تانىمال تاريحشى, پروفەسسور مامبەت قويگەلدىنىڭ دالدىكپەن جاساعان مىنا ءبىر تۇجىرىمىنا زەر سالىپ كورەلىك: «گاگاريننىڭ قازاق جەرىنەن قالاي ۇشقانى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە ءارى كوز الدىمىزدا, – دەيدى كورنەكتى عالىم. – عارىشقا ۇشىپ-قونۋ ءوز ەلىندە بولىپ جاتقاندىقتان دا قازاق حالقى «اپىر-اي, بىزدەن ءبىر ۇل تۋمادى ما؟» دەپ ۇزاق ۋاقىت تولعاتىپ ءجۇردى. مىنە, تاعدىر سول ءرولدى, سول تاريحي مىندەتتى ورىنداۋدى قازاقتىڭ ىشىنەن ەر تۋعان توقتار اۋباكىروۆتىڭ ماڭدايىنا جازىپتى. جالپى, ءبىز, قازاق حالقى, حح عاسىردا تالاي جەڭىلىس تاپقان حالىقپىز. نە كورمەدى قازاق حالقى؟ سونىڭ اقىرعىسىنان, ياعني 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن حالىقتىڭ رۋحى مۇلدەم ءتۇسىپ قالعان. سوندا قازاق حالقىنىڭ باسىن كوتەرتكەن وقيعا – توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشقا ۇشۋى بولدى».
تاۋەلسىزدىك الۋدىڭ توتە جولىنا تۇسكەن قازاق ەلىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان جاڭا وكىمەتى 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا جوعارعى كەڭەستە «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. سونىمەن قاتار ناعىز تويلاناتىن ەل ەگەمەندىگى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا حالىققا توسىنسىي رەتىندە قازاقتى عارىشقا ۇشىرۋدىڭ جەدەل قامى جاسالىندى. ءبارى دە ءدال بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا!.. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ سونداعى قۋانىشىندا شىنىندا دا شەك بولمادى! كەڭەس وداعى اتتى «جابىق مەملەكەتتىڭ» جابىق مەكەمەسىندە دىبىستان جىلدام اسكەري ۇشاقتاردىڭ تۇساۋىن كەسىپ جۇرگەن بىرەگەي سىناقشى-ۇشقىش قازاق ازاماتى دا تەز تابىلدى. ايگىلى تاريحشى مامبەت قويگەلدىنىڭ مەڭزەگەنى, مىنە, وسى...
بۇل تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش توقتار اۋباكىروۆ سولتۇستىك ءپوليۋستى يگەرۋ, اسكەري تەڭىز لاينەرىنە ۇشاقتى قوندىرىپ-ۇشىرۋ (گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەن) سياقتى باسقا دا مەمقۇپيالىق ۇشۋ باعدارلامالارىن ويداعىداي ورىنداپ شىققان. ەندى «ميگ» كونسترۋكتورلىق بيۋروسىنىڭ شەف-پيلوتى ۆالەري مەنيتسكيدىڭ ورىنباسارى رەتىندە اسكەري ماڭىزى ەرەكشە «تەڭىز جوباسىن» باستاپ كەتكەن ەكەن. «...ول عارىشقا ۇشسا, تاريحتا تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى اتانادى. دەمەك, ءبىزدىڭ فيرماداعى بەكىتىلگەن ۇشۋ جوسپارىمىز ول ءۇشىن ەكىنشى ساتىعا جىلجيدى. مۇنداي ەرەكشە مىقتى ورىنباساردان ايىرىلۋ ماعان وتە اۋىر سوعاتىنى ءسوزسىز. اۋباكىروۆ كەتسە, مەن ەڭ باستى رەزەرۆىمدى جوعالتامىن, ۇشۋ كەستەسىندەگى ساعاتتار سيرەيدى. جاستاردىڭ جاڭا لەگىن دايارلاۋ كەرەك. ال ونداي ساتتەر كۇتپەگەن قايعىلى وقيعالارعا ۇرىندىرارى داۋسىز. وسىنىڭ بارلىعىنا قاراماستان, توقتاردىڭ جولىن بوگەمەدىم...» بۇل جۇرەكجاردى, جان تەبىرەنتەرلىك ۇزىندىلەر – باتىر, ەكى مارتە لاۋرەات, باسشى ۆ.مەنيتسكيدىڭ (ميگ) «اسپانداعى اعايىندار» كىتابىنان الىندى.
كەڭەس وداعى ءۇشىن «تەڭىز جوباسىنىڭ» قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگىن مىنا تومەنگى جولداردان دا بايقايمىز. «باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنەن-اق كوپ تاجىريبە جينادىق. ءبىزدىڭ تەڭىز ماشيناسى تۋرالى باستاپقى پىكىرىمىز بىردەن وزگەردى. توقتارمەن بىرگە بۇل جوبانى قاۋزاۋ بارىسىندا تەڭىز ۇشقىشتارىن دايارلاۋدىڭ وتە ءبىر نازىك كىلتيپاندارىنا كوز جەتكىزدىك. ەكەۋمىز ۇشى-قيىرى جوق تەڭىز ۇستىندە ميگ-21, ميگ-23, ميگ-29 ۇشاقتارىمەن جۇپتاسىپ تا, جەكە-جەكە دە وتە كوپ ۇشتىق. وسى كەزەڭدە توقتار ءوزىن ەڭ جاقسى قىرىنان تانىتتى. اسا كۇردەلى ۇشۋ ماسەلەلەرى بويىنشا, ول ءوزىنىڭ تەڭىزدەگى اۆياتسيا سالاسى بويىنشا ومىرلىك كاسىبي باعدارلاماسىن جاساقتاپ ۇلگەرگەن.» ادامزات وكىلىنىڭ عارىشتى يگەرۋدى قازاق جەرىنەن باستاعانىن جاقسى بىلەتىن باس مامان مەن كۇللى كونسترۋكتورلىق بيۋرونىڭ قاس شەبەرلەرى ءبارىن دە كورە-بىلە تۇرا, قيماي-قيماي... ءوز ورتاسىندا ايرىقشا بەدەلدى قازاق قىرانىنا «اق جول!» ايتىپتى سوندا.
وسىدان 9 جىل بۇرىنعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا توقتار اۋباكىروۆ 2 قازان تۋرالى «بۇل – قازاقتىڭ نامىسى ەكەنىمدى ۇققان كۇنىم» دەپتى. تاريحي شىندىق, بۇكپەسى جوق اقيقات.
2015 جىلدىڭ 14 قازانىندا اقوردادان جاساعان مالىمدەمەسىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار: ء«بىزدىڭ تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆتىڭ 24 جىل بۇرىنعى عارىشقا ساپارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ التىن باستاۋى بولدى. وسى ۇشۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانشاما قيىندىقتى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلگەنى ەسىمىزدە.»
2 قازاننىڭ – قازاق تاريحىندا تۇڭعىش قازاق عارىشقا ۇشقان كۇن دەپ ايشىقتى ارىپتەرمەن جازىلۋى دا سوندىقتان. ەندەشە, بۇگىن – ءيىسى قازاق بوركىن اسپانعا اتقان كۇن, قازاق – عارىشقا ەسىك اشقان كۇن! قۇتتى بولسىن!
