قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان نەگىزگى ويلار مەن پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ « ۇلىتاۋ-2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا: « ۇلىتاۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستاردى التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا باستاۋ كەرەكتىگىن» ماقسات ەتكەن عىلىمي جيىنعا تۇركيا, وزبەكستان, تاتارستان مەن قازاقستاننىڭ جوشى ۇلىسىن زەرتتەپ جۇرگەن تىلشىلەرى, تاريحشىلار, ادەبيەتتانۋشىلار, ءدىنتانۋشىلار, جوو ۇستازدارى, دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارى قاتىستى.
عىلىمي جيىن قاتىسۋشىلارى التىن وردا تۇسىندا جازىلعان ادەبي جادىگەرلەر مەن رۋحاني مۇرالاردىڭ بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحانياتىنداعى ورنى, قولجازبالاردىڭ حال-جاعدايى, ولاردىڭ زەرتتەلۋى مەن الدا اتقارىلار ماسەلەلەر, اسىرەسە تۇركى ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسياسى جولىندا ورتاعاسىرلىق تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سونىڭ ىشىندە التىن وردا جازبا جادىگەرلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
ءىس-شارا بارىسىندا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ماتىجانوۆ پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا دايىندىق جانە ونى مەرەكەلەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىن ناسيحاتتاۋعا, التىن وردا مەن كونە تۇركىلەر اراسىنداعى ساباقتاستىقتى زەرتتەۋگە, التىن وردادان باستاۋ العان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن جاس ۇرپاققا ۇيرەتۋگە جول اشۋعا تۇرتكى بولاتىندىعىمەن بايلانىستى دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى جيىندا ءسوز العان وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ناسيمحان راحمونوۆ «التىن وردا ادەبي كەڭىستىگىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى» بايانداماسىندا التىن وردا داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن جازبا جادىگەرلەردىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى, گەنەزيسى, يدەيا-مازمۇنىنا كەڭىرەك توقتالىپ, بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ دامۋ بارىسىمەن سالىستىرىپ وتسە, ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, دوكتور ابيد نازار ماحدۋم «التىن وردا داۋىرىندەگى تۇرىك ادەبيەتىندەگى ءدىني جانە سوپىلىق ۇعىمنىڭ نەگىزدەرىنە, قولدانىلۋىنا جانە كەيىنگى داۋىرلەرگە اسەرىن شولۋ» ەڭبەگىندە التىن وردا تۇسىندا جازىلعان ءدىني-تانىمدىق, ءدىني-ديداكتيكالىق جانە ءدىني-سوپىلىق ادەبيەتتىڭ باستاۋلارى مەن كەيىنگى داۋىرلەردەگى ادەبي شىعارمالارعا اسەرى تۋرالى كەڭىرەك توقتالدى.
ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زىكىريا جانداربەك التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنا ياساۋي ءىلىمىنىڭ اسەرى, سول تۇستاعى ءدىني-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۋرالى «ياساۋي جولىنىڭ التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنە ىقپالى» بايانداماسىندا ارقاۋ ەتسە, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى جانە تۇركولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ءتورالى قىدىر التىن وردا تۇسىندا جازىلعان ادەبي جادىگەرلەردى زەرتتەۋدەگى نەگىزگى ماسەلەلەرگە توقتالىپ, الداعى اتقارىلار ماسەلەلەر مەن سول زاماندا جازىلعان مادەني ەسكەرتكىشتەردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە زەردەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
تاتارستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جوعارى عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ازات احۋنوۆ قۇتبتىڭ «حۇسراۋ-شىرىن» پوەماسىنداعى تاريحي جانە ادەبي سينتەز: ءات-ءتاباريدىڭ «پايعامبارلار مەن پاتشالار تاريحى» كونتەكسى نەگىزىندە» بايانداماسى ارقىلى التىن وردا تۇسىندا جازىلعان قۇتبتىڭ «حۇسراۋ-شىرىن» داستانىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا ءۇڭىلىپ, ونداعى سيۋجەتتەر مەن وبرازداردىڭ قالىپتاسۋىنداعى ءات-ءتاباريدىڭ «پايعامبارلار مەن پاتشالار تاريحى» ەڭبەگىنىڭ اسەرىنە, التىن وردا حانى جانىبەك پەن اقىن قۇتب اراسىنداعى بايلانىستارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ال انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, دوكتور ابدۋللا گۋندوعدىنىڭ «جوشى ۇلىسىنىڭ تۇركى الەمىندەگى ورتاق مۇراسىنا شولۋ» بايانداماسى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ءبىر كەزدەرى الىپ يمپەريا بولعاندىعىن, كورشىلەس ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي-ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقاندىعى, وسمان يمپەرياسىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنداعى جوشى ۇلىسىنىڭ ءرولى تۋراسىندا ءوربىدى.
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الىمجان حامراەۆ «رابعۇزي جانە قازاقى ميفتىك سانا» بايانداماسىندا التىن وردا تۇسىندا جازىلعان بۋرھانۋددين رابعۇزيدىڭ «قيسساسۋل-ءانبيا» ەڭبەگىندەگى اڭىز-ءاپسانالار, حيكايا-داستاندارعا توقتالدى. بۇگىنگى قازاق ميفتەرىنىڭ رابعۇزيدىڭ شىعارماسىنداعى كورىنىسى, تۇركىلىك نانىم-سەنىمدەر حاقىندا ءسوز قوزعاسا, نۇر-مۇباراك يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءشامشيدين كەرىم «التىن وردا جانە يسلام» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىنا ءحىىى-حV عاسىرلارداعى يسلامي قۇندىلىقتارعا توقتالىپ, بەركە حاننىڭ يسلامدى قابىلداپ, التىن وردادا مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە جاريالاعانىن, سودان ءداستۇرلى يسلامنىڭ نەگىزدەرى قالىپتاسقاندىعىن ارقاۋ ەتتى.
ال التىن وردا جادىگەرلەرىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحى, سول ءداۋىردىڭ جازبا مۇرالارىن زەرتتەۋدە قازاق عالىمدارىنىڭ قوسقان ۇلەسى جانە بۇگىنگى جاس عالىمداردىڭ وسى سالاداعى ورنى تۋرالى SILKWAY حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەيسەنباي قۇداسوۆ «التىن وردا جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاقستاندا زەرتتەلۋى» بايانداماسىندا اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءسوزىن جالعاعان اباي اتىنداعى قازۇپۋ شىعىس فيلولوگياسى جانە اۋدارما كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى ەرعالي ەسبوسىنوۆ «احمەت جافەروعلۋ – ماملۇك-قىپشاق جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ زەرتتەۋشىسى» بايانداماسىندا قىپشاق تىلىندەگى جازبا جادىگەرلەردى زەرتتەۋدەگى احمەت جافەروعلۇنىڭ تاجىريبەسىن العا تارتىپ, بۇگىنگى دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتارعا عىلىمي تاقىرىپ بەرۋدە التىن وردا تۇسىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە نازار اۋدارۋدى, سونىڭ ناتيجەسىندە بولاشاق تۇركىتانۋشىلاردى قالىپتاستىرۋ جاعىنا نازار اۋدارسا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى مەڭدىگۇل نوعايباەۆا ءحىV-XV عاسىرلارداعى التىن وردانىڭ رۋ-تايپالىق قۇرامىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اقجىگىت الىبەك ۇلى التىن وردا مەن مىسىر اراسىنداعى مادەني-ادەبي بايلانىستار جايىندا ءسوز قوزعادى.
كەلەلى ويلار مەن تەرەڭ زەرتتەۋلەردى ارقاۋ ەتكەن جيىندا عالىمدار بۇل جۇمىستاردىڭ ءالى دە كوپتەگەن باسقوسۋلارعا ارقاۋ بولاتىندىعىن نازارعا الدى. وسى ورايدا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تاراپىنان بىرنەشە جوبانىڭ قولعا الىنعاندىعىن ايتا كەتكەن ابزال. « ۇلى دالا جاۋھارلارى» سەرياسىمەن بيىل جارىق كورەتىن «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ» 2-3-تومدارى قاراحاندىقتار مەن التىن وردا تۇسىندا جازىلعان جازبا جادىگەرلەرگە ارنالاتىن بولسا, التىن وردا ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ بويىنشا شەتەل عالىمدارىمەن بىرلەسكەن جوبالار دا دايىندىق ۇستىندە. ونلاين-كونفەرەنتسيادا الداعى جوبالاردى جوسپارلاۋ, عىلىمي نەگىزدەۋ جاعى دا پىسىقتالدى.
