ويىلدىڭ ءتۇبى كورىندى
باستاۋىن مۇعالجار تاۋلارىنداعى ەرىگەن قار سۋى مەن بۇلاق كوزدەرىنەن الىپ, جاۋىن-شاشىنمەن ارناسىن كەڭەيتە اعاتىن ويىل وزەنى تايسويعان قۇمىندا بىرنەشە تارماققا ءبولىنىپ, جالتىركول مەن اقتوبە كولدەرى اراسىنداعى قاراكول تۇسىندا سازعا ءسىڭىپ جوق بولادى. بۇرىنعى كەزدە سۋ تاسىعان مەزگىلدە ارناسى 10 مەترگە دەيىن ۇلعاياتىن, ۇزىندىعى 800 شاقىرىم بولاتىن وزەن جايىققا كەلىپ قۇيعان ەكەن. قازىر جايىققا جەتپەيدى, تىم تايازدانعان ارنالارى جىڭىشكەرىپ, ۇزىلە اعادى.
قىركۇيەكتىڭ باسىندا وزەننىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى ميالى ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى بالشىققا اينالعان جىلانباس دەگەن ساعاسىنىڭ بالىعى قىرىلدى. ويىل اۋدانىنىڭ ميالىعا وتەر شەكاراسىنداعى قاراتال ساعاسىنىڭ سۋى اعىنسىز بولعاندىقتان جاسىل تۇسكە بويالىپ, بورسىپ كەتتى. قۇرعاعان قاراتالدىڭ جاعاسىنا شابىندىق ءشوپ تە شىقپادى. سودان الا جازداي قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى نە ءشوپ شابا الماي, نە باقشاعا سۋ جەتكىزە الماي ابدەن قينالدى. سوعىس جىلدارى اتاقتى تارىشى شىعاناق بەرسيەۆ وسى قاراتالدىڭ مايدا توپىراعى مەن سۋلى ارناسىنا ەككەن تارىنىڭ ءار گەكتارىنان 200 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ رەكورد جاساعان. كەيىن بەرسيەۆشىلەر بريگاداسى وسى القاپتان گەكتارىنا 100 تسەنتنەرگە دەيىن تارى جيناعان ىرىستى مەكەننىڭ سۋى تارتىلعان سوڭ اجارى كەتتى. «قاراتال قۇرعاسا, تۇرعىندار اۋىز سۋسىز قالىپ, تاياۋ ماڭداعى بارقىن قۇمدارىندا شوعىرلانعان جەر استى سۋى دا جوعالادى», دەيدى قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەرسۇلتان ماكسيموۆ.
ويىلدىڭ تارتىلۋىنا كەلگەندە, پىكىر ۇشكە جارىلدى. اۋىل تۇرعىندارى وزەن بويىنداعى باۋ-باقشا ەگەتىن شارۋاشىلىقتار سۋ ارناسىن ءوز قالاۋىنشا بۇرىپ, بەي-بەرەكەتسىز بوگەپ جاتىر دەيدى. قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىكقالي قۇلتەمىروۆ بوگەتكە سۋ جينالماۋدىڭ سەبەبىنەن كورەدى. ول: «بۇرىن ويىلدىڭ قاراتال ساعاسىنىڭ تۇسىنداعى تامدىكول بوگەتىنىڭ شليۋزدەرى كۇزدەن كوكتەمگە دەيىن جابىلاتىن. سودان كوكتەمدە سۋ تاسىپ, قاراتال ارناسى ابدەن تولعاندا, جينالعان سۋ ماۋسىمنىڭ باسىنان ميالىعا قاراي جاز بويى جايلاپ جىبەرىلىپ وتىرادى دا, كۇزدە شليۋزدەر قايتا بەكىتىلەدى. قازىر اعىندى سۋدى ەشكىم بوگەمەگەندىكتەن, ارنا تولمايدى, سۋ قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى», دەيدى.
«ويىل وزەنى قار مەن جاڭبىر سۋىنان تولىعادى. ەكى جىلدان بەرى جاۋىن-شاشىن وتە از, قىستا قار از جاۋىپ, جەرگە توڭ قاتپادى, جاڭبىر دا سيرەك جاۋدى. الداعى قىستا قار كوپ بولسا, كوكتەمدە وزەن ارناسى كوتەرىلەدى دەگەن ءۇمىت بار», – دەيدى ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار قازىباەۆ.
سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «جايىق-كاسپي» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى عاليدوللا ءازيدۋلليننىڭ پىكىرى دە اسقار قازىباەۆپەن ۇندەس: «وزەن سۋىنىڭ ازايۋىنا قۇرعاقشىلىق تسيكلى اسەر ەتتى. شىندىعىندا, جولاي سۋدىڭ ارنالارىن بوگەپ, جىبەرمەي وتىرعان ەشكىم جوق».
ەكولوگتار اقتوبە وبلىسىنىڭ دالالىق وزەندەرى ادام قولىمەن جاسالعان جىرتقىشتىق ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان جىلدان-جىلعا قۇرىپ بارادى دەيدى. «ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وزەن جاعالاۋىن بويلاي, اسىرەسە تايازدانعان بولىكتەرىندە جاسىل جەلەكتى كوپتەپ ەگىپ, وزەن ارنالارىن تازالاۋ قاجەت», – دەيدى ەكولوگ الەكساندر ماندرىكين.
اقتوبە وبلىسىنىڭ جەم, ويىل, ىرعىز, ور, ساعىز وزەندەرىنىڭ ارنالارى بيىل مۇلدە جىڭىشكەرىپ كەتسە, ساعىز ءۇزىلىپ قالدى. بۇل وزەندەردىڭ ءبارى دە ورال تاۋىنىڭ وڭتۇستىك جالعاسى – مۇعالجار جوتالارىنىڭ بيىگىندە ەرىگەن قار سۋىنان قورەكتەنەتىن بۇلاق كوزدەرىنەن جينالادى. ويىلمەن 712 شاقىرىم بويى قاناتتاس اعاتىن جەم وزەنى دە باستاۋىن مۇعالجار تاۋىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بەتكەيىندەگى بۇلاقتارمەن جالعاسقان جاناي جانە جالاڭاش وزەندەرىنەن الادى. قاراشا تۇسە قاتىپ, ءساۋىر تۋا سالىسىمەن قايتا ەريتىن جەم وزەنى دە قازىر ۇزىلە-ۇزىلە كەي جەرىندە ارالشىققا اينالدى, كەي جەرىندە قۇرعاپ جاتىر.
اقتوبە وبلىسىنداعى دالالىق وزەندەر سۋىنىڭ تايازدانۋىنا مۇعالجار تاۋىنداعى وزگەرىستەر تىكەلەي سەبەپشى. تاۋدىڭ شەتكى بولىگى – بەرشۇگىر جوتاسىنداعى 20-دان استام قيىرشىق تاس زاۋىتتارى 6-7 جىلدان بەرى جوتالاردى تالقانداپ كەلەدى. قازىر تاۋ باۋرايىنداعى بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ اينالىمى بۇزىلدى. ەكولوگتاردىڭ تاعى ءبىر جورامالى جەم, تەمىر وزەندەرىنە جاقىن ورنالاسقان مۇناي كەنىشتەرىنىڭ زاردابى ءتيىپ جاتىر. ويتكەنى مۇنايى الىنعان جەراستى قاباتتارى بوساپ قالعاندىقتان, سۋ جەر استىنداعى بوس كەڭىستىكتەرگە قاراي اعىپ كەتكەن.
تاۋ تالقاندالسا, بۇلاق كوزدەرى جوعالادى
سولتۇستىك كاسپي ويپاتى مەن مۇعالجار تاۋلارىنىڭ باتىس, شىعىس بەتكەيلەرىنەن باستاۋ الىپ, مەريديان بويىمەن اعاتىن وزەندەر قۇبىلىسىن اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ارحەولوگى سەيىلحان امانقۇل ۇلى سانكت-پەتەربۋرگ عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ن.حانىكوۆتىڭ 1843 جىلى جاريالاعان «ىشكى جانە كىشى وردانى الىپ جاتقان قىرعىز دالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر جونىندەگى» ماقالاسىنان تاپقان. ورىستىڭ وريەنتاليست عالىمى مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: «مۇعالجار تاۋلارىنان باستالاتىن جەم, ساعىز, ويىل وزەندەرى باتىس باعىتقا كولدەنەڭ اعادى. سول سەبەپتى اعىسى وتە ءجاي. وزەن بويىمەن بۇلاق كوزدەرىن بالدىرلار مەن قامىس, قوعالار بىتەيدى. جازدىڭ كۇندەرى سۋى قۇرعاپ, قىستا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالماس ءۇشىن وزەن بويىن مەكەندەگەن مالشىلار بۇلاق كوزىن ءوز كۇشتەرىمەن تازالايدى. ال مۇعالجار تاۋىنىڭ شىعىس بەتىنەن باستاۋ الاتىن ىرعىز, تورعاي وزەندەرى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە تىكە اعاتىندىقتان سارقىلمايدى. («ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۋرنالى», 1843, «ىشكى جانە كىشى وردانى الىپ جاتقان قىرعىز دالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر جونىندە» ماقالاسى, 28-ب.)
سەيىلحان امانقۇل ۇلى «ن.حانىكوۆتىڭ مەريديان سىزىعىنا قارسى كولدەنەڭ اعاتىن وزەندەردىڭ اعىسى ءجاي بولادى دەگەن بولجامى شىندىققا جاناسادى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە تاۋدىڭ جوعارعى بەتكەيىنەن اعاتىن كوپتەگەن بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ قالعان. ويتكەنى وزەن ءجاي اعىسپەن كولدەنەڭ اعاتىن بولسا, ارناسىن قامىس پەن قوعا باسىپ تاستايدى», دەپ وي تاستايدى.
بىرنەشە جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە وزەن ارنالارىن كەڭەيتۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن «كومپانيا سپەيستروي» جشس ديرەكتورى راشيد سلامبەكتوۆ وزەن-كولدەردىڭ تايىزدانۋىنا سۋ تۇبىندەگى بۇلاقتار كوزدەرىنىڭ بىتەلۋى تىكەلەي سەبەپشى دەگەن پىكىردە. «وزەندەر ادەتتە سۋ استىنداعى مايدا بۇلاقتاردان قورەكتەنەدى. وسى بۇلاق كوزدەرىن تازارتىپ تۇرماسا, مايدا شاڭ- توزاڭدار بىتەپ تاستايدى. بۇلاق كوزدەرىن ۇساق قۇمدار مەن تاستار بىتەمەيدى, كەرىسىنشە وسى جەردەن سۋ جاقسى ءسۇزىلىپ, بۇلاق اتقىلاپ اعادى», دەيدى.
تاعى ءبىر جورامال – مۇعالجار تاۋىنىڭ جوتالارى باۋىرىنان قيىرشىق تاس وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ كەسىرىنەن, جەراستى سۋ كوزدەرىمەن جالعاسقان بۇلاق كوزدەرى بىتەلگەندىكتەن, سۋ جوعالىپ بارادى. بۇگىندە ون شاقتى جىلدان بەرى شاڭ مەن توزاڭنان كوز اشپاعان بەرشۇگىر اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا دەمىكپە, اللەرگيالىق سىرقاتتار كوبەيدى. بالالار كوپ اۋىرادى.
ءسويتىپ اقتوبە وبلىسىنىڭ دالالىق وزەندەرىنىڭ تايىزدانۋىنا مۇعالجار تاۋىنداعى تابيعي جۇيەنىڭ بۇزىلۋى, جەراستى جانە جەر بەتى سۋلارى اينالىمىنىڭ بۇزىلۋى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەكوجۇيەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزگەن ءجون؟ وسى ماسەلەدە ازىرگە ەكولوگتار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار ءبىر مامىلەگە كەلگەن جوق.
اقتوبە وبلىسى
