بەستاماقتا جازىلعان بەيمالىم ماقالا (احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ماقالاسى تابىلدى)

قۇندى ماقالانى ا.بايتۇر­سىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋني­ۆەرسيتەتى فيلولوگيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ال­ماس­بەك ابسادىق ورىنبور ار­حي­ۆىنەن تاۋىپ العان. عالىم بىل­تىر ءساۋىر ايىندا قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرعان «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ىزىمەن: ورىنبور كەزەڭى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياعا جەتەك­شىلىك جاساپ, مۇراعات كومبەسىندە كومىلىپ جاتقان احاڭنىڭ «قازاق­تاردىڭ ىرىمدارى مەن ماقال-ماتەل­دەرى» («كيرگيزسكيە پريمەتى ي پوس­لوۆيتسى») اتتى تىرناقالدى تۋىن­دىسىن تاۋىپ, ونى ءداستۇرلى جانە ەلەكتروندى باسىلىمدار ار­قىلى جۇرشىلىققا جاريا ەتكەن ەدى. وسىلايشا ۇلى قاي­رات­كەردىڭ كەشەگى كەڭەستىك داۋىر­دەگى ۇرپاق پەن بۇگىنگى قازاق وقىر­مانىنا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ما­­قا­لاسىنىڭ تولىق تۇپنۇسقالىق مازمۇنى العاشقى جاريالانعان ۋاقىتىنان124  جىل وتكەن سوڭ وقىر­مانمەن قايتا قاۋىشىپ, رۋحاني مۇرامىزدى تولىقتىرا تۇس­كەن قۇندى قازىنالار ساناتىنا قوسىل­عان.

مىنە, اراعا ءبىر جىل سالىپ عا­لىم تاعى دا ولجالى بولىپ وتىر. ونىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى ىزدەنىستەرى بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, ۇلت ۇستازىنىڭ 1896 جىلى اتالمىش باسىلىمدا جاريالانعان كەزەكتى ءبىر ماقالاسى ارحيۆ توزا­ڭىنان ارشىلىپ, وقىرمانعا جول تارتىپ وتىر.

–  مۇراعاتتا جۇمىس ىستەگەن عالىم­دارعا الدەبىر ماسەلە جونىن­دەگى ىزدەنىس جولىندا ءتۇرلى قيىن­دىقتار كەزدەسەتىنى تانىس. كەيبىر دەرەك ءساتىن سالىپ, تەز قولعا تۇس­سە, ەندى ءبىرى ۇزاق ىزدەنىستەردىڭ, قازبالاۋدىڭ ارقاۋىنا اينالادى. ال كەيبىرى سۋدان شاپشىعان بالىقتاي جالت بەرىپ كورىنىپ, دەمدە جىم-جىلاس بولىپ جوعالىپ تا كەتەدى. احاڭنىڭ ورىنبور قالا­سىنان شىعىپ تۇرعان «تۋر­گايسكايا گازەتا» باسىلىمىمەن شىعار­ماشىلىق بايلانىستا بولعانى عىلىمي ورتاعا تانىس. وسى گازەتكە جاريالانعان اقتوبە ۋەزى بەستاماق بولىسىنان جولداعان ماقالاسىن قولعا ءتۇسىرۋدىڭ جولى «جالت ەتكەن» قۇبىلىسقا پارا-پار بولدى. ول قولىمىزعا «قازاقتاردىڭ ىرىم­دارى مەن ماقال-ماتەلدەرى» سياقتى ء«ا دەگەننەن» ىلىكپەدى. دىت­تەپ بارساق تا, ءدوپ تيمەدىك. كوپ كۇتۋ­گە تۋرا كەلدى. ونىڭ ارتى پاندەميا لاڭىنان كەلگەن كارانتينگە ۇلاستى. ايلارعا سوزىلعان كارانتين مەن لوكداۋندار اراسىندا جىلت ەتكەن «جىلىمىقتى» پايدالانىپ, ماقالانىنىڭ تۇپنۇسقاسىن كوزبەن كورىپ, كوشىرمەسىن قولىمەن ۇستادىق. وسىدان 124 جىل بۇرىن باسىل­عان جاريالانىم بۇگىنگى تاڭ­­دا پاندەمياعا بايلانىستى الەم جۇرت­شىلىعىن الاڭداتقان, قازاق جۇرتىنىڭ باسشىسى مەن قوس­شىسىن, ەل-جۇرتىن ابىگەرگە سالعان دەنساۋلىق ماسەلەسىنە ارنالعان ەكەن.

ماقالا جاريالانعان 1896 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى – 24 جاستاعى جاس جىگىت. 1895 جى­لى ورىنبور مۇعالىمدەر مەك­تەبىن تامامداعان سوڭ, ۇستازدىق قىزمەتكە ارالاسقان. ماقالانىڭ ءون بويىنداعى جاس ازاماتتىڭ قالام تارتىسى ارقىلى ورنەكتەلگەن مازمۇندا ۇلتتىڭ قامىن تۇتاس ويلايتىن قايراتكەردىڭ بەينەسى تام-تۇمداپ بەلگى بەرەدى...

گازەت ء«وز ءتىلشىمىز» دەپ ايدار تاققان اۆتور ارنايى مەديتسينالىق ءبىلىمى بار دارىگەرلەردىڭ قىز­مەت­تەرى قازاق اراسىنا فەلد­شەرلىك پۋنك­تتەر ارقىلى ورنىعا باستاۋى قازاق جۇرتىن شارلاتان باقسى-بالگەرلەردىڭ ساۋاتسىز ەم-دومى­نان قۇتقارادى جانە قالالىق جەرلەردەن وتە الىس دالالىق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن قازاق جۇرتى ءۇشىن دارىگەرلىك مەكەمەنىڭ جاقىن بولعاندىعى ۇلكەن جاقسىلىق ەكەنىن سۇيسىنە جازادى. سونداي-اق اۆتور ساۋاتىز, الاياق باقسى-بالگەرلەردى سىن ساداعىنا الىپ, رەسمي فەلدشەرلىك ەمدەۋ مەكە­مەلەرىن كوبەيتۋ ارقىلى عانا ەل ىشىندە قاپتاپ كەتكەن مالتابار دۇمشە باقسى-شارلاتانداردان قۇتىلۋعا بولاتىنىن مەڭزەيدى, دەيدى الماسبەك ابسادىق.

ا.بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىنەن ورىس جۇرتى قونىستانعان قالالىق جانە سەلولىق ەلدى مەكەندەردە ارنايى ءبىلىمى بار دارىگەرلەردىڭ قىزمەتى جاقسى جولعا قويىلعانىن جانە ناۋقاستانعان كىسى جەدەل تۇر­دە دارىگەر كومەگىنە قول جەت­كىزە الاتىندىعىن, ال دالالىق ولكەنى جايلايتىن قازاقتارعا بۇل قىزمەتتىڭ جول الىستىعىنا بايلانىستى قولى جەتپەيتىندىگى, وسىعان بايلانىستى شارلاتان باقسى-بالگەرلەردىڭ ەم-دومى ۇستەمدىك قۇراتىنىن قىنجىلا بايان­دايدى. «قازاقتىڭ باسىنا ءتۇسىپ وتىرعان ەڭ باستى قيىنشىلىق ءھام قولايسىزدىق – اۋىل مەن قالانىڭ الشاقتىعى: ورىس دارىگەرلەرى ناۋقاستى الدىمەن قاراپ, تەكسەرىپ الماي ەشقانداي ءدارى بەرمەيدى, ال اۋىرىپ جاتقان ادامدى جەر تۇبىندە جاتقان اۋىلدان قالاعا اپارۋ اسا قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. قازاق اۋىرا قالسا, نە بولاتىنىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. بەيباق ناۋقاسقا ەشبىر كومەكسىز جاتۋ وتە قيىن. ال دارىگەرلىك بىلىمنەن مۇلدە ساۋاتى جوق باقسىعا جۇگىنۋ ودان دا قاۋىپتى. ەمدەۋدىڭ ورنىنا ولار كەرىسىنشە زيان كەلتىرىپ, ادام ولتىرۋگە دەيىن بارادى نەمەسە اۋرۋدى اسقىندىرىپ جىبە­رەدى. باقسىدان كەيىن دارىگەرگە قارالعان ناۋقاستىڭ ايىعىپ كەتۋى ەكىتالاي», دەپ ارنايى ءبىلىمى جوق نادان  باقسى-بالگەرلەر ناۋقاستى دۇرىس ەمدەمەي, ۋاقىتى وزعان دەرت اسقىنىپ, كوبىنە, كەش كەلگەن ءبىلىمدى دارىگەردىڭ كومەگىنە قاراماستان,  ناۋقاستىڭ ولىمىنە اپارىپ قايعىلى جاعدايمەن اياقتالاتىنىن جازادى.

ماقالادا اۆتور نەگىزىنەن ورىس حالقى مەكەندەيتىن قالالىق, سەلولىق جەردەگىدەي دارىگەرلىك قىزمەتتىڭ الىستاعى قازاق اۋلىنا جەتكەندىگىنە رازى بولا وتىرىپ, ءوزى تۇراتىن بەستاماق بولىسىنىڭ  №4 اۋىلىندا اشىلعان فەلدشەرلىك پۋنكتتىڭ جۇمىسىندا ورىن العان كورىنىستى سيپاتتايدى. مۇندا پۋنكت اشىلىسىمەن تۇرعىندار باقسى-بالگەرلەردىڭ ەم-دومىنا جۇگىنۋدى قويىپ, فەلدشەرگە قاراي اعىلعانىن, ەكىنشى اي عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان دارىگەرلىك مەكەمەگە 200-دەن استام ناۋقاس كومەك سۇراپ كەلگەندىگىن جازادى جانە وسى جۇمىستى جولعا قويعان اكىمشىلىككە ريزاشىلىق بىلدىرەدى.

– بەستاماق بولىسىنداعى №4 اۋىل, 1902-1903 جىلدارداعى انىقتامالىق دەرەكتەردە «ارىن­عازيەۆ اۋىلى» دەپ اتالادى. مۇن­داعى بولىستىق مەكتەپتە 1902 جىلى چۋتاەۆ (شوتاەۆ) دەگەن ازامات, ال 1903 جىلى مامبەت ايجارىقوۆ دەگەن ازامات ۇستازدىق ەتكەن. قازىر قوستاناي قالاسىندا پاتشا تۇسىندا سۇلتاندىق قۇرعان شوتاي باقتىكەرەەۆتىڭ ۇرپاعى مارات شوتاەۆ دەگەن دارىگەر تۇرادى. ول كىسى  شىققان جەرىمىز بوكەي ورداسى ەدى دەپ اتايدى. بىراق بەستاماقتا ۇستازدىق ەتكەن شوتاەۆ تۋرالى ەشبىر دەرەك بىلمەيدى.

اقتوبەلىك ولكەتانۋشىلار №4 اۋىلدى, ياعني «ارىنعازيەۆ اۋىلىن» تاپسا, ا. بايتۇرسىن ۇلى 1896 جىلى ۇستازدىق قىزمەت ەتكەن ەلدى مەكەن بەلگىلى بولار ەدى. ازىرگە بەلگىلىسى:  ۇلى ۇستاز اقتوبە-ىرعىز وڭىرىندە ءبىزدىڭ شامالاۋىمىزشا 6 جىل قىزمەت ەتكەننەن كەيىن, 1898-1903 جىلدارى قوستاناي توڭىرەگىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقارادى. بۇل جىلدارى ول امانقاراعاي بولىسىنىڭ №2, ياعني اۋليەكول اۋىلدىق مەكتەبىندە, ودان كەيىن قوستاناي قالاسىنداعى ەكى كلاستىق مەكتەپ جانىنان اشىلعان پەداگوگيكالىق كۋرستا, ورىنباەۆ (ۋرۋنباەۆ) مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. ورىن­باەۆ مەكتەبىنىڭ  مەڭدىقارا مەن جەلقۋار بولىسىنىڭ قايسىسىندا ورنالاسقانى ءالى انىق ەمەس.  1904 جىلى احاڭ ومبىعا, ا.الەكتوروۆ­تىڭ جانىنا قىزمەت اۋىستىرادى. بۇلار ەندى مازمۇنى بولەك اڭگىمە, – دەيدى الماسبەك ابسادىق.

قوستاناي وبلىسى