كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جولداستار, مەن پوەزيانىڭ جايىن ايتۋدان بۇرىن, جالپى پوەزياعا يىق سۇيەپ كەلە جاتقان, قاتار ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءوزىمىزدىڭ ىسىمىزدە, تىرشىلىگىمىزدە, تاريحىمىزدا پوەزيانىڭ تابىستارىمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ ارقاشان ەسىمىزدە جۇرەتىن بىرەر جايلارعا جۇبانىش العان, سۇيسىنگەن كۇيدى ايتا كەتكىم كەلەدى.
قىرىق جىل – ءبىر ادامنىڭ ومىرىمەن ولشەنەتىندەي ءبىرتالاي ۇزاق داۋرەن. قىرىق جىلدىڭ ىشىندە تولىپ جاتقان جاڭالىقتار قىرىق عاسىر دا جەتپەيتىن ورىسكە ءبىزدىڭ وداق, ونىڭ ىشىندە قازاق سياقتى ەلدەردىڭ تابىستارىن كورسەتەتىنى راس. ون-ون بەس جىلدان سوڭ بولعان جاڭعىرۋ, جاڭا تابىس ورلەۋدىڭ جيىنتىق ويلارىن ويلاي باستاعاندىق سوندا اڭعارىلادى. بىزدە وسى كۇندە مۋزىكا سالاسىندا سوڭعى جىلدارى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قاتارىنا جاس تالانت كومپوزيتورلار كەلىپ قوسىلدى دا, قازاق ءانىن اباي اكەلگەن دارەجەدەن, حالىقتىق شىرقاۋ اندەرىنىڭ ءۇنىن ابايدان ءارى قاراي دامىتىپ, كامەرالىق مۋزىكادان اۋىستىرعاندا, ءبىرتالاي سيمفونيالىق مۋزىكا تىلىندە ايتىلاتىن, سوڭعى جىلداردا تۋىپ جاتقان فورمالار تۋعان دا شىعار, بىراق سوڭعى جىلداردا تۋىپ جاتقان جاڭا اندەر دە بار. ول اندەر قانداي ءان؟ مەن بۇل ارادا اۆتورلارىن, اندەرىن ايتىپ جاتپايىن, ونى وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر. كولحوزدا بولعاندا جاستاردىڭ اۋزىنان, شوفەرلەردەن, كەيدە شوپانداردان, كەيدە وبكوم, رايكوم سەكرەتارلارىنىڭ وزدەرى-اق ايتىپ جۇرەتىن, ادامدى سۇيسىندىرەتىن تاماشا اندەر بار. بۇرىنعى اباي, ءبىرجان, اقاننىڭ اندەرى ەمەس. جۋىقتا بولىپ وتكەن كومپوزيتورلاردىڭ جينالىسىندا قازاقستان كومپوزيتورلارى ۆالسومانيا جولىنا ءتۇستى دەپ سىن ايتتى. بىراق ءحاميديدىڭ «قازاق ءۆالسى», ش.قالداياقوۆتىڭ «اقماڭدايلىم» سياقتى ۆالستەرىندەي ۆالس كوبەيە بەرسە ەكەن دەر ەم. شتراۋستىڭ «ۇلكەن ءۆالسى» – وسى كۇنگە دەيىن جۇرتشىلىقتىڭ سۇيسىنە تىڭدايتىن ءۆالسى.
وسى سياقتى سۋرەتشىلەرگە كەلگەندە, سۋرەتشىلەردىڭ اراسىندا دا بىرسىدىرعى جاقسى بۋىن ءوسىپ كەلە جاتىر. حالىق سۋرەتشىسى قاستەەۆتى ساناماعاندا, ورال تاڭسىقباەۆتان كەيىنگى ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان كەنباەۆ, مامبەەۆ, تەلجانوۆ, نۇرمۇحانبەتوۆ سياقتى جاس بۋىندار بار. وسى كۇندى ولاردىڭ سەزىنۋى, سول جايلارىن وزدەرىنىڭ ونەرىمەن كورسەتۋگە كەلگەندە قازاقتىڭ جاڭا سۋرەت ونەرى وتە جاقسى, جاڭا ساپادا ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورەمىز. سول جايدى ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاستار تۋعىزىپ جاتقان قازاق پوەزياسى, قازاق ليريكاسى جايىندا ايتقىم كەلەدى. وسى ءۇش سالانىڭ تابىستارىن جاڭا جىل كەلگەندەي ونەردىڭ جاڭا, جاس قايراتكەرلەرى كەلىپ, قازاقتىڭ مۋزىكا, جيۆوپيس, پوەزيا ونەرىنە جاڭا ءبىر جىل كەلگەندەي جاقسىلىق اكەلە جاتقان سياقتى. بىزدەن ارعى كەزدەگى اقىنداردى قويا تۇرىپ, بىزدەن بەرگى اتاقتى اقىندار مەن جاس اقىنداردىڭ بىرقاتارىنىڭ شىعارمالارىن العاندا, بۇل ارادا جاقسى-جاقسى ايىرمىس بار, ارينە سونىمەن بىرگە ولقىلىق تا, كەمشىلىك تە بار. ءسوز ناقتىلى بولۋ ءۇشىن مەن ءوزىم كىمدەردىڭ شىعارماسىن وقىدىم, سولاردى اتاپ وتكىم كەلەدى. سول وقىعاندارىما سۇيسىنە وتىرىپ, ليريكا تۋرالى ايتاتىن قورىتىندىم دا بار. ماسەلەن, I.مامبەتوۆتەن «جاس قانات» جيناعىنىڭ ىشىنەن ءتاۋىر دەگەن ولەڭدەرىم: «جايىققا», «وگەي شەشەمە» سياقتى ولەڭدەرىن اتاپ وتەر ەدىم. ت.شوپاشەۆتان ءسۇيسىنىپ وقىعان ولەڭدەرىم: «سارىسۋداعى جاس», «شيەلى», «نارتاي اقىن», «سىرلاسۋ» ولەڭدەرىن كوپ ولەڭنىڭ ىشىنەن ءسۇيسىنىپ وقىدىم. ت. مولداعاليەۆتىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشىنەن: «الماتى تاڭى», «كوكتەم», «اسىل ۇستازعا», «نەمەرە سىرى», «حات» دەگەن ولەڭدەرى ۇناتىپ وقىعان شىعارمالارىم. ساعي جيەنباەۆتىڭ بىرقاتار ولەڭدەرىن ءسۇيسىنىپ وقىدىم. «پارتيا تۋرالى جىر», «اناما», «ابزال انا» دەگەن سياقتى ولەڭدەرى. جيناققا كىرگەن شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگىن تۇگەل وقىپ شىقتىم. جيناققا كىرمەگەن, بۇل ولەڭدەردىڭ سىرتىندا باسقا ولەڭدەر دە بار, بۇرىن دا كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ولەڭدەر. جيناقتاعى بارلىق شىعارمالاردى تۇگەل وقىپ ۇلگەرگەنىم جوق, بىراق كەلەشەكتە وقىماقشىمىن. مەنىڭ دە ويىمدا جۇرگەن جايلار بار. ەرتەدەگىنى ەسكە تۇسىرە, جاڭا پوەزيا اكەلگەن جاڭالىقتاردى بىلمەك ماقساتىمنىڭ بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
ك.مىرزاليەۆتىڭ ولەڭدەرى ماعان وتە ۇنادى. مىسالى, «جاس اقىنعا», «جىرعا سىيماس نۇر كوردىم», «ەڭبەك» دەگەن ولەڭىنىڭ وزىندە جۇرتشىلىق اۋزىنا تۇسە قويماعان تالاي ورالىمدار, شەبەرلىكتەر سەزىلەتىن سياقتى بولادى. جاڭا شىعارمالاردىڭ ارقايسىسىنان بۇل سياقتى تسيتاتالار كەلتىرىپ جاتسام, مەنىڭ ءسوزىم ۇلكەن بايانداماعا اينالعان بولار ەدى. مەنىڭ وقىماعان شىعارمالارىمنىڭ ىشىندە دە جاقسى نارسەلەر بولۋ كەرەك.
جالپى, ليريكا تۋرالى, قورىتىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ادەبيەتكە مادەنيەتتى اقىندار, وقىعان اقىندار كەلە باستاعان. بۇكىل كەڭەس وداعى كولەمىندەگى جازۋشىلاردى الماعاندا, كورشىلەس قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن, تاتار ادەبيەتتەرىن العاندا دا وقىعان, مادەنيەتتەنگەن اقىندار اكەلمەگەن, ءومىر تاجىريبەسىن باسىنان كوپ كەشكەن, ءومىردى, وتاننىڭ ارمانىن ۇعا كەلگەن جاقسى جازۋشىلار بار ەكەنى راس. بىراق قازىر ءبىرتالاي جانرلار ءبىلىمدى كەرەك قىلادى. وقىماعان ادامنىڭ دراماتۋرگ بولىپ كەتۋى, وقىماعان ادامنىڭ رومانيست بولىپ كەتۋى وڭاي نارسە ەمەس سياقتى. شىن جاقسى ولەڭ جازۋ ءۇشىن وقىماعان ادام بولۋى مۇمكىن ەمەس. حالىق پوەزياسىنىڭ ءوز شاما-شارقىنا قاراي جاقسى شىعارعان شىعارمالارى بار. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە وقىمىستى اقىنداردىڭ ومىرگە كەلگەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى – قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىندەگى داستۇرلەر عانا ەمەس, اينالاسىن كورىپ, شارلاپ قالعاندىعى بايقالادى. تۆاردوۆسكي, يساكوۆسكي, ۆۋرگۋن, گامزاتوۆ سياقتى اقىندار قالاي جىرلايدى؟ اينالانى, ەسىكتى تۇرتىنە جۇرگەندىگى بايقالادى. جالعىز قازاق ادەبيەتى كولەمىندە وزىمەن-ءوزى بولىپ, جالعىز شاپقان اتتىڭ كودەدەن, بۇتادان وزعانى سياقتى بولۋ جارامايدى. ۇلى ورىس ادەبيەتىنەن تۋىسقان تىلدەس ەلدەردىڭ ادەبيەتىن, ءتىلى بولەك ادەبيەت اقىندارىنىڭ اۋدارمالارىن وقىپ, ۇلگىلەرىن كورە وتىرىپ, ويلانا وتىرىپ, ىزدەنۋ دەگەن وقىعان جاستاردىڭ پوەزياعا كەلىپ جەتكەندىگىن كورسەتەدى. جيناققا كىرگەن ولەڭدەردىڭ ولپى-سولپى ەش جەرى جوق, ءبارى دە جىپ-جيناقى, جاپ-جاقسى ازىرلىكپەن جازىلعان ولەڭدەر.
سونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە قويىلىپ جۇرگەن تالاپتاردى ەسكەرگەندىگى بايقالادى. ويتكەنى قايتالانبايدى. وي, تاقىرىبى قايتالانعانىمەن, بۇرىنعى بىرەۋلەردىڭ جازعانىن قايتالاۋ دەگەن جوق, اركىم ءوز ءۇيىن تانىتقىسى كەلەدى. پوەزيانىڭ تاقىرىبى شاعىن بولسا دا, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن, اناسىنىڭ جايىن, كوكتەم, كۇز, قىس, ماحاببات ماسەلەسىن ايتقىسى كەلەدى. بۇل تاقىرىپتار بۇكىل ادامزات تاريحى بولعاننان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان تاقىرىپتار. ءاردايىم ءوز ۇنىمەن, وزىندىك سوزىمەن, ءوز كۇيى, وزگە بىلمەگەن ءبىر پەرنەنى باسادى. قازىرگى پوەزيانىڭ, مادەنيەتتى پوەزيانىڭ وكىلدەرىنىڭ – ءاربىر اقىننىڭ ءوزىنىڭ وزىندىك ءتىلى, ءۇنى بىرەۋدىڭ ايتقانىن جازۋ كەرەك ەمەس دەگەندەي تالاپتاردى وزدەرىڭىزگە وزدەرىڭىز قويىپ كەلە جاتقاندىقتى بايقاتادى.
ادام پوەزيا ارقىلى دۇنيەدە تانىماعانىن تانىتىپ, ءوزىنىڭ سەزىمى, ساناسى ارقىلى ادامعا تانىتادى. اقىن بىرقىدىرۋ وزىندىك جاڭالىق تاپقىسى كەلەدى, ءوزىن ءوزى تانىعىسى كەلەدى, ءوز ءومىرىنىڭ ۇلكەن شىندىعىن, بالالىعىن, اناسىن ايتادى. جاردى, جەردى ايتادى, ماحاببات جايىن جىرلايدى. بار اقىندار كوپ جەرلەردە تاقىرىپتاردى قايتالاپ جۇرەدى, ءۇيىرىلىپ جۇرگەن ءبىر شۋماق تاقىرىپتار بار ەكەنىن كورەسىزدەر. سونىڭ ىشىندە پارتيا, لەنين جايى, وسى قىرىق جىلدان بەرى كەلە جاتقان ۇلى ءداستۇر بويىنشا تاقىرىپتاردىڭ ىشىندە بۇلار دا ءجۇر. سولاردى جىرلاعاندا, سونى تىلمەن جىرلاعىسى كەلگەندىگى بايقالادى. ساعي جيەنباەۆتىڭ «پارتيا تۋرالى جىرىندا» تولىپ جاتقان وبراز, كوپ شىندىق, جۇرتشىلىققا ورتاق شىندىق بار. ول شىندىق – باس ماقالانىڭ كولەمىندە پۋبليتسيستيكا, جۋرناليستيكا رەتىندە شەبەر ايتىلىپ جۇرگەن شىندىق.
مەنىڭ اڭعارعانىم, بۇگىنگى جاستاردىڭ بارلىعى دا ءوز ءتىلىن جاقسى بىلەدى ەكەن. مەن, مەنەن كەيىنگى بۋىن ءابدىلدا, عالي, تايىرلار قازاق حالقىنىڭ ءتىلى دەگەندى بىلۋگە جاعدايلارى, مۇمكىنشىلىكتەرى كوپ بولعان جاستار. مەن سىزدەرگە بۇل بولا بەرمەيدى, قازاقتىڭ حالىق ءتىلىن جاقسى بىلدىرەتىن ادامدار, ورتا كەزدەسە بەرمەيدى, سوندىقتان دا سىزدەر ءتىلدى جاقسى بىلمەيدى مە دەۋشى ەدىم. ادەبيەتتەن, كىتاپتان وقىپ ۇيرەنەسىزدەر, كەزى كەلگەندە, كولحوزعا بارعاندا, اۋدانعا بارعاندا, ۇشىراسقان كارىقۇلاق ادامداردان ەستىمەسەڭىزدەر, كوپشىلىگىندە گازەت, راديو ءتىلى بولادى دا, سوندىقتان جاستار تىلگە شورقاق بولادى-اۋ دەپ ويلاۋشى ەدىم. قازىرگى جاستار تالابى بار, تابيعاتتى, كورگەنىن ايتقاندا, باسقا اقىنداردىڭ ۇنىنە ءۇن قوسىپ, ىلەسە سويلەپ كەلگەندە, بارلىعىندا دا ءتىل ورامى, وي تولعامى ساي كەلىپ وتىرعاندىعىن تانىتادى. وسىمەن بىرگە ايتىلاتىن نارسە: تاعى ءبىر ۇلكەن قاسيەت – كوپسوزدىلىك ازايىپتى. سىزدەردەن الدىڭعى بۋىندا كوپسوزدىلىك بايقالاتىن. كوپسوزدىلىككە تەرەڭ وي قوسىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر عوي. كوپسوزدىلىكپەن ويى ۇشتاسقان ۋيتمەن, پاۆلو نەرۋدا, جورجۋ امادۋ, لۋي اراگون سياقتى دۇنيە جۇزىندەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن الىسىپ جۇرگەن رەۆوليۋتسيالىق ساناداعى اقىنداردىڭ ءبىرى نازىم حيكمەت, مىنە, بۇلاردىڭ ۇزاعىراق جازاتىنى بار. بىراق ولار سونى, تىڭ, تەرەڭ ويلى كەلەدى. وي بولماسا, شىعارما تەرەڭ قاسيەتتى بولمايدى. جۇرت ايتقانىن ايتارسىز, سونىڭ وزىندە وزىندىك تىلمەن ايتا ءبىلۋ كەرەك. سول وي وبرازبەن ايتىلۋى كەرەك. مۇندايلار بولماعان جەردە پوەزيانىڭ از ءسوزدى بولۋى جاقسى نارسە. كوپسوزدىلىك حالىق پوەزياسىندا, ءتىپتى ەكى ءجۇز جولعا بارماي اتىنىڭ باسىن ىرىكپەيتىنىن, توقىراۋ بولمايتىنىن سىزدەر بىلەسىزدەر. مىنە, وسىنداي نارسەلەر سىزدەردە جوق. ال شۇبىرتىپ جىبەرگەن بولساڭىزدار, ولەڭ تۇرىنەن ايىرىلادى. ولەڭنىڭ ولشەۋى ءوزىنىڭ مولشەرىمەن قادىرلى. ولاي بولسا, وسى قاسيەتىنەن ايىرىلادى. ۇزاق ولەڭنىڭ ۇزىنا بويىنا بىردەي وي دا جەتە بەرمەيدى, وبراز دا بولمايدى. ولەڭنىڭ بىرقاتارى اسىعىس جايلاردا جازىلادى. ال ءبىزدىڭ جاستار – وقىمىستى جاستار, ىزدەنۋشى جاستار, ءبىلىمدى جاستار. بۇل جاستار – پوەزياعا قويىلىپ جاتقان تالاپتى ەسكەرەتىن جاستار. مىنە, مۇنداي جاستار تەرەڭ سىرلى, سوزگە ساراڭ بولعىسى كەلەدى.
وبراز بولماي, ويدىڭ دا قاسيەتى بولمايدى. جۇرت ايتىپ جۇرگەن ويدى ءسىز دە ايتاسىز, جۇرت ايتپاعان ويدى ايتۋ – اندا-ساندا ءبىر ۇشىراساتىن باقىت, ول – ىرىس. جۇرت ايتپاعان وي وبرازدارى پارتيانىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ سۇيەتىن ويى – ول تابىس, ول باقىت. ويدىڭ كوپشىلىگى جۇرت ايتقان وي بولۋى مۇمكىن, بىراق سونى باسقاشا تۇردە ايتا ءبىلۋدىڭ ءوزى قاسيەت. ءبىزدىڭ پوەزيادا دا تەرەڭ وي, مول وبراز جەتە قويماي جاتىر. جاستار پوەزياسىنا ۇلكەن وبرازدىلىق كەرەك. بۇل وبرازدىلىق ءبىرتالاي جاستار ولەڭدەرىندە بار. مىسالى, پارتيا تاقىرىبىندا قىزىق وبرازدار اڭعارىلادى.
ت.مولداعاليەۆتىڭ, ت.شوپاشەۆتىڭ, ق.مىرزاليەۆتىڭ ولەڭدەرىندە جاقسى ويى وبرازىمەن تابىسىپ جاتادى. بۇلاردىڭ شىعارمالارىن الدىڭعى پوەزيامەن سالىستىرعاندا وزىندىك كەمشىلىكتەرى دە بار. ءبىزدىڭ الدىڭعى بۋىن پوەزياسىندا ۇلكەن الەۋمەتتىك تاقىرىپ, حالىققا تاربيەلىك تاقىرىپ, ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيانىڭ بۇكىل جاڭا ادامزات تاريحىنا اكەلگەن كەڭ-كەڭ, ۇلى- ۇلى تاقىرىپتاردىڭ بىرقاتارى ازايىپ كەتكەن سياقتى. حالىقارالىق دوستىق, بەيبىتشىلىك, كومسومول, ۇلى ورىس حالقى جايىنداعى تاقىرىپ, ۇلى ادامداردان ۇيرەنۋ ماسەلەسى, حالىقتار دوستىعى دەگەن تاقىرىپتار, ساكەننەن باستاپ قاسىمعا دەيىن, قاسىمنان م.الىمباەۆقا دەيىن ءبىر بۋىن ىلگەرى جاستارعا كەلەتىن تاقىرىپتار ءبىزدىڭ پوەزيادا, وسى جيناقتىڭ ىشىندەگى اقىندار شىعارمالارىندا ازايىپ كەتكەن سياقتى. وسى كۇشپەن وسى سيپاتتى وسى ىزبەن كوتەرسەڭىزدەر, بۇل تاقىرىپ توزاتىن تاقىرىپ ەمەس, جىرلانىپ مادەنيەتتى دارەجەگە جەتىپ بولدى دەۋگە بولمايدى, بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جۇرگەن تاقىرىپ. ءبىزدىڭ پوەزيانىڭ بارلىق بۋىندارىنا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايدى وسى ارادا اتاپ وتكىم كەلەدى. ورىس پوەزياسىن بىلاي قويعاندا, قىرعىز, وزبەك, ازەربايجان, تاجىك پوەزيالارىن, داعىستان پوەزياسىن الىپ قاراساڭىزدار, وسىندا بىرنەشە ادامنىڭ شىعارمالارىندا ءار بۋىن اقىنداردىڭ اۋزىنا تۇسە قويماعان تاقىرىپتار بار. وتان سوعىسى جىلدارى باسقىنشىلىق جەرىن شاۋىپ العان, ءبىرىنىڭ اتاسى ءولىپ, ءبىرىنىڭ اكەسى مايدانعا كەتكەن جاستار, بەت-اۋزى قاپ-قارا ماي بولىپ قالعان سان جەتىم بالالار ۇلكەن توپتارىمەن پويىزدارعا ءمىنىپ, بىرنەشە كۇن جۇدەپ-جاداپ, ءار الۋان حالگە ۇشىراعان, سۋىققا توڭىپ, اشتىققا ۇرىنىپ, تاشكەنت, الماتى, ومبى قالالارىنا كەلدى. بۇل بالالاردى وتان قوينىن اشىپ قابىل الدى, تاربيەلەدى. مىنە, وسى ماسەلە, بۇكىل كەڭەس پوەزياسىندا سول سۇراپىل قيىنشىلىق سوعىس ءداۋىرىنىڭ انىق بەلگىسى رەتىندە قالعان ءبىر ولەڭ «باۋىرىم, مەن سەنىڭ اتاڭمىن» دەگەن عافۋر عۇلامنىڭ ولەڭى. بۇل ولەڭىندە عافۋر عۇلام مايداندا جۇرگەن, قيىنشىلىق كورگەن كەڭەستىڭ جاس بۋىنىنىڭ بارلىعىنا اتالىق قوينىن اشىپ سويلەگەن, وتان جۇرەگىن, كەڭەس ەلىنىڭ جۇرەگىن كورسەتكەن. بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا ەرتە زاماننان ەۆرەيلەر وتىراتىن جەرلەر بولاتىن, سول جەرلەرگە فاشيستەر كەلگەندە ەۆرەيلەردى قىرا باستاعان. مىنە, وسى ەۆرەيلەر اۋىر حالدە, بەت-بەتىمەن قاشىپ, ۇلكەن قالالارعا كەلگەن ۋاقىتتاردا قۇلاقتىق مىنەزدەر كورسەتۋشىلەر بولدى. وسىعان قارسى عافۋر عۇلام «مەن دە ەۆرەيمىن» دەگەن ولەڭىن جازدى. بۇل لەنيندىك اسا ءبىر اسقاق ۇران سياقتى. ءبىزدىڭ تۋىسقان ەلدەردىڭ اۋىزدارىنان شىققان ولەڭدەرىنىڭ ەڭ ءبىر ءىرىسى.
دۇنيە جۇزىندەگى ەزىلگەن حالىق ەلدەرىنىڭ اتىنان افريكا, امەريكا قارا ناسىلدىلەرى اتىنان «نەگر سويلەيدى» دەپ قۇلدىققا, تەڭسىزدىككە قارسى سويلەيتىن اقىن ءوز ءداۋىرىنىڭ تاريحى اتىنان سويلەيدى. بۇل قارا ءناسىلدىنى سويلەتىپ وتىرعان كەڭەس اقىنى – سامەد ۆۋرگۋن. داعىستان اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «اكەممەن اڭگىمە» دەگەن پوەماسى دا بار. اقىن سويلەپ وتىرىپ, حالىق الدىندا ءوزىنىڭ قانداي قارىزى بار ەكەنىن, ءوز ارىن حالىقتىڭ ارىمەن سالىستىرعاندا قارىزدارمىن, سونى ءتۇسىندىم دەپ اقىن اكەسىنىڭ ارۋاعىمەن سويلەسەدى. بۇل – ۇلكەن سەرپىندى, كەڭ تىنىستى پوەزيا. تاجىك اقىنى تۇرسىن-زادە ءبىزدىڭ پوەزيامىزبەن قاتار جاساپ كەلە جاتقان اقىنداردىڭ ويلارىنا نە بەردى؟ ونىڭ « گولوس ازي» دەگەن ولەڭىندە ءتىپتى كوپ بىلەتىندىگىن كورسەتەدى.
وسى ولەڭىندە ازيا, افريكا حالىقتارىنىڭ اتىنان, ءتىپتى ءۇندى, قىتاي اقىنى, گانا اقىنى, جاپون اقىنى ايتپاعان ويدى تاجىكتىڭ تۇرسىن-زادەسى سويلەپ تۇر. مۇنىڭ ءاربىر جولى بىردەي ادام اۋزىنا تۇسپەيتىن ماسەلەلەر ەمەس, بىراق ۇلكەن, ورلەگەن وي ءداۋىردىڭ بيىگىنە شىعىپ سويلەيتىن سوزدەر. جەكە باستىڭ, ءۇي تۇرمىستىڭ, تۋعان جەرىڭنىڭ تاقىرىبى – ءبارى دە كەرەك. بىراق ونىڭ دا شەگى بولادى. ونىڭ وزىندە ۇلكەن اقىلدىلىق, زور تولعاۋ ارقىلى ۇلكەن ادەبيەتتىك شەبەرلىك بار ەكەندىگىن اڭعارۋ كەرەك. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسى تۇركسىب جولى سالىنعاندا ءبىر اقىندار ولەڭىندە, تەڭەۋلەرىندە «قارا ايعىر» دەپ, «وتاربا» دەپ العاندا, سوندا ءبىر ولەڭ جازىلدى. «بۇل قاي جول؟» دەگەن. وتكەن جىلداردا كوزىنىڭ جاسى توگىلىپ, تۇتقىن جۇرگەن, ءومىر زارى سان كەزگەن جەتىسۋ جولى دەگەن جول – قىتاي مەن ەۋروپانىڭ ساۋدا قاتىناس جولى, سول جولمەن ادامزات كورمەگەن قاستىقتار جۇرگەن, ءبىر كەزدەگى شىڭعىستىڭ قانقۇيلى جولى قازىر تۇركسىب جولى تۇسۋمەن قانداي جول بولادى؟ – دەپ بۇرىنعى قاندىبالاق جاۋىزدار جۇرگەن جولدىڭ ەندى جاڭا وتاننىڭ كۇرە تامىرى بولادى, سول تەمىر جول ارقىلى جاڭا ويلار, جاڭا تامىرمەن جاڭا قاندار جۇرەدى دەپ عافۋر عۇلام جازعان.
ازيا, افريكا ەلىنىڭ ازاتتىعى جونىندە دە جىرلايسىزدار. قاتاردا كەلە جاتقان اقىندار قالاي جىرلايدى؟ مىنە, سولاردىڭ شىعارمالارىنا قاراپ, تانىسىپ وتىرۋ كەرەك. ۇلكەن وبراز بولماي, پوەزيا بولمايدى. سىزدەر جاڭا باقىت پەن جاڭا مادەنيەتتى ىزدەنۋدىڭ بويىندا وسى جايلاردى ويلانىڭىزدار. سول مادەنيەتتى اقىنداردىڭ ەشبىرى ايتپاعان وبرازدى ويلارمەن ايتقاندارىن سىزدەر دە ايتا الادى دەپ ويلايمىن. ىزدەنۋ ۇستىندە, ۇمىتتەنۋ قالپىندا ءبىر دوستىق تىلەك: مەن اقىن ەمەسپىن, بىراق اقىن ونەرىمەن دوستاردىڭ الدىندا جاقىن تۇرعان قانداي ورىستەر بار, جاپ-جاقىن ءبىر بەلەستىڭ استىندا تۇرعان كەيبىر شىندىق بار, سول بەلەسكە شىعىپ, تابىلماعان جوقتى تابۋ, سوعان تىرىسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وسىمەن بىرگە, مۇحتار قارتايعاسىن اقىل ايتۋ داعدىسىنا تۇسكەن ەكەن دەمەڭىزدەر, بىراق ءبىر نارسەنى ايتقىم كەلەدى. جاستار, وسى باستان بىرنەشە ادەتتەن ساق بولىڭىزدار. ەڭ الدىمەن, جاقسى جازدىم ەكەن دەپ اسقاقتاماۋ كەرەك, تۋماي تۇرىپ تولدىم, جازباي جاتىپ بولدىم دەۋدەن كوشۋ كەرەك. بۇل مىنەز ادامدى جامان نارسەگە اپارىپ ۇرىندىرادى. اراق ءىشۋ, ماستانۋ وسىدان تۋادى. ۇلى لەنيننىڭ, گوركيدىڭ كىشىپەيىلدىلىك سياقتى جاقسى ءداستۇرى بار. وسىنى ۇيرەنە ءبىلۋ كەرەك. ماستانۋ دەگەندى كورمەي جۇرگەن جوقسىزدار, بولىپ قالدىم ەكەن دەپ الدىڭعىنى مۇيىزدەپ, شىنتاعىمەن قاققىلاپ, وزىنە-ءوزى عاشىق بولۋشىلىق – بۇل ادامنىڭ ۇلكەن سورى. بۇل, ەڭ الدىمەن, وزىمشىلدىكتى, وزىمشىلدىك – كۇنشىلدىكتى تۋعىزادى. مادەنيەتى از ادەبيەتتەردە بۇل ۇلكەن سوردىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, جاقسى ەڭبەك جازدىم, تانىلمادى دەپ قورىقپاڭدار, تانىلماعان شەكسپير مەن تانىلماعان تولستوي كوپ بولا بەرەدى دەپ ويلاماڭىزدار. ولار دۇنيەدە بىرەۋ-اق. ولار كورىنگەنگە مىسال ەمەس. شالا شەكسپيرلەر, تولىسپاعان تولستويلار تانىلماي جۇرە بەرسىن. ودان كەلەر-كەتەر از عانا. ءوڭىرى تابىلماعان تاۋ, تەرەڭى تانىلماعان وزەن بار ما؟ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە باعا بەرىلمەي قالعان قاسيەت بار ما؟ باعالى-باعالانباي كەلگەن قاسيەت جوق. كەڭەستىڭ ادال سىنى, ءادىل باعاسى قۇمنىڭ تۇكپىرىندەگى كەربەباەۆتى دا تانىدى, تاپتى دا عوي. كىشكەنتاي چۋكچانىڭ رىتحەۋىن, تۋۆانىڭ سالچاك توكاسىن تانىدى دا, تاپتى عوي. اقىندىق جاقسىلىعىم تانىلمايدى دەپ ويلاماڭىزدار. جاقسىلىقتى تانۋ رەتىندە ەڭ ءادىل ءارى ادىلەتتى حالىق ءبىزدىڭ كەڭەس حالقى. جاقسى باعا ورىن تاۋىپ بەرىلەدى. سوندىقتان ادەبيەت ءۇشىن جارناما كەرەك ەمەس. بۇل جارناما وزىمشىلدىك, كۇنشىلدىكتى تۋعىزادى. امەريكاعا بارعاندا ماياكوۆسكي «برۋكلينسكي موست» دەگەن جىر جازعان. ماياكوۆسكي بۇل كوپىردىڭ ۇلكەندىگىن, تالانتتى ينجەنەردىڭ كىم ەكەنىن ايتپاعان. ول زاماندا برۋكلين كوپىرى ماياكوۆسكيدى تاڭداندىرسا, ونىڭ بەر جاعىندا بىزدە سالىنعان, استىندا تىرەۋىشى جوق كوپىردى سالعان ينجەنەردىڭ اتىن قايسىڭىز بىلەسىزدەر؟ وسىعان قاراعاندا ادەبيەت سالاسى ەڭ ءبىر جارنامالى, سوندىقتان ءوزىن ءوزى جارنامالاۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. ەڭبەك جاقسى جازىلسا, «باسىنعالى جاتىر» دەپ ءبىر حابارلاسا, «باسىلدى» دەپ ەكىنشى رەت حابارلايدى. ول شىعارمانىڭ تسيكلدارى جۋرنال بەتىندە باسىلادى, كىتاپ بولىپ شىعادى, سىنشى ماقتاۋ جازادى, مىنە, كورىپ وتىرسىزدار, ادەبيەتتەن جارناماسى ارتىق نە بار؟ كوپ ەڭبەك قالامنىڭ سياسى قۇرعاپ بولماي-اق داڭقتانىپ جاتادى. سوتسياليستىك وتاندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ ىشىندە ەڭبەگىن دابىرلاپ جاتاتىن تەك ادەبيەتشىلەر. سوندىقتان سونىڭ ىشىنەن جارناما ىزدەۋ بەيشارالىق نارسە دەپ سانايمىن.
ال جەكە ادامدى جارنامالاۋ تالانتسىزدىقتىڭ بەلگىسى, ول – بەيشارالىق. كۇنشىلدىك پەن وزىمشىلدىككە بايلانىستى «مەنىكى ونىكىنەن ارتىعىراق, مەنى باعالامادى» دەگەن نارسەلەردىڭ بارلىعى وسىنداي دەرتتەردەن پايدا بولادى. سىزدەردەن الدىڭعى بۋىن الداعى زاماننىڭ جاماندىعىن الا كەلەتىنى بولادى, سىزدەر ادال ادەبيەتشى, ۇلكەن ءادىل تارازىلارىڭ بار, سالماقتى سابىرلارىڭ بار, ادەبيەتتىڭ جاقسىلىعىن شىن سۇيەتىن, شىن بەرىلگەن كىشىپەيىل ادەبيەتشى بولىڭىزدار. جاقسى جازعاندارىڭىز دالاعا كەتپەيدى, ەشبىر قاسيەت باعالانباي قالمايدى, التىنىڭ تانىلماي قالمايدى. جاقسىلىق ارتا تۇسەدى. ادەبيەتكە سۇلۋ مىنەز اكەلۋشى, ۇلكەن مادەنيەتتى قاسيەتتى اكەلۋشى, نۇرلى, جاقسى, جارقىراعان ءورىسى بار جاستار, ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ جەمىستى بولۋىنا, تالاپ ۇستىنە تالاپ, نۇر ۇستىنە نۇر قۇيىپ, وقۋ-بىلىمدەرىڭىزدىڭ ءوسىپ-ورلەۋىنە زور اعالىق دوستىقپەن تىلەك ايتامىن.
