ماسەلەن, بىلتىر قازاقستانداعى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە كيبەرينتسيدەنت جاسالعانى تۋرالى 50 وقيعا تىركەلسە, جىلدىڭ ءالى اياقتالماعاندىعىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىش ءۇش ەسەگە وسكەن. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا بيىل 134 جاعداي تىركەلدى. سونداي-اق بىلتىر قارجىلىق نارىقتاعى سۋبەكتىلەرگە كيبەرقاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەردى قاپەردە ۇستاۋ جونىندە 137 حابارلاما جىبەرىلسە, بيىل قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مۇنداي ەسكەرتۋلەردىڭ سانىن 350-گە كوبەيتۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستاندىق بانكتەردە كيبەرشابۋىلدارعا قارسى ارەكەت ەتەتىن ارناۋلى قىزمەت قۇرىلاتىن بولادى.
وسى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا سايكەس كەلگەن «پاندەميا كەزىندەگى الاياقتىق» ونلاين-كونفەرەنتسياسىندا دا سوڭعى ۋاقىتتا بەلەڭ العان تسيفرلى الاياقتىق تۋرالى كەڭىنەن باياندالدى. ويتكەنى قازاقستانداعى «Kaspersky» زەرتحاناسى وتكىزگەن ساۋالداما ناتيجەسىندە بانك اتىن جامىلعان «سمارتفوندى-الاياقتار» ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءۇشىنشى ازاماتىن ارباعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ياعني ينتەرنەت-الاياقتار پايدالانۋشىمەن جەلىدە قاشىقتان كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى ارقىلى (e-mail, سمس, الەۋمەتتىك جەلىلەر, مەسسەندجەرلەر جانە اسىرەسە تەلەفون) بايلانىس ورناتىپ, ءوز ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرعان.
ساۋالداما ناتيجەسى بويىنشا, ءاربىر ءۇشىنشى قازاقستاندىق (31%) بانك قىزمەتكەرى بولىپ ءوزىن تانىستىرعان الاياقتارمەن كەمى ءبىر رەت بايلانىسقا تۇسكەنىن ايتادى. ماسەلەن, ءتورت جاعدايدىڭ ۇشەۋىندە (73%) تەلەفون الاياقتىعى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. شامامەن ءاربىر ەكىنشى قوڭىراۋ جۇمىس ۋاقىتىندا دۇيسەنبىدەن بەيسەنبىگە دەيىن, ساعات 11-دەن 18-گە دەيىن كەلىپ تۇسكەن ەكەن. ويتكەنى جۇمىسىمەن باسى قاتىپ جاتقان قىزمەتتەگى ادامداردىڭ مۇنداي كەزدە ءبىر نارسەنىڭ بايىبىنا بىردەن بارۋى قيىن, وڭاي قارماققا تۇسەدى.
سونداي-اق كيبەر-قاسكۇنەمدەر قاجەتتى اقپاراتتى الدىن الا جيناپ, الەۋمەتتىك ينجەنەريا ادىستەرىن بەلسەندى قولدانادى. وسىلايشا ارباۋعا تۇسكەن ءۇش جاعدايدىڭ بىرىندە ولار قوڭىراۋ شالعان ادامنىڭ دۇرىس اتىن, تەگىن جانە اكەسىنىڭ اتىن اتاعان. ەڭ كوپ تارالعان الاياقتىقتاردىڭ ىشىندە ءتيىمدى نەسيە ۇسىنىسى 64% پايىزدى قۇرايدى. سودان كەيىن زەرتتەۋلەر ناتيجەسى پارول, بانكتىك كارتا ءنومىرى, پين, CVV كودى (59%) جانە 44% «كارتانىڭ بۇعاتتالعانى» تۋرالى حابارلامالاردى كورسەتەدى.
قىسقاسى, 43% جاعدايدا الاياقتار سمس نەمەسە كارتا دەرەكتەرىنەن كودتى شىعارۋعا تىرىسسا, ال 22% جاعدايدا اقشانى قاۋىپسىز شوتقا اۋدارۋعا كوندىرۋگە ۇگىتتەگەن. 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا «بانك ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى» بولىپ تابىلاتىن الاياقتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورتاشا سوماسى 12 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. دەمەك, بۇكىل ەلگە شاققاندا ءاربىرىمىز بيىل شامامەن 12 مىڭ تەڭگەدەن ايىرىلىپ وتىرمىز.
«تەلەفوندى الاياقتىق وسى كۇنى قازاقستان تۇرعىندارى ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ بارادى. ءبىز بەيتانىس نومىرلەردەن, اسىرەسە بانك قىزمەتكەرلەرى بولىپ ءوزىن تانىستىراتىن ادامداردىڭ قوڭىراۋلارىنا اباي بولۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالامىز. ناقتى بانك قىزمەتكەرى ەشقانداي جاعدايدا كودتار مەن پارولدەردى اتاۋدى سۇراماۋى ءتيىس. كىشكەنە كۇمان تۋىنداعان جاعدايدا, ادەپسىزدىك تانىتۋدان قورىقپاي, بىردەن تەلەفون تۇتقاسىن قويىڭىز. بۇل شىن مانىندە بانكتەن قوڭىراۋ شالۋ بولعانىن قايتا تەكسەرۋ ءۇشىن كارتانىڭ ارعى بەتىندە كورسەتىلگەن ءنومىر بويىنشا ءسىز ارقاشان ءوز بەتىڭىزبەن قوڭىراۋ شالا الاسىز», دەيدى ورتالىق ازيا, تمد جانە بالتىق ەلدەرىندەگى «Kaspersky» باسقارۋشى ديرەكتورى ەۆگەني پيتولين.
ەۋرازيالىق بانكتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, كارتالىق جانە تولەم وپەراتسيالارى, پروتسەسسينگ جانە تسيفرلىق قىزمەتتەر باعىتىنىڭ جەتەكشىسى سۆەتلانا كورولەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا الاياقتىق كورسەتكىشى ەڭ تومەن ەلدەر قاتارىنان سانالادى. الايدا پاندەميا كەزەڭىندە – ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا ەل اۋماعى بويىنشا كوپتەگەن قازاقستاندىق بانكتە الاياقتاردىڭ بەلسەندىلىگى كۇرت جوعارىلاعان. ال دۇنيە ءجۇزى ينتەرنەت-الاياقتار كەسىرىنەن جىلىنا 5,2 ترلن دوللار شىعىن كورەدى.
جەتىلدىرىلگەن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالارمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن الاياقتىقتار اسىرەسە عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستاردان كەيىن كۇشىنە مىنگەن. سمارتفوندى سۇمداردىڭ كەسىرىنەن ۇلكەن قارجى جوعالتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ باسىندا اقش (51-53 پايىز) تۇر, ەكىنشى ورىنعا ەۋروپا ەلدەرى جايعاسادى (21-24 پايىز), ءۇشىنشى ورىندا لاتىن امەريكاسى (9-10 پايىز) بار.
مۇندايدا بانك نە ىستەي الادى؟ جوعالعان, ۇرلانعان كارتالارداعى ەسەپشوتتارعا ساق بولۋ, كارتوچكالىق ەسەپشوتتار جۇيەسىنە جاسالاتىن شابۋىل كومپرومەتاتسيامەن (جالاقى الاتىن كارتالارداعى مالىمەتتەردى قورعاۋ) كۇرەسە الادى.
«شىعاسىعا – يەسى باسشى» دەگەندەي, ينتەرنەت-الاياقتار كەسىرىنەن كليەنتتەر قارجىسىنان ايىرىلىپ قالعان جاعدايدا 85 پايىزىنا وزدەرى كىنالى, 15 پايىز جاعدايدا عانا بانك جوعالعان قارجىنى قالپىنا كەلتىرە الادى. بۇل – كليەنتتەردەن بەيتاراپ, الاياقتار جالعان كارتوچكالار جاساۋ ارقىلى اقشانى قولدى ەتۋ سىندى وقيعالار.
سونداي-اق قارجى سالاسىنداعى الاياقتاردىڭ ارەكەتىن زەرتتەپ جۇرگەن پسيحولوگ مارينا گالكينا ينتەرنەت-ساۋدا كەڭىستىگىندە كيبەر-قاسكويلەر ساتۋشى عانا ەمەس, ساتىپ الۋشى بولىپ تا الداي بەرەتىندىگىن ايتادى. بۇل جەردە ادامنىڭ اشكوزدىگى, وڭاي ولجاعا يە بولا سالۋ, ساراڭدىق سياقتى قاسيەتتەرى دە از ءرول اتقارمايدى. قىسقاسى, سمارتفوندى الاياقتار سەنىمگە كىرۋدىڭ بارلىق ايلاسىن كاسىپقوي تۇرعىدا مەڭگەرگەن دەسە دە بولادى. سىزگە قىسىم جاسايتىنى سونشالىقتى, ويلانىپ, سوزبالاقتاپ تۇرعاندا ۇلكەن ولجادان ايىرىلىپ قالاتىنداي كۇي كەشۋىڭىز مۇمكىن. ويتكەنى «بۇل باق» سول ساتتە تەك سىزگە بۇيىرىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
«بۇل نەگىزىنەن تەلەفوندى الاياقتىق – ول ۆيشينگ (voice phishing) دەپ اتالادى. الاياقتار وزدەرىن بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ نەمەسە كولل-ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرادى, سەنىمدى بولۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان كولل-ورتالىقتىڭ دىبىسى فوندا بولادى, ال ارنايى باعدارلاما – انونيمايزەرلەردىڭ كومەگىمەن تەلەفون ءنومىرى بانكتىڭ رەسمي ءنومىرى رەتىندە كورسەتىلەدى. قازىردىڭ وزىندە الەم بويىنشا الەۋمەتتىك ينجەنەريا بانك كليەنتتەرىن الداۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن بەلگىلى ءبىر سالاعا اينالعان. مۇنىمەن تەك تولەم نارىعىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى بىرىگىپ, كليەنتتەردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى عانا كۇرەسۋگە بولادى» دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار پسيحولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا, الاياقتار تەلەفون شالۋ كەزىندە ادامدارعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قىسىم كورسەتەدى. ياعني ولاردىڭ ءالسىز تۇستارىن ءدال تاۋىپ, ارەكەت ەتەتىندەرىن ايتادى. ماسەلەن, ايەل ادامداردى اۋرۋ, مۇگەدەك بالاعا سابيلەردى ەمدەۋ شوتىنا اقشا اۋدارتۋ, ەرلەردى ءتيىمدى جالعان نەسيەلەرگە الۋعا كوندىرۋ ءجيى كەزدەسەدى.
«الاياقتىڭ جەتىستىگى ونىڭ جابىرلەنۋشىدە ۇتىمدى شەشىم قابىلداي المايتىنداي ەتىپ كۇشتى ەموتسيالار تۋعىزۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. الاياقتار سىزگە قارجىڭىزعا تونگەن قاۋىپ تۋرالى ايتىپ جاتقان كەزدە بانك قىزمەتكەرى سياقتى ىرعاقتى بايىپتى داۋىسپەن حابارلاسقاندىقتان, ءسىز وسى ساتتە شىنىندا دا قورقىنىش, ۇرەيگە بوي الدىراسىز. ابىرجىعاندىقتان وسى ساتتە ءسىزدى تىعىرىقتان شىعارار ادامنىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋعا دايىن بولاسىز», دەدى ونلاين-كونفەرەنتسياعا قاتىسقان پسيحولوگ مارينا گالكينا.
ەڭ قىزىعى, ونلاين-بريفينگتە جۋرناليستەر قاي جاستاعىلار الاياقتارعا تەز الدانادى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى توسىن بولدى. بۇرىن حاكەرلەردىڭ قارماعىنا ۇلكەن كىسىلەر كوپ تۇسسە, سوڭعى جىلدارى جاستار عانا ەمەس, ءىت مامانداردىڭ الدانعان كەزدەرى كوپ بولعان.
– بيىل ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا «Kaspersky» زەرتحاناسى قازاقستاندىقتار اراسىندا تەلەفون الاياقتىعى بويىنشا ساۋالداما جۇرگىزدى. وعان 500 رەسپوندەنت قاتىسىپ, سۇراقتار 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا, ياعني پاندەميانىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنىڭ شارىقتاۋ كەزىنە قاتىستى بولدى. ءوزىن ءوزى وقشاۋلاۋ جاعدايىندا ادامدار وزدەرىنىڭ قارجىسىنا قاتىستى اقپاراتقا وتە سەزىمتال كەلەدى. ماسەلەن, ءتيىمدى نەسيە ۇسىنۋ, بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى نەمەسە حابارلاندىرۋ سايتىنان ساتىپ الۋشىنىڭ قوڭىراۋى بولسىن. بانك قىزمەتىن پايدالانۋشىلار بەلگىلى ءبىر قارجىلىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى سۇراپ, بەلگىسىز نومىرلەردەن قوڭىراۋ شالعان كەزدە مۇقيات جانە ساۋ سكەپتيتسيزمدى كورسەتۋى كەرەك. بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ترانزاكتسيالار ءۇشىن كارتا دەرەكتەرىن نەمەسە ءبىر رەتتىك پارولدەردى سۇرامايتىنىن ءاردايىم ەستە ساقتاڭىز. قازىر ارنايى باعدارلامالىق جاساقتاما بار – قارا تىزىمدەر, ولاردىڭ كونتاكتىلەر تىزىمىنەن ەمەس نومىرلەردى انىقتايتىن باعدارلامالار, انتيفيشينگ جانە انتيسپاممەن قورعانىس شەشىمدەرى سياقتى. الدىمىزدى ويلاساق, كەلەشەكتە تسيفرلى ساۋاتتىلىقتى مىندەتتى تۇردە ارتتىرۋ, الاياقتىقتان, ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى قورعاۋ شەشىمدەرىنەن ۇنەمى حاباردار بولۋ, سونداي-اق زيانكەستەردىڭ قۋلىقتارىن زەردەلەۋ قاجەت. ادامدارعا تسيفرلى ساۋاتتىلىقتى مىندەتتى تۇردە ارتتىرۋ قاجەت, الاياقتىقتان, ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى قورعانۋ تۇرلەرىنەن ۇنەمى حاباردار بولۋ, سونداي-اق زيانكەستەردىڭ قۋلىقتارىن زەردەلەپ وتىرۋ ارتىق ەتپەيدى, – دەيدى «Kaspersky» زەرتحاناسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەۆگەني پيتولين.
سوندىقتان ساراپشىلار تەلەفون الاياقتارىنا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ەسكە سالا وتىرىپ, وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى دەپ تانىستىراتىن ادامداردىڭ كەز كەلگەن قوڭىراۋلارىنا ساقتىقپەن قاراۋعا شاقىرادى. مەسسەندجەرلەردەگى سمس نەمەسە حابارلامالاردان كەلگەن كۇماندى سىلتەمەلەرگە دە وتپەگەن ابزال.
الماتى
