانوۆا­نىڭ ء“تۇبى كەرەك دۇنيەنى وزىمىزدە ءوندىر­مەسەك, ونىڭ باعالارى وزگەرمەي تۇرا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ كەرەگى جوق” دەگەنى فارماتسەۆتيكا مامان­دارىن قاتتى ويلاندىرۋى كەرەك. نۇرجان تولەكوۆ, “نۇر فارم” جشس ديرەكتورى. شىمكەنت.