اتا ەرلىگى – ۇرپاعىنا ۇلگى

وتاندى قورعاۋ دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى تەرەڭ سەزىنە بىلگەن اتامىز شالقار اۋدانىنىڭ سارىقامىس كولحوزىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن 1942 جىلى 31 جاسىندا مايدانعا اتتانادى. ول اسكەرگە الىنعاننان كەيىن ساپەرلەر ازىرلەيتىن كۋرستا 6 اي وقىپ, سودان كەيىن 918 جەكە كورپۋستىق ساپەرلەر باتالونىندا سو­عىستىڭ اياعىنا دەيىن بولىپ, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى جانە بالتىق بويى ەلدەرىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسادى.

مەن ارينە اتامدى كورگەن جوقپىن. ەسىل ەر 1961 جىلى سوعىستان العان اۋىر جاراقاتىنىڭ سالدارىنان 50 جاسىندا دۇنيەدەن وزادى. ايتسە دە مەنى ول كىسىنىڭ سوعىس كەزىندە 3 جىلدان استام ۋاقىت بويى ساپەر بولعانى قاتتى قىزىقتىردى دا, وسى ءبىر اسكەري-ينجەنەرلىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىنا قاتىستى دەرەكتەردى جيناستىرا باستادىم. بۇل جونىندە سوعىس كەزىندە جانە بەيبىت ومىردە اسكەري عالىمدار مەن ماماندار جازعان دەرەكتى دۇنيەلەردى وقىپ شىقتىم.

سودان كوڭىلگە تۇيگەنىم – ساپەردىڭ قاتەلەسۋگە ءتيىستى ەمەس ەكەندىگى. ساپەردىڭ قاتەلەسكەنى ءوزىن-ءوزىن مەرت قىلۋمەن, ءارى سوڭىنان كەلە جاتقان اسكەرلەردى قىرعىنعا ۇشىراتۋمەن بىردەي ەكەن. سول جازبالاردا ساپەر تەك ءبىر رەت قاتەلەسەدى دەگەن تۇجىرىمعا ءجيى كەزدەسىپ وتىردىم. مۇنىڭ ماعىناسى وسىنىڭ الدىندا ايتىلعانداي بولىپ شىعادى. بەينەلەپ ايتقاندا, ونى ولىمگە قورىقپاستان ءوز ەركىمەن باسىن تىككەن جانكەشتى ادام دەسە دە بولادى.

اسكەري تەرميندە مينالى القاپ نەمەسە مينالى دالا دەگەن ۇعىم بار ەكەن. سوعىس قيمىلدارى كەزىندە جاياۋ جانە تانك اسكەرلەرى وسى مينا كومىلگەن القاپتى شابۋىلداپ ءجۇرىپ وتۋگە تۋرا كەلەتىنى اسكەري ادەبيەتتەردە تالاي رەت جازىلعان. ءتارتىپ بويىنشا ونىڭ الدىندا ساپەرلەر توبى ءجۇرىپ وتىرۋى ءتيىس. قاۋىپ-قاتەردىڭ اياق استىنان ەكەنىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز. سونداي-اق قۇپيا مينالار مەن وزگە دە جارىلعىش بومبالار مەن زاتتاردىڭ كارتاسى تەك شتاتتا عانا بولاتىنىن ەس­كەرسەك, اسكەردى ساقتاۋ ءۇشىن ساپەرلەرگە قانداي كاسىبيلىك جانە سەزىمتالدىق پەن تۇيسىكشىلدىك قاجەت ەكەنىن ايتپاي-اق تۇيسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى.

ءدال وسى قاسيەتتەر ساپەر داناعۇل ەلەمەسوۆتىڭ بويىنان تابىلماسا, سو­عىستان ءتىرى كەلۋى ەكىتالاي ەكەنىنە ەش­كىمنىڭ تالاسى بولا قويماس. 1945 جىلى سوعىستىڭ اياق كەزىندە مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورالعان اتامىز دەنساۋلىعىنىڭ ناشار ەكەنىنە قاراماستان حالىق شا­رۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە بەل شەشە ارالاسادى. ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, وتباسىن قۇرىپ, زايىبى تويعان ەكەۋى 10 ۇل-قىزدى دۇنيەگە اكەلەدى. ايتسە دە ولاردىڭ كوپشىلىگى ەرتەرەك شەتىنەپ كەتەدى دە, نابات, ءسانيا, دانيا, جانيا ەسىمدى ءتورت قىزى مەن جالعىز ۇلى – مەنىڭ اكەم جەتكەرگەننىڭ قاتارىنان قالماي ءبىلىم الىپ, ەڭبەككە ارالاسۋىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپتى.

اكەمىزدىڭ ايتۋىنشا اتامىز جاستىق شاعىن ۇرلاعان, اتا مەن نەمەرەنىڭ ارالىعىن جۇتىپ جىبەرگەن سۇراپىل سو­عىستىڭ قايتالانباۋىن, كەيىنگى ۇر­پاعىنىڭ باسىنا قايعى بۇلتى قايتادان ءۇيىرىلىپ كەلمەۋىن ۇنەمى تىلەپ وتىرىپتى. كوز كورگەندەر ول كىسىنىڭ ەرجۇرەك, تەز شەشىم قابىلداپ, كەز كەلگەن ادامدارمەن ورتاق ءتىل تابىسا الاتىن كوپشىل مىنەزىن ايرىقشا قادىرلەپتى. اتامىزدىڭ اعايىن-تۋىس پەن كورشى-كولەمگە قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماعانى, مۇقتاج جان­دارعا ۇدايى قايىرىمدىلىقپەن قامقورلىق جاساي بىلگەنى جونىندە ەل اۋزىنان كوپتەگەن اڭگىمە ەستىدىم. ولاردىڭ اراسىندا: سەنىڭ ەل-جۇرتقا دەگەن جاناشىرلىعىڭ, قينالعان جانعا قولۇشىن بەرۋگە ۇم­تىلىپ تۇراتىنىڭ اتاڭا تارتقان دەپ قوياتىندار دا بار. بۇل ارينە مەن ءۇشىن ۇلكەن مەرەي.

داناعۇل ەلەمەسوۆ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىل ءىس-قيمىلدارى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن جانە «ەرلىگى ءۇشىن», «وتان ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. جەڭىسكە ءوز ۇلەسىن قوسا بىلگەن اتامنىڭ ەرلىگى كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرمەك. جەڭىستىڭ بيىلعى 75 جىلدىق مەرەكەسى جىلى ول كىسىنىڭ نەمەرەسى رەتىندەگى پەرزەنتتىك تولعانىسىمدى ەل گازەتى – «Egemenniń» وقىرماندارىمەن بولىسكەندى ءجون كوردىم.

ەربول داناعۇلوۆ

اقتوبە وبلىسى