سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ قاسىرەتى

­­­­­­­جارتى عاسىر بويى ايتىلماي, تاريحى جازىلماي كەلە جاتقان قاندى وقيعانىڭ ەڭ ءىرىسى 1930 جىلى اقپان ايىنىڭ 7-16 جۇلدىزى ارالىعىندا سوزاقتا بولعان حالىق نارازىلىعى ەدى. ادام شىعىنى مەن قاتىسقاندار سانى جاعىنان ەڭ اۋقىمدى بۇل كوتەرىلىستىڭ تۇتانۋىنا حالىقتىڭ قولىنداعى مال-م ۇلىكتىڭ زاڭسىز تاركىلەنۋى, زورلىق-زومبىلىق, قولىنداعى سوڭعى ساۋىن مالىنا دەيىن تارتىپ الىنۋى, ء«جۇن سالىعى», «ماقتا سالىعى» ت.ب. ءتۇرلى سالىقتاردىڭ سالىنۋى سەبەپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە وسى زاڭسىز ىستەردى اسىرا سىلتەۋمەن شەگىنە جەتكىزگەن كوممۋنيستەر مەن كومسومولداردىڭ, ءتۇرلى ۋاكىلدەر مەن شولاق بەلسەندىلەردىڭ باسسىزدىعى وتقا ماي قۇيا ءتۇستى. كۇي­زەلىپ, ابدەن جۇتاعان حالىق, نامىسى تاپ­تالعان بۇقارا امالى تاۋسىلىپ, اتقا قونۋعا ءماجبۇر بولدى.

1928 جىلدىڭ تامىزىندا قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ «اۋقاتتى بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تار­كىلەپ, جەر اۋدارۋ» جونىندەگى قاۋلىسى شىققاننان كەيىن قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىن باسقارعان ف.گولوششەكين ەلدى نەعۇرلىم قىسقا مەرزىم ىشىندە وتىرىقشىلىققا كوشىرۋگە پارمەن بەردى. كۇشتەپ, زورلىقپەن تىگەرگە تۇياق قالدىرماي مالدى ورتاعا سالدى, ال «ورتا بولمايمىز, كولحوزعا بىرىكپەيمىز» دەگەندەر تۇرمەگە جابىلدى. ورتالىق بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى شاش ال دەسە, باس الاتىن بەل­سەندىلەرى ويىنا كەلگەنىن ىستەي باستادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ «سوزاق كوتەرىلىسىنە جەرگىلىكتى بەلسەندىلەردىڭ جاسى كەلگەن ادامداردى اپانعا سالىپ, قىس ايلارىنىڭ قار ارالاس جاڭبىر كەزىندە ازاپتاۋى تۇرتكى بولعان», دەيدى. كىم ءبىلىپتى, 1930 جىلدىڭ قىسى كەتپەي جاتىپ ورتا شارۋالاردىڭ ۇلكەن توبىن «باي-قۇلاق» دەپ ايىپتاپ, سوزاق پەن شولاققورعاننىڭ جانىندا قازىلعان اپانعا سالماسا, بۇل كوتەرىلىس ءدال وسىلاي لاپ ەتىپ باستالماس پا ەدى؟!.

اقپاننىڭ الاساپىرانىندا ءار اۋىلدان باس كوتەرىپ شىققان نارا­زى جىگىتتەر جينالىپ, قولدارىنا قارۋ الدى. اتقامىنەرلەرى باس قوسىپ, ال­قا كەڭەس قۇردى. ءداستۇر بويىنشا تولقىعان جاماعاتتىڭ باسىن قوسا­تىن, ءجون سىلتەيتىن حانى بولۋعا ءتيىس­تى. حالىق ءبىراۋىزدان تاما رۋىنان شىققان سۇلتانبەك شالاق ۇلىن حان كوتەرىپ, كوتەرىلىسكە جەتەكشى ەتىپ ساي­لاپتى. سول جىلداردان حالىق جادىنا جاتتالىپ, ەل اۋزىندا ساقتالعان تولعاۋ-جىردا:

 «حان سايلادىق قارادان,

 ازعانتاي اۋىل تامادان.

 شالاقتىڭ ۇلى سۇلتانبەك,

 حان بولىپ شىقتى ارادان...», – دەلىنەدى.

 ەل نامىسىن تۋ قىلعان ەسىل ەرلەر سۇلتانبەك شالاق ۇلى مەن باس مەرگەن سالىقباي ارالباي ۇلى باستاعان حالىق باتىرلارى مۇزداي قارۋلى قىزىل وكى­مەت جاساعىنا, ەل-جۇرتىن قان قاق­ساتىپ, ساتقىندىق جاساعان شولاق بەلسەندىلەرگە قاسقايىپ قارسى تۇردى. ازاپتىڭ اپانىنا تاستالعان اياۋلى ۇلدارىن تىنىش جاتقان ەلگە ءتيىسىپ, زورلىق-زومبىلىق جاساعانداردان اراشالاپ الۋ ءۇشىن ايانباي كۇرەستى. ابدەن اياۋسىز قانالعان, كەڭەستىك جۇيەنىڭ وزبىرلىعىن مەيلىنشە تارتقان حا­لىق كۇشى «اللا! اللا! اللا!» دەپ ۇرانداتىپ, سوزاق اباقتىسىندا جات­­قان­داردى بوساتىپ الدى. اتقا قون­عان, ارقاسى قوزعان, اشىنعان توپ قام­با, دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىكتى توناپ, بۇقارا حالىققا تاراتىپ بەردى. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كەڭسە­سى ورتەنىپ, حاتقا تۇسكەن بايلار ءتىزىمى جو­يىلدى. بالتا, ايىر, وراقپەن قارۋ­­لانعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ جالپى سانى ەكى مىڭ ادامنان استى. بۇرىن-سوڭدى بۇل ايماقتا بولماعان بۇقارا حالىقتىڭ نارازىلىق ءۇنى «اللاحۋ! اللاحۋ! اللاحۋ!» دەپ سوزاق اسپانىن كەرنەپ تۇردى... وسى ۇران, «اللاحۋ!» اتاۋى اتادان بالاعا جەتتى. سوزاق تو­پى­راعىنان تارالعانداردىڭ قاي-قاي­سىسىنىڭ دا «اللاحۋ!» دەسە ەلەڭ ەتپەيتىنى جوق. ويتكەنى بۇل – قاندى كوتەرىلىستىڭ ۇرانى ءھام سول كەزەڭنىڭ جان جاراسى, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ۇرپاق­تارىنىڭ ماڭدايىنا باسقان زامانا ەن-تاڭباسى...

 كوپ ۇزاماي سۇيرەتكەن زەڭبىرەگى بار وت قارۋلى جازالاۋشى وتريادتار كەلىپ جەتتى. بىرەن-ساران شوشايعان بىلتە مىلتىعى بار كوتەرىلىسشىلەر قور­شاۋعا الىندى. قان قاساپ قىرعىن بولدى. قاينار ەلدى مەكەنىنىڭ جا­نىن­داعى دۋانا دەگەن جەردە قازىر دە جازالاۋشى اسكەردىڭ لاگەرىنىڭ ورنى ساقتالعان. كوتەرىلىسشىلەر قىرىلىپ بىتكەن سوڭ كەزەك بەيبىت حالىققا كەلدى. امال جوق, اتالارىمىز كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرىن تاستاپ بوسىپ كەتتى. سول ءبىر «ۇر­­كىنشىلىك» جىلدارىن­دا سوزاقتىق بەيباقتار سياقتى جالپى قالىڭ قازاق­تىڭ ميلليونعا جۋىق جان باسى كورشى مەملەكەتتەرگە اۋا قاشىپ, ونىڭ جارتى ميلليوندايى عانا جات جۇرتقا امان جەتىپ, باس ساۋ­عالاعانى بۇگىندە بەلگىلى جايت. ەل­دەن بەزە قاشقان ءبىزدىڭ اتالارىمىز كوپ ۇزاماي قىرعىز ەلىنىڭ وش ەلدى مەكەنىنە قونىس تەبەدى. مەنىڭ اسقار اتام تۋماسىنان كەڭ پەيىلدى, مىنەزى جايماشۋاق جايلى جان ەدى. باۋىرلاس قىرعىزدارمەن ءوز تۋىسىنداي ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتەدى. ولار دا ازعان-توزعان, بوسقان قازاق باۋىرلارىن باۋىرىنا باسىپ, جان ساقتاپ, ەل رەتىندە تۇتىندەرىن ءتۇزۋ ۇشىرۋعا كومەك قولىن سوزادى.

اتامەكەن, اتاجۇرت اڭساتپاي قويا ما, اتالارىمىز جىلدا ەلگە جاسىرىن جاۋشى جىبەرىپ, تۋعان جەردەن حابار ۇزبەيدى. بىراق قىلىشىنان قان تامعان «كۇن كوسەم» ءتىرى تۇرعاندا, ستا­ليندىك وزبىرلىق توقتاماي, ەلدى زارلاتىپ تۇرعاندا ولاردىڭ قوپارىلا قايتا كوشۋىنە باتىلدارى بارمايدى. تەك 1954 جىلى عانا وشتا وشاعىن وشىرمەي, بالا-شاعاسىن امان ساقتاپ قالعاندار تۋعان توپىراققا ورالادى. اۋلەتىمىز ەڭ الدىمەن اۋليەلى تۇركىستانعا تۇراقتايدى, وسىلايشا مەنىڭ كىندىگىم قىرعىزستاندا كەسىلىپ, ال بالالىق شاعىم تۋعان ەلىمنىڭ قۇ­شاعىندا ءوتتى.

مەنىڭ اكەم ءابجاپپار شالقار ۇلى 1920 جىلى سوزاق اۋدانىنىڭ 11-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپ, بالالىق شاعى سول جەردە وتەدى. جەتى جاس شاماسىندا اناسى, سەگىز جاسىندا اكەسى وپات بولىپ, اكەسىنىڭ ءىنىسىنىڭ قولىندا بولادى. كەيىن اتا-اناسىز تۇلدىر جە­تىم ەسەبىندە تۇركىستانداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى. وسىلايشا ول سوزاق كوتەرىلىسىن ءوز كوزىمەن كورە الماعانىن, بىراق بارشا باۋىرلارىنان ەستىپ-بىلگەندەرىن, «اللاحۋ!» تاريحىن تام-تۇمداپ ايتىپ وتىراتىن.

1957-58 جىلدارى مەن ءالى بالامىن, ايتسە دە اكەمنىڭ نەمەرە اعاسى جۋاسبەك اتامنىڭ ماعان اسا ءبىر قۇ­پيا­لاپ ايتقان مىنا ءبىر اڭگىمەسىن ءالى كۇنگە ۇمىتا الار ەمەسپىن. «كو­تەرىلىسكە قاتىسىپ, مەرگەندەر سا­پىن­دا بولدىم. قولىمىزدا بىلتە مىل­تىق, ءجۇزباسى مەن ونباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن عانا اتامىز, ويتكەنى وق ءدارى تاپشى. بەيساۋات وق اتۋعا تىيىم سالىنعان, اتقان وعىڭ قاڭعىپ دالاعا كەتسە, ەكىنشى وقتى ونباسى نە ءجۇزباسى وزدەرى اتادى. وسىلايشا سوزاقتىڭ تۇسىنداعى بالىقشىتاۋ اسۋىن باقى­لاۋدا ۇستادىق. بىرنەشە كۇن تۇر­كىس­تان جاعىنان كەلە جاتقان قىزىل اسكەرلەردى توسقاۋىلداپ, العا جىلجىتپاي قويدىق. ارقا تۇسىمىزدان, شولاققورعان جاعىنان كەلگەن قارۋلى وتريادپەن دە اتىستىق. بۇلاردىڭ كۇشى باسىم, قارۋ-جاراعى وزگەشە بولدى. قايتا-قايتا جەر سىلكىنەدى, مۇندايدى كورمەگەن ءبىز ابدىراپ قالدىق. سويتسەك ولار زەڭبىرەكپەن توپ اتادى ەكەن, ول اينالاسىن ايران-اسىر قىلىپ جايراتادى ەكەن. تاساعا بايلانعان اتتارىمىز دا شىلبىرىن ءۇزىپ قاشا باستادى. وسىلايشا بۇل سوعىستا جەڭىلىسكە ۇشىرادىق. تەك اجالى جەتپەگەندەر, تاقىمى جۇيرىك اتقا ىلىككەندەر عانا امان قالدى.

كوتەرىلىس باسىلعان سوڭ جاپپاي تەرگەۋ-تەكسەرۋ, شەتىنەن تۇتقىنداۋ باستالدى. كۇنىنە ءبىر-ەكى وتباسى ءىزىم-قايىم جوق بولاتىن بولدى. سون­­­­­دىقتان ءبىر تۇندە اعايىندارمەن بىر­­گە ءبىز دە قىرعىزستانعا اۋا كوشە جونەلدىك. ۋاقىتتىڭ تارلىعى سونشا, كورشى اۋىلداعى قارلىعاش اپاما دا, اكەمنىڭ ىنىسىنە دە حابارلاسۋعا مۇرشام بولمادى. سول جىلدارداعى بويعا سىڭگەن ۇرەي قىرعىزستاندا جۇر­گەندە دە باسىلمادى. كەۋدەمىزدە ەلگە دەگەن ساعىنىش وتى لاۋلاپ جۇرسە دە, كەيىن قاراي قايتۋعا باتىلىمىز جەت­پەدى. تەك 1954 جىلى ستالين ولگەننەن كەيىن عانا قازاقستانعا كەلىپ, ارىس قا­لاسىنىڭ ماڭىنا قاراجانتاق دەگەن جەرگە قونىستاندىم. سەن ءالى با­لاسىڭ, مىنە, ارادا وتىز جىلداي وت­سە دە سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ زاردابى ءالى تارقاعان جوق. سەنەن وتىنەرىم, ءبىر جەردە بۇل تۋرالى اڭگىمە بولسا, «اللاحۋ!» دەگەندى ەستىسەڭ, سول جەردەن ءۇن-ءتۇنسىز سىتىلىپ شىعىپ كەتە سال... اش پالەدەن قاش پالە... بارىنە ۋاقىت – تورەشى. اقيقات قاپ تۇبىندە جاتپاس, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ايتىلار ۋاقىتى دا كەلەر. ەلىم دەپ, مال-جانىم دەپ ەڭىرەگەن ەسىل ەرلەردىڭ ارمانداعان ءساتى دە تۋار. ەركىندىك قاشان دا قىمبات قازىنا, قارا باسىڭ بوستان بولعانعا نە جەتسىن؟!. وسىنى ەسىڭنەن شىعارما, اينالايىن!..».

وسىلايشا ماعان ىشىنە سىيماعان سىرىن اقتارعان جۋاسبەك اتام سوناۋ 1960 جىلى ومىردەن وزدى. توپىراق تۇركىستان قالاسىنان بۇيىردى. بۇ­گىندە ويلاپ وتىرسام, وسى قۇپيا تا­ريحتىڭ شەت-پۇشپاعىن وڭاشالاپ ما­عان ايتۋىنىڭ سەبەبى سول كەزدەگى ءبىز­دىڭ اۋلەتىمىزدەگى ۇل بالالاردىڭ ەرەسەگى مەن ەكەنمىن, باسقا ىنىلەرىم – ول كەزدە ءالى ويىن بالالارى. ارادا ونداعان جىل وتسە دە جۋاسبەك اتامنىڭ سول ءبىر جانىن جارالاعان وڭاشا اڭگىمەسى سا­نامدا سايراپ تۇر. بۇل سالماعى ءزىل­باتپان ەستەلىك اتا-بابانىڭ ماعان اماناتتاعان عاسىرلىق وسيەتى ەكەنىن ەندى عانا ۇعىنىپ, جان جۇرەگىممەن سەزىنگەندەيمىن... ءسىرا, بۇل جازىقسىز جاندارى قيىلعان, ناقاقتان قاندارى توگىلگەن اتالارىمنىڭ رۋحى شىعار... ولار ماعان ءبىزدى ۇمىتپاي, ەسكە الىپ جۇرگەنىڭ ازاماتتىعىڭ, ەندى ونى ۇر­پاقتارىڭنىڭ قۇلاعىنا قۇي, ءبىزدى ەلەپ-ەسكەرەر ەسكەرتكىش ورنات, دۇعا-تىلەگىڭنەن تاستاما دەپ تۇرعانداي... اتا-بابا اماناتى دەگەن ەلەس ۇعىم بۇگىندە ناقتى شىندىققا اينالىپ, سانامدى تىرمالايدى, جۇرەگىمدى سىزداتادى. «جەر باسىپ وسىنشا جىلدار ءومىر سۇرگەنىڭ, عالىم اتانىپ ابىروي-بەدەلگە يە بولعانىڭ, باقۋاتتى ءومىر سۇرگەنىڭ, ۇل-قىزدى, ۇرپاقتى بو­­لىپ جاپىراق جايعانىڭ... ءبارى ءبىز­دىڭ ار­قامىزدا ەكەنىن ۇمىتپا» دەپ تۇر­عانداي... ء«بىزدىڭ سۇراۋسىز توگىلگەن قا­نى­مىز سەنىڭ بويىڭدى جىلىتىپ تۇر, ءبىزدىڭ كەبىنىمىزدى كيىپ شىعىپ, ار-نا­مىس جولىندا قۇرباندىققا شالعان رۋ­حىمىز سەنىڭ توبەڭدە, ەلىمىزدىڭ اس­پا­نىندا قالىقتاپ ءجۇر... ۇمىتپا ءبىزدى...» دەپ تۇندە تۇسكە ەنەدى, كۇندىز كۇل­كىدەن ايىرادى... حالايىق, سول ءبىر قا­رالى كۇن­دەردى قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟!.

مەنىڭ بىلۋىمشە, تەك سوزاق كو­تەرى­لىسى قۇرباندارى عانا ەمەس, جوعارىدا ايتىلعان سول كەزدەگى بيلىككە, رەجىم­گە قارسى باس كوتەرگەن 350 تولقۋ, كوتەرىلىستىڭ قاي-قايسىسى دا تاريحي باعاسىن الا الماي كەلەدى. ولار ءبىزدىڭ سانامىزعا «باي-قۇلاقتار مەن ءدىن باسىلارىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق قارۋلى كوتەرىلىسى» دەپ عايباتتالىپ كەلدى. ماڭدايلارىنا «اللاحۋ!» ەن-تاڭ­با باسىلعان ۇرپاعى اۋىز اشۋعا قو­رىقتى. اتا-بابا ەرلىگىن ەسكە الىپ, باس كوتەرمەك بولعاندارى اياۋسىز قۋدا­لاندى. تالاي ۇرپاق جالعان تاريح, دابىرا ماقتانمەن تاربيەلەندى. تىپتەن وتىز جىلدىق تاۋەلسىز تىرلىگىمىزدىڭ وزىندە «اقتاڭداقتاردى» تولىق اشىپ, اق ءسوزىمىزدى, شىندىقتى تولىق ايتا الماي كەلەمىز.

وتكەن عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسى­رەتكە تولى, زوبالاڭدى, زۇلماتتى زامان بولدى. ۇلتىمىز ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق اپاتقا, شىن مانىندە گەنوتسيدكە جولىقتى. باسقاسىن ايتپا­عاندا, ماسەلەن, سوزاق اۋدانىنان ءوسىپ شىققان بىردە-ءبىر جەرگىلىكتى كادر جاۋاپتى باسشىلىق قىزمەتكە جوعا­رىلاتىلمادى. اۋدان باسشىسى 70 جىل بويى سىرتتان جىبەرىلدى.

سوناۋ 1990 جىلى-اق قازاق­ستان­نىڭ «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قو­عامىنىڭ سوزاق اۋداندىق بو­لىم­شەسىنىڭ باسقارما جيىنى «1930 جىلعى سوزاق كوتەرىلىسىن «الاش­وردا­شىلاردىڭ, بايلار مەن يشان­داردىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەس وكى­مەتىنە قارسى ۇيىمداستىرىلعان كونتر­رە­ۆوليۋتسيالىق قارۋلى كو­تە­رى­لىس» دە­گەن باعا ادىلەتسىز, قازاق ۇلتىنا جا­بىلعان جالا, ەندىگى جەردە بۇنى ستا­ليندىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زور­لىق-زومبىلىعى, تەررورلىق ارە­كەتى دەپ تۇجىرىمدالسىن» دەگەن قاۋلى قابىلداعان بولاتىن. وسى قاۋلىنىڭ نەگىزىندە سوزاق اۋىلىندا «سوزاق كو­تەرىلىسىنە – 70 جىل» جانە سۇلتانبەك شالاقوۆ اتىنداعى كوشەلەر پايدا بولىپ, مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان ەدى. كوتەرىلىس قۇرباندارىنا ورناتىلاتىن ەسكەرتكىشتىڭ ورنى بەلگىلەنىپ, تىپتەن تۇعىرى دا قۇيىلعان ەدى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ جوباسىن جاساۋعا بايقاۋ جاريالانعان. شەيىت كەتكەن اتا-بابا ارۋاعىن قۇرمەت تۇتۋ ماقساتىندا ەڭسەلى مۇنارا مەن كوتەرىلىس باسشى­سى سۇلتانبەك شالاق ۇلىنا دەربەس ەسكەرتكىش ورناتۋعا قۇلشىنىس بىل­دىرىلگەن. ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىن ورىستا «ۋادە بەرگەندى ءۇش جىل كۇت» دەگەن ماقال بار عوي, ال ءبىز, مىنە, وتىز جىل بويى شەشىمى جوق, جاۋابى تا­بىلماعان سۇراقتارعا مالدانىپ وتىرمىز.

ءبىر شۇكىرشىلىگى, سوڭعى جىلدارى «تاما قارابۋرا» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ورىنبەك يبجانوۆ «سوزاق قاسىرەتى» مەموريالدىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. ازالى قاسىرەت مەموريالىنىڭ تۇرعىزىلۋى – سوزاق كوتەرىلىسى قۇرباندارىنىڭ كوز­سىز ەرلىگىنە بەرىلگەن حالىقتىق باعا, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ وتكەن تاريحقا تاعزىمى, تاعلىمدى تاربيەنىڭ, يماندى يگىلىكتىڭ ۇلگىسى بولماق. بارشامىزدى اتا-بابامىزدىڭ نامىستى رۋحى قول­داپ ءجۇرسىن! تاۋەلسىزدىك جولىندا شە­يىت بولعان شاھيد ەرلەردىڭ ەرلىگى مەن ەسىمدەرى ماڭگىلىك حالىق جادىندا جاڭ­عىرسىن!

ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپاروۆ,

پروفەسسور,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى