الماتى قالاسىندا 1978 جىلعى قىركۇيەك ايىندا وتكەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى جاردەم جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ قاتىسۋشىلارى قابىلداعان دەكلاراتسيا دۇنيە- ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ باعدارلامالارىنا نەگىز بولدى.
دەكلاراتسيادا حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ەڭ باسىم باعىتتار كورسەتىلگەن. بۇلار – دۇرىس تاماقتانۋ, ساپالى سۋمەن جابدىقتاۋ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, يممۋنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ينفەكتسيالىق جانە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ.
الماتى قالاسىندا 1978 جىلعى قىركۇيەك ايىندا وتكەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى جاردەم جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ قاتىسۋشىلارى قابىلداعان دەكلاراتسيا دۇنيە- ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ باعدارلامالارىنا نەگىز بولدى.
دەكلاراتسيادا حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ەڭ باسىم باعىتتار كورسەتىلگەن. بۇلار – دۇرىس تاماقتانۋ, ساپالى سۋمەن جابدىقتاۋ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, يممۋنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ينفەكتسيالىق جانە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتى باستى ماقساتقا اينالۋى ءتيىس.
ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋداعى ۇتىمدى جولداردى ىزدەۋدە الدىن الۋ (پروفيلاكتيكالىق باعىتتىلىق) ستراتەگياسى وتە ءتيىمدى بولىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىن تومەندەتۋ, تۋ سانى مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ, دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ مىندەتتەرى قويىلادى. مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋالدى ارى قاراي تۇراقتاندىرۋ جانە قوعامدىق دەنساۋلىقتى جاقسارتۋ مىندەتى جاتقىزىلدى.
العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ دەنساۋلىق ساقتاۋدا پروفيلاكتيكالىق باعىتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس-شارالار تىزبەسىن قاراستىرادى.
حالىق اراسىنداعى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدا مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى جاردەم ۇيىمدارى مەن مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت نەگىزگى ءرول اتقارادى.
اۋرۋلاردىڭ باستاپقى پروفيلاكتيكا جۇيەسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلىن كوزدەيدى جانە نەگىزگى ءۇش قاعيداتتان تۇرادى.
«دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارى» دەگەن ءبىرىنشى قاعيدات – دۇرىس جانە قاۋىپسىز تاماقتانۋ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, قاۋىپسىز سۋمەن جابدىقتاۋ نەگىزىندە اۋىز سۋدىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن ساپاسى.
«سالاماتتى ءومىر سالتى» دەگەن ەكىنشى قاعيدات – زياندى ادەتتەردەن باس تارۋ, دەنەشىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋ, تەمەكى تارتۋدىڭ, الكوگولدىك جانە ءارتۇرلى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى پايدالانۋدىڭ, ناركوتيكتەردىڭ زياندىعى تۋرالى حالىققا كەڭىنەن اقپارات بەرۋ نەگىزىندە جەكە گيگيەنانى ساقتاۋ, سونداي-اق ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ, اسىرەسە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار اۋرۋلار رەتىندە ۆيچ, تۋبەركۋلەز, جىنىس جولدارى ارقىلى بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن ساقتاۋ.
«الدىن الۋ» دەگەن ءۇشىنشى قاعيدات – ءتيىستى ەڭبەك جاعدايلارىن جاساۋ, حالىق اراسىندا پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ, كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپى بار كونتينگەنتتەردى ديسپانسەريزاتسيالاۋ, حالىقتى زاماناۋي ۆاكتسينالارمەن كەڭىنەن يممۋنداۋ.
مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى جاردەم دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ باستى بولىگى بولا وتىرىپ, حالىق دەنساۋلىق كورسەتكىشتەرىن ساپا جاعىنان جاقسارتۋدا باستى ءرول اتقارادى. ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە, نەگىزىنەن, جەكە پروفيلاكتيكا شارالارى, ياعني پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر كەزىندە تۇرعىندارداعى اۋرۋلاردىڭ ەرتە ساتىسىن انىقتاۋ, ديسپانسەريزاتسيالاۋ, يممۋنداۋ, حالىققا اقپارات بەرۋدى ارتتىرۋ كىرەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە تاماق ونىمدەرىنىڭ شيكىزات الۋ, شىعارۋ, تاسىمالداۋ, ساتۋ, يمپورتتاۋ ساتىلارىنداعى قاۋىپسىزدىگىن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ قىزمەتى قامتاماسىز ەتەدى. وسى ماقساتتا جىل سايىن ءارتۇرلى تاماق ونىمدەرىنىڭ 120 مىڭعا جۋىق ۇلگىسى زەرتتەلەدى, 1,5 مىڭنان استام ۇلگىسى جارامسىز بولىپ تابىلادى دا, ولاردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىك گيگيەنالىق نورماتيۆتەرىنە سايكەس كەلمەۋىنە بايلانىستى ساتۋدان الىنادى. تاماقتانۋمەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ شارالارى ىسكە اسىرىلادى, بۇل, ەڭ الدىمەن, يود جانە تەمىر جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ, اۆيتامينوزداردىڭ, تاعامنان ۋلانۋلاردىڭ, ءجىتى ىشەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنا دا قاتتى كوڭىل بولەدى. حالىقتى سۋمەن جابدىقتاۋ كوزدەرىنەن الىنعان اۋىز سۋ ساپاسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سۋ قۇبىرلارىنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە تەحنيكالىق جاعدايلارىنا دا مونيتورينگ ءجۇرگىزىلەدى. سۋ قۇبىرلارى سانىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ از دا بولسا بولىگى شارۋاشىلىق – اۋىز سۋ ماقساتىندا ورتالىقتاندىرىلماعان سۋ كوزدەرىنىڭ جانە اشىق سۋ قويمالارىنىڭ سۋىن ءالى دە پايدالانىپ كەلەدى, بۇل جايتتى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ بارىسىندا ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى.
سالاماتتى ءومىر سالتى قاعيداتىنا سايكەس جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋشىلاردىڭ دەنەشىنىقتىرۋمەن جانە سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا جاعداي جاساۋ, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جوسپارلى تۇردە شەشىلۋدە. بۇل ءىس-شارالار بالالاردىڭ دەنە ءبىتىمى پاتولوگياسىنىڭ, اس قورىتۋ, كورۋ جانە ت.ب. ورگاندارى اۋرۋلارىنىڭ دامۋ پروفيلاكتيكاسىنا باعىتتالعان. جىل سايىن 2 ميلليوننان استام وقۋشى پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرمەن قامتىلىپ, ونىڭ ىشىندە 280 مىڭنان استامى ساۋىقتىرىلىپ جانە ديسپانسەرلىك باقىلاۋعا الىنادى. مەديتسينالىق العاشقى سانيتارلىق جاردەم ۇيىمدارىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە حالىققا زياندى ادەتتەردىڭ زاۋالى, ينفەكتسيالىق جانە پارازيتتىك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ شارالارى تۋرالى اقپارات بەرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاماق قاۋىپسىزدىگىن, تاۋارلاردىڭ, جۇمىستاردىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ءتيىستى ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا زاڭناما تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. وسىعان بايلانىستى قىزمەتتى قايتا ۇيىمداستىرىپ, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مىندەتتەرى جۇكتەلەتىن مەملەكەتتىك ورگان قۇرۋ مىندەتى تۇر, جاڭادان قۇرىلاتىن ورگاننىڭ قىزمەتى وسى ماقساتقا باعىتتالادى.
ايجان ەسماعامبەتوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەرى.
