بيىل 9 ايدا وبلىس سىرتقا 1 توننا عانا سيىر ەتىن ەكسپورتتاعان
قوستاناي وبلىسى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر. جەر جەتەدى, استىقتى ءوڭىر بولعان سوڭ جەم دە جەتكىلىكتى. جاقىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەت ەكسپورتىن 2016 جىلعا قاراي 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعانىن ەسكە سالدى. ءتيىستى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قازىنادان 120 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سويتە تۇرا, بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا كەدەن وداعىنان سىرتقا شىعارىلاتىن ەت ەكسپورتى نولگە تەڭەسكەن. شۇجىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دا 2013 جىلى نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىپ, كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى 28 پايىز عانا بولعان. بۇل سىن قوستاناي وبلىسىنا دا قاتىستى.
بيىل 9 ايدا وبلىس سىرتقا 1 توننا عانا سيىر ەتىن ەكسپورتتاعان
قوستاناي وبلىسى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر. جەر جەتەدى, استىقتى ءوڭىر بولعان سوڭ جەم دە جەتكىلىكتى. جاقىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەت ەكسپورتىن 2016 جىلعا قاراي 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعانىن ەسكە سالدى. ءتيىستى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قازىنادان 120 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سويتە تۇرا, بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا كەدەن وداعىنان سىرتقا شىعارىلاتىن ەت ەكسپورتى نولگە تەڭەسكەن. شۇجىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دا 2013 جىلى نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىپ, كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى 28 پايىز عانا بولعان. بۇل سىن قوستاناي وبلىسىنا دا قاتىستى.
الايدا, قوستانايدا ەشقانداي جۇمىس جۇرگەن جوق دەسەك, كۇپىرلىك ايتقان بولار ەدىك. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا «قاراسۋ ەت» كاسىپورنى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. مۇندا وندىرىلگەن ەت ونىمدەرى ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي كەلەدى. قاساپحانا, شۇشىق تسەحى سياقتى كەشەندى ءوندىرىس زاماناۋي قۇرالمەن جابدىقتالعان. بيىل 3 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن شىعاردى. ءوندىرىس كاسىپورنى 2015 جىلى تولىق قۋاتىنا كوشكەندە ەت ونىمدەرىنىڭ كولەمىن 5 مىڭ تونناعا جەتكىزەتىن بولادى. ەتتىڭ ساپاسىنا ەشكىم ءمىن تاعا المايدى. وسىنداعى شۇجىق تسەحىنىڭ تەحنولوگى اينۇر قاراتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇندا تەك شۇجىقتىڭ عانا 120 ءتۇرى وندىرىلەدى. مۇسىلماندىق بۇرىشىندا تەك جىلقىنىڭ, سيىردىڭ ەتىنەن ونىمدەر دايىندالادى, قازى دا ۇسىنىلادى. شۇجىق ونىمدەرىن 2015 جىلعا قاراماي, قازىردىڭ وزىندە مەجەدەن اسىرىپ دايىنداپ وتىر. قوستانايدا تەك «قاراسۋ ەت» كاسىپورنى عانا ەمەس, شۇجىق وندىرەتىن ونشاقتى تسەح بار. ولار نەگىزىنەن ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەدى, وندىرگەن ءونىمنىڭ 70 پايىزى ىشكى نارىقتان ارتىلمايدى. تاراتىپ ايتساق, بارلىق ءونىمنىڭ 50 پايىزىن قوستاناي قالاسى تۇتىنادى, 47 پايىزى وبلىستىڭ اۋداندارى مەن وزگە قالالارىنا جىبەرىلەدى, 2 پايىزىنىڭ ءدامىن استانالىقتار كورەدى, كورشى رەسەيگە بارلىق شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 0,5 پايىزى عانا جونەلتىلەدى ەكەن.
«قاراسۋ ەت» كاسىپورنى باسشىلىعىنىڭ ەت ونىمدەرىنە سۇرانىس بولسا, كولەمىن قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن قۇلشىنىسى دا بار. بىراق رەسەي نارىعىنا كىرە الماي وتىر.
– وندىرگەن ءونىمىمىزدى رەسەيگە اپارۋعا قۇجات راسىمدەۋ نەمەسە ەت ساپاسى جونىنەن ەشقانداي كىنارات جوق. اڭگىمە تەك قانا باعادا بولىپ وتىر. رەسەيدە ەت بىزگە قاراعاندا ارزان. سوندىقتان شىعا الماي وتىرمىز, – دەيدى «قاراسۋ ەت» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان قويشىعۇلوۆ.
سىرتقا ەت ەكسپورتتاۋ وبلىستا جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. ەلباسى رەسەيگە ەلىمىز بويىنشا 60 مىڭ توننا ەت ساتۋ كەرەك دەگەندە, ءىرى قارانىڭ ەتىن ايتقان بولاتىن. ال وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا بارلىعى 12 توننادان ءسال استام ەت سىرتقا شىعارىلسا, سونىڭ توعىز جارىم تونناسى قۇستىڭ ەتى بولاتىن. رەسەيگە بيىل ەكسپورتتالعان 69 توننا ەتتىڭ 66 تونناسى قۇس ەتى, 1 تونناسى عانا سيىر ەتى بولدى. ونىڭ ەسەسىنە قوستاناي سورەلەرى, امەريكا قۇراما شتاتتارىنان, لاتىن امەريكاسىنان, رەسەيدەن, بەلارۋستەن كەلگەن ەتتىڭ جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ءتۇر-تۇرىنە تولىپ كەتتى. وتكەن جىلى قوستانايلىقتار 866,5 توننا, بيىلعى 9 ايدا 661 توننا سىرتتان كەلگەن سيىر ەتىن پايدالانعان. ال بارلىق ەت پەن ەت ونىمدەرىن تۇگەل ايتساق, وتكەن جىلى سىرتقا جونەلتىلگەنى نەبارى 231,1 توننا عانا, بيىل 9 ايدا 135 توننا عانا بولدى. جىلدىڭ اياعىنا ەكى ايعا جەتپەيتىن ۋاقىت قالدى, ەڭ بولماسا وتكەن جىلدىڭ مەجەسىنىڭ دەڭگەيى ورىندالا ما؟ كۇمان باسىم.
– ويتكەنى, قوستانايدا ەت قىمبات, كەرىسىنشە بەلارۋستىڭ ارزان ەتى مۇندا كەلىپ جاتىر. بىزدە ەتتىڭ وزىندىك قۇنى جوعارى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ورازعالي نۇرعازين.
– بىزدەگى ەتكە التىن جالاتىپ قويعان با, وزىندىك قۇنى نەگە جوعارى؟ – دەيمىز.
– جەمشوپ, ەلەكتر ەنەرگياسى, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى, قىمبات جابدىقتاردىڭ الىنۋى – وسىنىڭ بارلىعى دا التىننان ارزان بولماي تۇر, – دەيدى ورازعالي تىلەۋباي ۇلى.
رەسەيدە ەت قاشان ارزاندايدى دەپ كۇتەتىن بولسا, سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ قوستانايلىق كاسىپكەرلەردىڭ تۇسىنە عانا كىرەدى. قوستانايدا ەت قايتكەندە ارزاندايدى؟ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ول ءۇشىن مالدىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ جانە شىعىندى ازايتۋ كەرەك. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان وبلىسقا 4 جىلدا 9700 اسىل تۇقىمدى سيىرلار اكەلىنگەن. سونىڭ 1900 باسى بيىل جەتكىزىلدى, جىل اياعىنا دەيىن 200 باس مالدى تاعى اكەلەدى. ەۋروپادان, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن اكەلىنگەن انگۋستار ءبىزدىڭ اۋليەكول جانە اق باس سيىرىمىز سياقتى جەرگىلىكتى جەرگە ءتوزىمدى ەمەس, ولار «ءتاۋىر جەپ, ءتاۋىر ىشەدى». ونى ءوسىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتاردىڭ قىمبات جابدىقتارى مەن تەحنولوگياسى ەتتىڭ وزىندىك قۇنىن ءازىر تۇسىرە المايدى. مال باسىن كوبەيتۋ دە باسەكەنى ارتتىرىپ, باعانىڭ تۇسۋىنە ىقپال ەتەر ەدى. قازىر وبلىستا بارلىعى 401 مىڭ ءىرى قارا, 410 مىڭ قوي, 216 مىڭ شوشقا, 87 مىڭ جىلقى, 3 700 مىڭ قۇس بار. بىلتىرعا قاراعاندا ءىرى قارا 3-5 پايىزعا كوبەيگەن, شوشقا 8 پايىزعا, قۇس 15 پايىزعا كەمىگەن. الگى ءبىز ايتىپ وتىرعان 401 مىڭ ءىرى قارا جەكە سەكتورداعىنى قوسىپ ساناعانداعى كورسەتكىش ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ال جەكەنىڭ قولىنداعى مال ەتى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن ستاندارتقا ساي كەلە بەرمەيدى. وبلىستاعى 401 مىڭ ءىرى قارانىڭ 150 مىڭى عانا قوعامدىق مال, شارۋاشىلىق نىساندارعا تيەسىلى. وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن وبلىستا ءبىر ميلليون 500 مىڭ سيىر بولعان ەكەن. سالىستىرا بەرىڭىز.
ەت ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا سوڭعى ەكى جىلدا شارۋالار 7,5 مىڭ باس ءىرى قارا العان. مەجە بويىنشا 9 مىڭ 300 باس مال الىنۋ قاجەت. جۇمىس ءالى دە جۇرگىزىلۋدە. دەگەنمەن, كەيدە اقپار بويىنشا «سىباعادا» دا, سيىردا دا ءمىن جوقتاي كورىنەدى. ال وسى نەسيەنى الىپ, ونىڭ پايداسىن كورۋدىڭ ورنىنا شىعىنىنا باتىپ وتىرعانىن ايتىپ زارىققان شارۋالار بار. قوستاناي اۋدانىنداعى «وتاشەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءادىلحان وتاشەۆ وتكەن جىلى ءبىر ميلليون تەڭگە «سىباعالىق» نەسيە العان بولاتىن. نەسيەنى بەرگەن «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى ءبىر جىلعا جەتپەي ونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن, 450 مىڭ تەڭگەسىن قايتارۋدى تالاپ ەتكەن. مالدىڭ ءوسىمى بولماي جاتىپ, ونى شارۋا قالاي تاۋىپ بەرەدى؟ وسىنداي باعدارلامالاردىڭ ىشكى يىرىمىندە شيكىلىك تە جوق ەمەس ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. ءتيىستى ورىنداردان «وۋ, مۇنىڭ قالاي؟» دەيتىن ەشكىم جوق, شارۋا ءوز سورپاسىنا ءوزى قايناپ جاتادى.
سىرتقا ەت ونىمدەرىن شىعارۋ ءۇشىن ونىڭ ساپاسى باستى كورسەتكىش. قوستاناي قالاسىنداعى «يرينا ي ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ەت ونىمدەرى تالاي كورمەنىڭ كوركىنە اينالعان ەدى. انەبىر جىلدارى كاسىپورىن ديرەكتورى الەكساندر كورچينسكي وندىرىسكە حالال تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن بولاتىن. مىنە, ەكى جىلدان بەرى كاسىپكەر ونى توقتاتىپ قويدى.
– حالال – ۇزدىك تەحنولوگيا ەكەنىن مويىندايمىن. ونى ەنگىزەردە قانشاما ىزدەندىم, كادىمگىدەي زەرتتەدىم. بىراق ونىڭ شىعىنى دا جەتەرلىك. ماعان وتە قىمباتقا تۇسكەندىكتەن, حالالمەن قوش ايتىسۋىما تۋرا كەلدى. شىنىمدى ايتسام, شارشادىم. ويتكەنى, بۇل تەحنولوگياعا ەشقانداي قولداۋ جوق. تۇتىنۋشىلارعا قانشا حالال ءونىم كەرەك بولسا دا, باعانىڭ قولجەتىمدى بولعانى قاجەت. الۋشىلار ساپاعا قارايدى, بىراق ولاردىڭ قالتاسىنىڭ قالىڭ, جۇقالىعى دا ەستەن شىقپاۋى ءتيىس قوي, – دەيدى الەكساندر ۆاسيلەۆيچ.
ەلىمىز 2016 جىلعا رەسەيگە 60 مىڭ توننا ءىرى قارا ەتىن شىعارۋى ءتيىس. سونىڭ 2200 تونناسى قوستاناي وبلىسىنا تيەسىلى. ءدال بۇگىن بۇل مەجەنىڭ توبىل ءوڭىرى ءۇشىن قاراسى ۇزاق سەكىلدى. ازىرگە سىرتقا شامالاپ قۇس ەتى شىعارىلۋدا. قۇس ەتى دەمەكشى, وبلىستا بەس قۇس فابريكاسى بار. قازىر قوستانايدا جۇمىرتقانىڭ ون داناسىنىڭ باعاسى 240 تەڭگە بولدى. جىل اياعىنا دەيىن بۇل باعانىڭ قانشا كوتەرىلەرى بەلگىسىز. ونى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ورازعالي نۇرعازين ناۋقاندىق كورىنىس دەپ باعالادى. ناۋقاندىقتىڭ ءمانىسى, قىس ايلارىندا جەكە سەكتورداعى تاۋىقتار جۇمىرتقالاۋدى توقتاتادى. قوراداعى تاۋىقتان ازىرگە قايران بولماي, قوستانايلىقتار التى اي قىس «التىن جۇمىرتقاعا» قاراپ وتىرعاندا, بەلارۋستەن ارزان جۇمىرتقا جاۋىپ كەتە مە, كىم ءبىلسىن...
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
_________
سۋرەتتى cالعان
ايداربەك عازيز ۇلى.
