سۋرەتتى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ
جۋىردا قولىمىزعا ء«بىر اۋلەتتىڭ تاريحى» دەگەن جيناق ءتۇستى. ونىڭ اۆتورلارى – وبلىسقا بەلگىلى ولكەتانۋشىلار قايروللا مۇقانوۆ پەن سوتسيال جۇماباەۆ. كىتاپ بارلىباي اۋلەتىنىڭ بۇرىنعى جانە بۇگىنگى ۇرپاعى تاعدىرىنىڭ تاريحىنا ارنالعان. مىنە, وسى جيناقتا مىناداي جولدار بار: «ەسەنەي ەستەمەس ۇلى كوزىنىڭ تىرىسىندە ءوزىنىڭ قىزىلجار, ومبى قالالارىنداعى ساۋدا دۇكەندەرىن, شەبەرحانالارىن, قوناقۇيلەرىن قاعازداتىپ, جاقسى كورەتىن قۇداسى, دوسى الجىعان بارلىباي ۇلىنىڭ اتىنا اۋدارعان ەكەن» (37-بەت).
شىندىعىندا ءحىح عاسىردا قىزىلجار نەگىزىنەن قازاق جانە باسقا دا تاتار, قوقاندىقتار, بۇقارالىقتار, تاشكەندىكتەر دەگەن سياقتى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ قالاسى بولعان. 1785 جىلى ورىنبور ەكسپەديتسياسىن باستاپ قازاق دالاسىن زەرتتەۋگە شىققان اكادەميك ي.پ.فالك قىزىلجار تۋرالى بىلاي دەپ جازعان: «...ۆسە مەستنوە ناسەلەنيە, كرومە نەمنوگوچيسلەننىح كازاكوۆ ي سولدات-ينۆاليدوۆ, سوستاۆليايۋت ازياتى. زدەس 172 دوما ي 914 جيتەلەي».
ال ساياحاتشى-عالىم ا.نوسيلوۆ ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا قىزىلجار تۇرعىندارىن بىلاي سۋرەتتەيدى: ««پەسترىي حالات كيرگيزا سمەشالسيا س حالاتوم تاتارينا, ەگو پوددەۆكوي: ۆىسوكيە بەلىە, سەرىە, چەرنىە, مەحوۆىە شاپكي سمەشاليس س تيۋبەتەيكامي, كوتورىە بلەستيات زولوتوم ي سەرەبروم... ي رۋسسكي سرەدي نيح كاجەتسيا سوۆەرشەننو چۋجيم, گوستەم, ا نە حوزياينوم. تاتارو-كيرگيزسكي گورود داەت سەبيا زنات ۆسەمي سۆويمي وريگينالنىمي چەرتامي سۆويح جيتەلەي, ستراننىم دليا ناس گوۆوروم تولپى».
كەڭەستىك ۇلىورىستىق شوۆينيستىك يدەولوگيادان ادا, ناعىز زەرتتەۋشىلەر ءوز كورگەندەرىن وسىلاي, شىندىقپەن جازعان.
بىراق كەڭەستىك يدەولوگيا «كوشپەندى حالىق» دەپ ءبىزدى قالاعا جولاتقىسى كەلگەن جوق. ونى وكىمەتتىڭ قامقورلىعىنداعى جەرگىلىكتى عالىمدار, ولكەتانۋشىلار دا قوستاپ, قازاقتىڭ ءيىسىن قىزىلجارعا «جاقىنداتپاۋعا» تىرىستى. وسىنى كەڭەستىك ورىستار عانا ەمەس قازاقتار دا باسىنا تەرەڭ ءسىڭىرىپ الدى. ءتىپتى ارحيۆتەردەن قۇجاتتارىن دا تاۋىپ, جازىلعان اقپاراتتاردى دا كولدەنەڭ تارتىپ, حالىق جادىنداعى جۇزدەگەن دەرەكتى كەلتىرسەك تە ءالى كۇنگە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى قىزىلجاردا بولعان ەمەس» دەيتىن پەتروپاۆلدىق «بىلگىشتەر» بار. وندايلاردىڭ تۇپكى ماقساتى قىزىلجاردىڭ قازاققا قاتىستىلىعىن جوققا شىعارۋ ارقىلى ونىڭ «پەتروپاۆل» اتاۋىن ساقتاۋ سياقتى.
جۋىردا ءبىزدىڭ قولىمىزعا قازان قالاسىندا 2011 جىلى شىققان «يز يستوري ي كۋلتۋرى نارودوۆ سرەدنەگو پوۆولجيا» دەگەن جيناق ءتۇستى. بۇل – تاتار وقىمىستىلارىنىڭ ءوز حالقىنىڭ ءحىح عاسىرداعى تاريحىن, سونىڭ ىشىندە ءدىني حارەكەتتەرىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەرىنەن قۇرالعان جيناق. بارلىق دەرەكتەر رەسەي ارحيۆتەرىندەگى ماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن. مىنە, سول جيناقتا بىلاي دەلىنەدى: «ۆ 1897 گودۋ ۆ پەتروپاۆلوۆسكە ناسچيتىۆالوس 19 688 جيتەلەي, سرەدي كوتورىح مۋسۋلمانە سوستاۆليالي 43,6%. ۆ ەتنيچەسكوم پلانە بولشينستۆو پرينادلەجالو تاتارام – 6087 دۋش وبوەگو پولا (2999 مۋجچين ي 3088 جەنششين). ۆتورايا گرۋپپا مۋسۋلمان بىلا پرەدستاۆلەنا كازاحامي – 2184 چەلوۆەك (1247 مۋجچين ي 934 جەنششين)». بۇل تازا قازاقتاردىڭ ءوزى سول كەزدە 11 پايىز بولعانىن كورسەتەدى. (1989 جىلعى ساناقتا, قالاعا ۇيرەنىپ, وقۋعا كوپتەپ كەلىپ, قىزمەتكە جاپپاي تۇرعان كەزىندە قازاق 8 پايىز عانا بولعان ەدى).
ول كەزدە شاھاردا قازاقتان باسقا ونىڭ ىقپالىن كوبەيتەتىن شالاقازاق دەگەن سۋبەتنوستىڭ, بۇحارلىقتار, قوقاندىقتار, تاشكەندىكتەر دەگەن حالىقتاردىڭ بولعانىن قوسىڭىز. ولاردىڭ ءبارى قازاق تىلىندە جاقسى سويلەگەن. ءتىپتى كازاكتاردىڭ دا كوبى ەجەلدەن قازاق تىلىندە مۇدىرمەي سويلەيتىنىن عالىم گ.پوتانين جازعان. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ونىڭ پىكىرىن دە كەلتىرە كەتەلىك: «كازاكي, جيۆيا س كيرگيزامي, سوۆەرشەننو وكيرگيزيليس ي گوۆوريات نە تولكو س كيرگيزامي, چتو بىلو بى ۆپولنە پونياتنو, نو ي مەجدۋ سوبويۋ پو-كيرگيزسكي, سچيتايا ەتوت يازىك بولەە لەگكيم دليا سەبيا, نوسيات وني تاكجە ي كيرگيزسكۋيۋ ودەجدۋ. مالەنكيە دەتي كازاكوۆ – ي تە گوۆوريات پو-كيرگيزسكي». تاعى ءبىر ماقالاسىندا ول: «كيرگيزسكي يازىك نە تولكو نە پرەنەبرەگاەتسيا, نو سچيتاەتسيا رازگوۆورنىم; كيرگيزسكيە وبىچاي تاكجە منوگيە ۋسۆوەنى: تاك, ناپريمەر, كازاكي وحوتنو پيۋت كۋمىس ي ەديات كونينۋ…»
تاتارلار بولسا بولماسىن قازاقشا سويلەي بىلەدى. ءتىپتى ولاردىڭ قازاق جەرىندە تۋعان كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلارى ءوز شىعارمالارىن قازاقتىڭ «كەڭ دە كەن تىلىندە» جازعان. مىسالى, اتالعان جيناقتا احمەت ۋرازاەۆ (قۋرماشي) دەگەن تاتار اقىنى ءوزىنىڭ «بوزجىگىت», «تاحير مەن زۋحرا» دەگەن پوەمالارىن قازاق تىلىندە جازعانى ايتىلادى.
دەمەك, سول كەزدەگى قىزىلجار حالقىنىڭ 70-80 پايىزى قازاقشا سويلەي بىلگەن دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ال ورىس تۇرعىنداردىڭ كوبى اسكەري وتريادتاردا بولعان, ولار نەگىزىنەن كازارمالاردا تۇرعان. ساپتان بوساعان كارى-قۇرتاڭدار مەن مۇگەدەكتەردىڭ تۇراقتى تۇرعىندار سەكىلدى ىقپالى بولماعانى انىق. ال ورىس كوپەستەرى ءوزىنىڭ قازاق اراسىنداعى ساۋداسىنىڭ جاندى ءجۇرۋى ءۇشىن قازاق ءتىلىن بىلۋگە تىرىسقان. قازاقتان پىركازشىك (پريكازششيك) العانىمەن ساۋدادا الدانىپ قالماۋ جاعىن قاراستىرىپ, قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن.
قاي كۇندە دە قالاعا قولى ۇزىن, ىسكە بەيىمدى ادامدار كەلەدى. ال وندايلار نەگىزىنەن بايلار مەن ولاردىڭ بالالارى اراسىنان شىققاندار. دەرەكتىڭ ءوزى سول كەزدە قالادا قازاقتىڭ سانى 2 مىڭنان ارتىق دەسە, سولاردىڭ اراسىنان دۇكەن, كاسىپورىن, قوناقۇيلەر اشقاندار بولمادى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ تاريحي دەرەكتەردە قىزىلجارداعى بارلىق تەرى يلەيتىن, سابىن قايناتاتىن, مال سوياتىن تسەحتاردىڭ يەلەرى كىلەڭ مۇسىلمان تەكتى ادامدار بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ارامىزدان ارناۋلى زەرتتەۋشىلەر بولماعاندىقتان ولاردىڭ ءبارىن تاتار حالقىنىڭ پىسىقاي زەرتتەۋشىلەرى وزدەرىنە تەلىپ العانى دا بەلگىلى. پاتشا وكىمەتىنىڭ كەڭسەلەرىندە دە, دارىگەرلەردىڭ انىقتامالىعىندا دا كەيدە مۇسىلمانداردىڭ ءبارىن «تاتار» دەپ جازا سالعانىنا قازاق كوڭىل اۋدارماعان. مىسالى, قىزىلجاردىڭ ۇزاق جىلدار بويى دارىگەرى بولعان تس.بەليلوۆسكي ءوزىنىڭ انىقتامالىعىندا جاقسى تۇراتىن مۇسىلمانداردىڭ ءبارىن «تاتارلار» دەپ جازعان جانە ولاردىڭ كوبى كۇنىنە 1,5-2 شەلەك قىمىز ىشەتىندەرىن ايتادى. ال قىمىزدى جاقسى كورەتىن تاتارلار ەمەس, قازاقتار عوي... كوشپەندى حالىقتاردىڭ سۇيىكتى سۋسىنىن وتىرىقشى بۋلگارلاردىڭ ۇرپاعى قولدانعانىمەن قازاقتارداي كوپ ىشپەيدى. دەمەك, جاقسى تۇراتىن مۇسىلمانداردىڭ ءبارى تاتارلار عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار دا كوپ ەكەندىگى وسىدان-اق بايقالادى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە اينالىساتىن كاسىبى بولعان. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان ەسەنەيدىڭ دە كاسىپورىندارى بولعانىنا ەش قايران قالۋعا بولمايدى.
كەيىن, ەستەرىن جيا باستاعان پاتشا وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرى پەتروپاۆل قورعانىنىڭ جانىنداعى شاھاردا قازاقتار ۇلەسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنان قاۋىپتەنگەن. ءبىر كۇنى شاعىن قورعاندى باسىپ الۋلارى دا مۇمكىن ەكەنىنەن قاۋىپ ەتكەن. پاتشا وكىمەتىنىڭ قىراعى بارلاۋشىلارى دا وسىنى ەسكەرتىپ وتىرعان. ماسەلەن, پاتشاعا قىزمەت ەتكەن ەتنوگراف, بارلاۋشى (ساياحاتشى دەگەن اتتى جامىلادى), ۇلتى ەستوندىق, گەنەرال-لەيتەنانت ا.ك.گەينس (1834-1892) قازاق دالاسىن ارالاعان ساپارىنان ورتالىق وكىمەتكە بىلاي دەپ جازعان: «كاسيموۆسكيە ي كازانسكيە تاتارى ەجەگودنو پريەزجايۋت ۆ پەتروپاۆلوۆسك, چتوب پوسەلياتسيا زدەس. تاكيم وبرازوم, ماگومەتانسكي ەلەمەنت پوستەپەننو بەرەت ۆۆەرح ناد پراۆوسلاۆنىم. ك تومۋ جە وني وبراششايۋت سەرەزنوە ۆنيمانيە نا وبرازوۆانيە سۆويح دەتەي. نا ماگومەتانسكوە ناسەلەنيە پەتروپاۆلوۆسكا سۋششەستۆۋەت سەم شكول, توگدا كاك ۆ گورودە سۋششەستۆۋەت تولكو دۆە پراۆوسلاۆنىە شكولى: ودنا دليا مالچيكوۆ, درۋگايا دليا دەۆوچەك. ۆ ماگومەتانسكيح ۋچيليششاح ۆوسپيتىۆايۋتسيا داروم, نا سچەت مۋسۋلمانسكوگو گورودسكوگو وبششەستۆا, دو 150 كيرگيزسكيح مالچيكوۆ».
وسىنداي دابىلداردان كەيىن پاتشا وكىمەتى قىزىلجاردا ورىس تۇرعىنداردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتىپ, ورتالىقتان وعان كوشۋشىلەرگە كومەك بەرىپ, سالىقتاردان دا بوساتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە اينالاسى 15 جىلدان كەيىن, ياعني 1912 جىلى بولعان ساناقتا قالاداعى مۇسىلمانداردىڭ ۇلەسى 29,9 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل جولى قازاقتاردىڭ سانى دا ازايىپ, 1460-قا, تاتارلاردىڭ سانى 1143-كە دەيىن تۇسكەن. ورىس سانىنىڭ كوبەيۋىمەن پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ىقپالى دا ارتا ءتۇسىپ, كوپتەگەن مۇسىلماندار, سونىڭ ىشىندە قازاقتار قىزىلجاردان كەتە باستاعان.
قىزىلجاردىڭ قازاق جانە باسقا دا مۇسىلمان تۇرعىندارىنىڭ ەجەلگى مەكەنى بولعانىنىڭ تاعى ءبىر بۇلتارتپاس دالەلى – قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى دەمالىس پاركىنىڭ ىشىندەگى زيرات. وعان الدىمەن قازاقتار, كەيىن بارلىق مۇسىلمان تۇرعىندار جەرلەنگەن. بەرتىندە اتالعان زيراتقا ماعجاننىڭ اكە-شەشەسى دە جەرلەنگەنى بەلگىلى. قىزىلجاردا باسقا حالىقتاردىڭ بۇدان ەسكى زيراتى جوق. ال كونە زيراتتىڭ بولعانى – بۇل جەردى الدىمەن كىمنىڭ قونىستانعانىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلى. كەيىن شاھار ءوسىپ, ونىڭ اۋماعى قالانىڭ ىشىندە قالعاندا, ساياباققا اينالدىرۋ ءۇشىن زيراتتى جويۋ تۋرالى شەشىم شىققاندا مۇسىلماندار قارسى بولادى. اتالعان جيناقتا بۇل تۋرالى بىلاي جازىلعان: «مۋسۋلمانە, ستراحۋياس وت ۆوزموجنوي پەرەداچي گورودۋ تەرريتوري ستاروگو مۋسۋلمانسكوگو كلادبيششا, پرەدنازناچەننوگو پود پارك, ۆوزۆەلي نا ەگو تەرريتوري دەرەۆياننۋيۋ مەچەت, زاكرەپيۆ ەتوت رايون زا سوبوي. وب ەتوم سۆيدەتەلستۆۋەت دوكۋمەنت, وتلوجيۆشيسيا سرەدي دەلوپرويزۆودستۆەننىح ماتەريالوۆ ومدس (ورگانيزاتسيا ماگومەتانسكوگو دۋحوۆەنستۆا سيبيري). پروجيۆايۋششيە ۆ پەتروپاۆلوۆسكە مۋسۋلمانە 16 مارتا 1872 گ. سوستاۆيلي وبششەستۆەننىي پريگوۆور و توم, چتو كيرگيز كۋربانباي دجالتىروۆ رەشيل پوسترويت زا سۆوي سچەت نا مەستە سۋششەستۆۋيۋششەي دەرەۆياننوي مەچەتي نا ستاروم مۋسۋلمانسكوم كلادبيششە كامەننوە بوگوسلۋجەبنوە زدانيە. دۋحوۆنوە سوبرانيە, راسسموترەۆ 21 يۋنيا 1872 گ. دوكلادنۋيۋ زاپيسكۋ پەتروپاۆلوۆسكوگو پوليتسمەيستەرا ي پريگوۆور مۋسۋلمان, دالو «دوبرو» ينيتسياتيۆە كۋپتسا».
جەردىڭ ەجەلگى يەسى كىم ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى – ەجەلدەن اعاش, تاس بەلگىلەر, ارتەفاكتار, زيراتتار, جەر اتاۋلارى. وتارلاۋشى وكىمەت بۇلاردى بىرتىندەپ جويعانىمەن كەيبىر زيراتتار قالعان. سونىڭ ىشىندەگى بەلگىلىسىنىڭ ءبىرى – جوعارىداعى زيرات. بەلگىلى ولكەتانۋشى داستەن بايمۇقانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كالينين اتىنداعى زاۋىتتىڭ ورنىندا, اۋەجايعا شىعاتىن جولدا دا زيراتتار بولعان. بىراق ولاردى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا جەرمەن-جەكسەن ەتىپ جىبەرگەن... قازاق قىزىلجاردا بولماسا, ونىڭ اۋماعىندا تۇرماسا, قازاقتىڭ زيراتتارى قايدان كەلگەن؟
2015 جىلعى قىركۇيەك ايىندا قازىرگى پەتروپاۆلدىڭ «سولنەچنىي» كەنتىنىڭ اۋماعىنان ورىس زيراتى تابىلدى. ونى جەرگىلىكتى تاريحشى ا.پلەشاكوۆ پەتروپاۆلداعى ەڭ كونە ورىس زيراتى دەپ باعالادى. وعان نەگىز بولعان ومبى ارحيۆىندە 1787 جىلدان باستالعان «مەتريچەسكايا كنيگانىڭ» دەرەكتەرى. كىتاپ وسى جىلدان جۇرگىزىلە باستاعان بولسا, تۇرعىندار ودان بەرىدە شوقىندىرىلىپ, تىركەلە باستاعان, دەمەك بۇل ورىس زيراتىنا مايىتتەر ەڭ ءارى دەگەندە ءحىح عاسىردىڭ باسىنان قويىلا باستاعان...
ال قىزىلجار پاركىنىڭ اۋماعىنداعى كونە زيراتقا مايىتتەر, حالىق اۋزىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا ابىلاي (1713-1781) زامانىنان جەرلەنگەن. قىزىلجاردىڭ ەجەلگى تۇرعىنى, مارقۇم كەنجەبەك ابىشەۆ اعامىز دا سونى ايتۋشى ەدى. دەمەك, قازاق زيراتى بۇل جەردە ءحVىىى عاسىردا بولعان. مىنە, وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى قالا الدىمەن قازاق مەكەندەرىنەن تۇرىپ, ول قىزىلجار اتالعانىن دالەلدەيدى. دەمەك, پەتروپاۆلدىڭ ەجەلگى اتى – قىزىلجار ەكەندىگى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ونىڭ كونە اتاۋىن قايتارۋ. ءبىز بىرەۋدىڭ نارسەسىن تارتىپ العالى تۇرعان جوقپىز, تەك ءوزىمىزدىڭ دۇنيەمىزدى قايتارۋدى عانا سۇرايمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
