وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى از
سىرتتان كەلگەن قاراجاتتىڭ 9%-ى وڭدەۋشى سەكتورعا, سونداي-اق 5% قويمالاۋ جانە كولىك سالاسىنا جۇمسالدى. وسى ستاتيستيكادان شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قازاقستان ءالى دە شيكىزات كوزى رەتىندە قاراستىرىلاتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قازىر شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالالارىنا باعىتتالعان 200-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, كولىك قۇراستىرۋ جانە قۇرامداس بولىكتەر وندىرىسىنە, مۇناي-گاز حيمياسى جانە حيميا ونەركاسىبى, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى, سونداي-اق كولىك جانە لوگيستيكاعا بايلانىستى جوبالار قامتىلعان.
بىلتىر 1 ملرد دوللاردان اساتىن ينۆەستيتسيا ارقىلى 40 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, شامامەن 3,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. پاندەمياعا قاراماستان بيىل شەتەلدىك ينۆەستورلار 2,5 ملرد دوللار قاراجاتقا 40-قا جۋىق جوبانى ىسكە قوسادى دەپ جوسپارلانۋدا. بۇگىندە سونىڭ جالپى قۇنى 800 ملن-داي دوللاردى قۇرايتىن 12 جوباسى جۇمىس ىستەپ تۇر.
Finprom.kz پورتالىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ باعالاۋىنشا, قازاقستاندا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ تومەن دەڭگەيى جانە سىرتقى تاۋەكەلدەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى فيسكالدى رەزەرۆتەردىڭ ەلەۋلى كولەمى ساقتالۋدا. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامىنشا, كەلەر جىلى ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى 2,8%-دى قۇراپ, 2025 جىلعا قاراي 4,6%-عا جەتەدى.
وسى جىلى Moody’s جانە FitchRatings اگەنتتىكتەرى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق رەيتينگىن سەنىمدىلىك دەڭگەيىندە راستادى. قازىر ەلىمىزدە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاسىپ, جەڭىلدەتىلگەن سالىق رەجىمى, ۇلتتىق زاڭناما جەتىلدىرىلىپ, ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار پاكەتى ۇلعايۋدا. باسىم سالالاردا جوبالاردى ىسكە اسىراتىن ينۆەستورلارعا سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرىلگەن.
وسى شارالار ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, 2018 جىلى تشي-نىڭ جالپى اعىنى 15,8%-عا ۇلعايدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش سول دەڭگەيدە ساقتالىپ, 24 ملرد دوللار مەجەسىندە تۇراقتادى.
شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا ىشكى ينۆەستيتسيا جۇمسالۋدا
الايدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كونيۋنكتۋرا كوڭىل كونشىتپەيدى. ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋستىق پاندەميانىڭ سالدارىنان بيىلعى 8 ايدا ىشكى جالپى ءونىم 2,4%-عا تومەندەدى. سايكەسىنشە, وسى كەزەڭدە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى دە 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,1%-عا ازايدى.
«تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى تارتىلعان 330 ملرد دوللار نەگىزىنەن شيكىزات سەكتورىنا باعىتتالعانى ءمالىم. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا كوپ جاعدايدا ىشكى ينۆەستيتسيا جۇمسالادى جانە وعان مەملەكەت قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. شەتەلدىكتەردىڭ بۇل باعىتتاعى قىزىعۋشىلىعىنىڭ تومەندىگى كوپتەگەن سەبەپپەن بايلانىستى. ايتالىق, تاۋەلسىزدىك جىلدارى بىزدە شيكىزاتتىق سەكتوردى دامىتۋ مودەلى قالىپتاستى. دەمەك, پايدالى قازبالاردى يگەرۋ ينۆەستورلارعا ىڭعايلى بولدى. سوندىقتان سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسات شيكىزاتتىق ەكسپورتقا باعدارلاندى. تاعى ءبىر سەبەبى, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىققا ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ جوقتىعى, سونداي-اق ەكونوميكالىق ساياسات ساپاسىنىڭ تالاپقا ساي كەلمەۋى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ دامىماي قالۋىنا ىقپال ەتتى. ياعني شەتەلدىكتەرگە ەكونوميكالىق ساياسات ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى كەرەك. بۇل دا ماڭىزدى فاكتور سانالادى», دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ تاسادا قالۋىنا شيكىزاتتىق تاۋارلاردى ءوندىرۋ جىلدامدىعىنىڭ ەسكەرىلمەگەنى اسەر ەتتى دەپ سانايدى. دەمەك, ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ەكونوميكالىق ساياساتتى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ, وڭتايلاندىرۋ ستراتەگياسى كوزدەلمەگەندىكتەن اتالعان سالادا تەپە-تەڭدىك ساقتالماي وتىر. پايدالى قازبالاردى يگەرۋ قارقىندى جۇرگەن سوڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, سول سەكىلدى باسقا دا يندۋستريالىق باعىتتار كەنجەلەپ قالدى. وسىنىڭ سالدارى ەكونوميكا عىلىمىندا بەلگىلى «گوللاند اۋرۋىنا» الىپ كەلۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشى. تۇپتەپ كەلگەندە, شيكىزاتتىق سەكتور شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى ۆاليۋتا باعامى ارقىلى تۇنشىقتىرىپ وتىرادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا تشي-نىڭ جالپى اعىنى 3,6 ملرد دوللارعا جەتىپ, ونىڭ ەداۋىر ۇلەسى نيدەرلاندى (988,3 ملن دوللار), اقش (744,9 ملن دوللار) جانە رەسەيگە (379,9 ملن دوللارعا) تيەسىلى بولدى.
ينۆەستورعا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ماڭىزدى
وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى قالىپتاستىرۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) ماڭىزدىلىعى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. ەاەو جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ساناۋلى ينستيتۋتتاردىڭ قاتارىنا كىرەتىن ورتالىق ينۆەستيتسيالار اعىنىن جانە ىشكى قارجى نارىعىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزۋدە. احقو الاڭىندا اعىلشىن قۇقىعىنا نەگىزدەلگەن جانە حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس تاۋەلسىز رەتتەۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
«الەمدە ورىن العان كوروناداعدارىس بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى وزگەرتتى. ويتكەنى ونىڭ سالدارىنان ەلىمىزگە تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ ءبىراز بولىگى توقتاپ قالىپ وتىر. قازىر سىرتتان قاراجات تارتۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. ارينە قازاقستاندا, اتاپ ايتقاندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الاڭىندا اعىلشىندىق قۇقىقتىڭ ەنگىزىلۋى دۇرىس قادام. سەبەبى سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى رەيتينگتەگى كورسەتكىشىمىز كوپتەگەن ينۆەستوردىڭ ەكىۇداي پىكىرىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دامۋشى ەلدەرگە, قازاقستانعا كەلمەۋدەگى نەگىزگى سەبەبى وسى. نەگە دەسەڭىز, قاراجات قۇياتىن ىسكەر ازاماتتار تابىسى مەن مۇلكىنەن ايىرىلماۋ ءۇشىن زاڭ اياسىندا كەپىلدىك بولعانىن قالايدى. وسى تۇرعىدان العاندا احقو-نىڭ پلاتفورماسىنا اعىلشىندىق قۇقىقتىڭ كەلۋى ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى», دەدى GSB UIB ديرەكتورى, ەكونوميست ماقسات حالىق.
ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت
شەتەلدەن كەلەتىن ىسكەر ازاماتتاردىڭ بارلىعى بىردەي مىندەتتەرىن اينا قاتەسىز ورىندايدى دەۋگە كەلمەيدى. وكىنىشكە قاراي, ارالارىندا جوسىقسىز ينۆەستور دا تابىلىپ جاتادى. ەكونوميستەر جاۋاپسىز ىسكەر ورتامەن جۇمىستى رەتتەپ, مۇنداي ولقىلىقتارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەيدى.
«البەتتە جاۋاپسىز ينۆەستورلار كەزدەسىپ جاتادى. بۇل بىزدە عانا ەمەس, جالپى الەمدىك ۇردىسكە ءتان جاعىمسىز قۇبىلىس. بىراق ءتيىستى ورگاندار ولاردى الدىن الا انىقتاپ, قىزمەتتەرىن توقتاتۋى كەرەك. مىسالى, 90-جىلدارى قوستانايدا «حيمۆولوكنو» كاسىپورنىندا شىعارىلعان ونىمدەر عارىش سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ ءجۇردى. مۇنداي زاۋىت ەكەۋ عانا بولعان. ونىڭ ءبىرى – امەريكالىق DuPont كومپانياسى. سول كومپانيا ينۆەستور رەتىندە قوستانايداعى زاۋىتتى ساتىپ الىپ, ەكى جىلدان كەيىن وتاندىق كاسىپورىنداعى ءوندىرىستىڭ توقتاۋىنا ىقپال ەتتى. ياعني بارلىق ينۆەستور «پەرىشتە» بولا بەرمەيدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مۇقياتتىلىقتى تالاپ ەتەتىن سەكتورلار بولادى. وعان جاپپاي شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ قاتەلىك. تۇتاستاي العاندا, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا ينۆەستيتسيا قۇيعان ءتيىمدى. ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مودەلىن وزگەرتكەن دۇرىس. ۇشىنشىدەن, سوڭعى بەس جىلدا تولەم بالانسىندا اعىمداعى ەسەپشوتتا تەرىس سالدو تىركەلدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەگەر دە اعىمداعى ەسەپشوتتا دەفيتسيت ورىن السا, وندا ۇلتتىق جيناقتاۋ جۇيەسىندە جەتىسپەۋشىلىك بايقالىپ وتىر. سوندىقتان شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋعا ءماجبۇرمىز. ال كەرىسىنشە ەسەپشوتتا پروفيتسيت بايقالسا, وندا سىرتتان قاراجات تارتۋ مىندەتتى ەمەس», دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.
قازاقستاننىڭ زاڭناماسىندا شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قاراستىرىلعان پرەفەرەنتسيالار جەتكىلىكتى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا بۇل دۇرىس قادام بولعانىمەن ونىڭ دا ەكىنشى جاعى بار دەيدى ماماندار.
«ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا اقشا سالاتىن ينۆەستورلار ءۇشىن سالىقتىق جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – وتە دۇرىس شەشىم. بىراق ونىڭ ەكىنشى جاعى بار. ماسەلەن, ۇلتتىق قوردىڭ توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر, سونداي-اق ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا اكەلگەن كاسىپكەر اناتولي ستاتي ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قۇيعان قاراجاتىن قايتارا الماي وسىعان قاتىستى سوت پروتسەستەرى جيىلەپ كەتتى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىندا 22 ملرد دوللارعا دەيىن بۇعاتتالعان كەزدەرى بولدى. سول سەبەپتى بۇل جەردە زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى ماڭىزدى. سوندا عانا ەلىمىزگە جاۋاپتى ينۆەستورلار تارتىلادى دەگەن ويدامىن. ەگەر دە سىبايلاس جەمقورلىق رەيتينگىندە تومەندەي بەرسەك, كەرىسىنشە جوسىقسىز, پاراقورلىقتى قۇپ كورەتىن ينۆەستورلار كەلە بەرۋدى جالعاستىرادى», دەدى م.حالىق.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانى شاپشاڭ دامىتۋ ءۇشىن ەكى مودەل قاراستىرىلادى. ءبىرىنشىسى – ينۆەستيتسيا سالۋ, تارقاتىپ ايتقاندا سىرتتان قاراجات تارتۋ ارقىلى ەكونوميكانى ارتتىرۋ. ەكىنشى مودەل – تۇتىنۋ. دەمەك, تۇتىنۋ قابىلەتىن ۇلعايتۋ ارقىلى دا ەكونوميكانى كوتەرۋگە بولادى. قازاقستان ينۆەستيتسيالىق مودەلمەن كەلەدى. وكىنىشتىسى سول, ەكىنشى مودەلدى ەنگىزۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان جوق.
