پوليتسەي كوپ, سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەگەن

وقيعا سايرام اۋدانىنىڭ ورتالى­عىن­دا بولعان. تۇنگى پاترۋلدىك قىزمەت اتقارۋ كەزىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇدىك تۋدىرعان «ۆاز» اۆتوكولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسىنە توقتاۋدى بۇيىرعان. الايدا جۇرگىزۋشى تالاپقا باعىنباي, قا­­شىپ قۇتىلعىسى كەلەدى. وسى كەزدە ۋچاسكەلىك ينسپەكتور داۋرەن باي­حارا­­شەۆ كولىكتىڭ جولىنا تۇرا قالعان. جۇر­گىزۋشى پوليتسەيدى كولىگىمەن قاعىپ, جىل­دامدىعىن ۇلعايتا ءتۇستى. بىراق داۋ­رەن كاپوتقا سەكىرىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ۋچاس­­كەلىك ينسپەكتوردىڭ ارىپتەستەرى ءتارتىپ بۇز­عان جۇرگىزۋشىنى قۋا جونەلدى. پوليتسەي­دى سۇيرەي وتىرىپ, الماتى – تەرمەز تاس جولى باعىتىنا شىققان جۇر­گىزۋ­شى كورشى قارابۇلاق اۋىلىنا جەت­پەي اۆتوكولىگىن تاستاي قاشادى. ءىز جا­سىرىپ ۇلگەرمەدى. پوليتسيا قىز­مەت­كەر­لەرى جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى با­رىسىندا كۇدىكتىنى قۇرىقتادى. ۋچاس­كەلىك ينسپەكتور, پوليتسيا مايورى داۋرەن بايحاراشەۆ ءوز ومىرىنە قاۋىپتى بول­سا دا, قۇقىق بۇزۋشىنىڭ قاشىپ كەتۋى­­نە جول بەرگەن جوق. وسىلايشا, ول ءوز مىن­دەتىنە ادالدىعىن ءبىلدىرىپ, تابان­دىلىق تانىتتى.

ءتارتىپ ساقشىلارى قانداي جاعداي بولسا دا ءوزىن لايىقتى دەڭگەيدە ۇستاي ءبىلۋى,  جاعاسىنا جارماسىپ, جالا جاۋىپ, ايقاي-شۋ شىعارىپ, سۋىق قارۋ كەزەنىپ, وق اتىپ, ومىرلەرىنە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ جاتسا دا وڭتايلى شەشىم, ايلا-ءتاسىل جاساي ءبىلۋى ءتيىس. ولار بارى­نە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايىن بولۋى كەرەك. تۇركىستان وبلىسى پولي­تسيا­ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا­ گەنەرال-مايورى قايرات دالبەكوۆ قىز­مەتكەرلەرىنە قويىلاتىن بۇل تالاپ­تىڭ وڭاي ەمەستىگىن, بۇل ورايدا پسي­حو­لو­گيالىق ساباق وتكىزۋدىڭ پايداسى كوپ ەكەنىن ايتادى. «قازىر وسىعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. سەبەبى پوليتسيا قىزمەتكەرى قانداي جاعداي بولسا دا اشۋ مەن قىزبالىققا بەرىلمەي, بارىنشا سابىرلى بولۋى كەرەك. وكتەم سويلەپ, قىزۋقاندى مىنەزىن كورسەتىپ تۇرعان ادامدى دا سابىرعا شاقىرا ءبىلۋى ءتيىس. پسيحولوگيالىق ءدارىس وسى ءۇشىن قاجەت. وسى ارقىلى پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرى تۇرعىندارمەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەۋگە توسەلىپ, كوماندا بولىپ ارەكەت ەتۋگە ۇيرەنەدى. سوندىقتان پسيحو­لو­گيا­لىق ساباق قوعاممەن بايلانىستا جۇر­گەن ءتارتىپ ساقشىلارى ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى. حالىققا جاقىن بولۋىمىز كەرەك. جۇرتتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن تىڭداۋمەن ءىس بىتپەيدى, ونى ورىنداۋ كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, «ەڭ باستىسى, دۇرىس جانە ءادىل شەشىم شىعارۋ قاجەت». سوندا عانا حالىقتىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى ارتادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قورعان بولاتىنىنا كوزدەرى جەتىپ, كۇمان-كۇدىكتەرى سەيىلەدى. ءبارى ادىلەتتى بولعانى ءجون. پوليتسيا قىزمەتكەرى قىلمىستى اشۋ بارىسىندا ءىستى تەزىرەك جابۋدى ويلاپ, ءاتۇستى قاراپ, كىناسىز ادامداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتسا, بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا ابىروي اپەرمەيدى. سان قۋالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلمەۋى ءتيىس. ەگەر بۇعان جول بەرسەك, وندا پوليتسياعا دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسەدى. «پوليتسەيلەردىڭ ءبارى وسىنداي» دەپ كوپكە توپىراق شاشىلادى. تىرنەكتەپ جيناعان ابىرويىڭ ايرانداي توگىلەدى. حالىق پوليتسيادان اۋلاق جۇرۋگە تىرىسادى. سوندىقتان بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىمىز, ءتارتىپ ساقشىلارى جول بەرمەۋىمىز قاجەت», دەيدى دەپارتامەنت باستىعى. سونداي-اق پوليتسيا گەنەرال-مايورى تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتى بولعانىن, الاياقتارعا الدانباعانىن قالايدى.

الاياقتارعا الدانىپ, بارماعىن تىس­تەپ وتىرعان تۇرعىندار بۇگىندە از ەمەس. ماسەلەن, جەتىساي اۋدانىنىڭ پو­­ليتسيا بولىمىنە جەرگىلىكتى تۇرعىن ارىز­دانىپ, وتباسىمەن الاياققا الدانىپ قالعانىن ايتىپ شاعىمدانعان. جا­بىرلەنۋشىنىڭ ايتۋىنشا, وعان تانىسى­ كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ ماق­سا­تىن­­دا مەملەكەتتەن قايتارىمسىز 500 مىڭ تەڭگە اقشا شىعارىپ بەرەمىن دەپ سەنىمىنە كىرگەن. جابىرلەنۋشى 200 مىڭ­ تەڭگە جيناپ بەرگەن. ال تانىسى بول­سا اقشانى العاننان كەيىن بوي تاسا­لاپ, ۋادەسىن ورىنداماي, نە تيەسىلى اقشا­سىن قايتارماي, ابدەن ابىگەرگە سال­عان. پوليتسەيلەر جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شا­را­لارىنىڭ ناتيجەسىندە كۇدىكتىنىڭ جەكە باسىن انىقتاپ, ونى اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە جەتكىزەدى. انىقتاي كەلە بەلگىلى بولعانى – كۇدىكتى جۇمىسسىز جۇرگەن, بۇرىن توناۋ, الاياقتىق بويىنشا سوتتى بولعان جەرگىلىكتى تۇرعىن ەكەن. تەرگەۋ بارىسىندا پوليتسياعا ارىزدانعان جابىرلەنۋشىلەردەن باسقا ۇستالعان جىگىتتىڭ تاعى دا ءبىر ايەلدەن 50 000 تەڭگە العانى بەلگىلى بولادى. الاياق جىگىت الداۋ جولىمەن العان اقشانى قاجەتىنە جاراتىپ جىبەرگەنىن تولىعىمەن مويىنداعان.

وڭىردە مال ۇرلىعى وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.  بيىلعى توعىز ايدا 214 مال ۇرلىعى تىركەلگەن. وسى ۇرلىقتىڭ اشىلۋى 75-تەن 76,5 پايىزعا جوعارىلاپتى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قىراعىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە جىل باسىنان بەرى مال ۇرلىعىمەن اينالىسقان 18 قىلمىستىق توپ قولعا ءتۇستى, 58 ادام­ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىل­عان.­ تۇرعىندار مالدارىن قاراۋسىز قال­دىرماۋ ماقساتىندا وڭىردە «مال يەسى­ – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان – باق­تا­شى» دەگەن ۇشجاقتى كەلىسىم بويىن­شا 7759 كەلىسىمشارت ءتۇزىلىپ, ىسكە اسى­رىلۋدا. دەپارتامەنت باستىعى مال­ ۇرلىعىن بولدىرماۋ, ازايتۋ ءۇشىن تۇر­عىندار مالدى تاڭبالاپ, سىرعا سالۋعا ءجۇر­دىم-باردىم قاراماۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدى. پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ دەرە­گىن­شە, بۇگىنگى كۇنى وبلىس كولەمىندە سىر­عالانعان جانە تاڭبالانعان ءتورت ت ۇلىك سانى – 6 339 483. ونىڭ ىشىندە سيىر 800 مىڭنان, جىلقى 340 مىڭنان, ۇساق مال 5 ميلليوننان اسادى. ال تۇيە­نىڭ 26 مىڭنان استامى تاڭبالانعان. سىر­عا­لانعان جانە تاڭبالانعان مالداردى ىزدەپ تابۋ تاڭباسى جوق ءتورت ت ۇلىككە قارا­عاندا جەڭىلىرەك. تۇرعىنداردىڭ قو­را-قوپسىنىڭ ەسىك-تەرەزەسىن, توبەسىن جاق­سىلاپ بەكىتۋگە ءمان بەرمەۋى دە,  جايى­لىمداعى قاراۋسىز مال دا ۇرىلارعا ۇلكەن مۇمكىندىك.

ءوڭىر تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – جول-كولىك وقيعالارى. كەيدە ەشقانداي كىناسى جوق جولاۋشىلار جول-كولىك وقيعاسىنان زارداپ شەگىپ, ءتىپتى مەرت بولىپ جاتادى. ءتارتىپ ساقشىلارى كوپ جاعدايدا جۇرگىزۋشى كىنالى ەكەنىن ايتادى. جىلدامدىقتى شەكتەن تىس اسىراتىندار, نە بولماسا قاراما-قارسى جولاققا شىعىپ, اپاتتىق جاعداي جاسايتىندار ازايماي تۇر. جول-كولىك وقيعالارىنا كوبىنە ماس جۇرگىزۋشىلەر دە سەبەپكەر. وبلىستا جىل باسىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن 600-دەن استام جۇرگىزۋشى انىقتالعان. ىشىمدىك ىشكەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 11 جول اپاتى ورىن الىپ, 16 جولاۋشى جاراقاتتاندى. ءبىر ادام قارا جولدىڭ بويىندا اجال قۇشتى. بۇل جاعداي بۇگىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قا­تاڭ باقىلاۋىنا الىنعان. پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جول اپاتىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وبلىستىڭ تۇر­عىندارىنا ارنايى جادىنامالار تاراتۋدا. سونداي-اق جول-كولىك وقيعالارىن ازايتۋ ءۇشىن وبلىس اۋماعىندا «قاۋىپسىز جول» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسى ءوتتى. وعان كۇشەيتىلگەن تارتىپتە قىزمەت اتقارعان جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جانە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ 700-گە جۋىق قىزمەتكەرى جۇمىلدىرىلعان. «ولار ءۇش كۇندىك رەيد بارىسىندا 4525 جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزۋ دەرەگىن تىركەدى. ونىڭ ىشىندە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە بار. ولار – 423. بۇل از ەمەس. قانشاما ادام قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە سەنىپ, باسىن قا­تەرگە تىكتى. وتىز جۇرگىزۋشىنىڭ ماس كۇيىن­دە كولىك جۇرگىزگەنى انىقتالدى. ءتىپتى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلعان ەكى ادامنىڭ كولىك تىزگىندەپ جۇرگەنى بەل­گىلى بولدى. كولىك قۇرالىن باسقارۋعا قۇ­قىعى جوق ادامدارعا بايلانىستى 92 دەرەك انىقتالدى. جول قوزعالىسى ەرە­جەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن 127 اۆتوكولىك ايىپ­تۇراعىنا قويىلدى. كولىكتىڭ قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپايتىن, تەحنيكالىق باي­قاۋدان وتكىزۋگە ءمان بەرمەيتىن جۇر­گىزۋ­شىلەر دە كوپ. ايتا كەتۋ كەرەك, جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزاتىن جاياۋ جۇر­گىنشىلەر دە از ەمەس. رەيد بارىسىندا 726 ادامنىڭ ءتارتىپ بۇزعانى انىقتالدى», دەيدى پوليتسيا گەنەرال-مويورى قايرات دالبەكوۆ.

ايتا كەتەلىك, بۇگىندە تۇركىستان وبلىسى پوليتسيا باسقارما, بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى ونلاين رەجىمدە حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋدە.

تۇركىستان وبلىسى