قوعام • 25 قىركۇيەك، 2020

ويىل ورتايدى، جەم ءۇزىلىپ اعادى

652 رەت كورسەتىلدى

بيىل جاز بويى اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اۋماعىن كوكتەي ءوتىپ جاتقان ويىل وزەنى سۋالىپ، جەم تارتىلىپ، جاعاسىنداعى ەل سۋدىڭ تاپشىلىعىن سەزىندى.

ويىلدىڭ ءتۇبى كورىندى

باستاۋىن مۇعالجار تاۋلا­رىنداعى ەرىگەن قار سۋى مەن بۇلاق كوزدەرىنەن الىپ، جاۋىن-شاشىنمەن ارناسىن كەڭەيتە اعاتىن ويىل وزەنى تايسويعان قۇمىندا بىر­نەشە تارماققا ءبولىنىپ، جال­تىر­­كول مەن اقتوبە كولدەرى ارا­سىن­داعى قاراكول تۇسىندا سازعا ءسىڭىپ جوق بولادى. بۇرىنعى كەزدە سۋ تاسىعان مەزگىلدە ارناسى 10 مەترگە دەيىن ۇلعاياتىن، ۇزىن­­دى­عى 800 شاقىرىم بولاتىن وزەن جا­يىققا كەلىپ قۇيعان ەكەن. قازىر جا­يىققا جەتپەيدى، تىم تاياز­­دان­عان ارنالارى جىڭىشكەرىپ، ۇزىلە اعادى.

قىركۇيەكتىڭ باسىندا وزەن­نىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى ميا­لى ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى بال­شىققا اينالعان جىلانباس دەگەن ساعاسىنىڭ بالىعى قىرىل­دى. ويىل اۋدانىنىڭ ميالىعا وتەر شەكاراسىنداعى قاراتال ساعا­سىنىڭ سۋى اعىنسىز بولعان­دىقتان جاسىل تۇسكە بويالىپ، بورسىپ كەتتى. قۇرعاعان قاراتالدىڭ جاعاسىنا شابىندىق ءشوپ تە شىقپادى. سودان الا جازداي قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى نە ءشوپ شابا الماي، نە باقشاعا سۋ جەتكىزە الماي ابدەن قينالدى. سوعىس جىلدارى اتاقتى تارىشى شىعاناق بەرسيەۆ وسى قارا­تال­دىڭ مايدا توپىراعى مەن سۋلى ارناسىنا ەككەن تارىنىڭ ءار گەكتارىنان 200 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ رەكورد جاساعان. كەيىن بەر­سيەۆ­شىلەر بريگاداسى وسى القاپ­تان گەكتارىنا 100 تسەنتنەرگە دەيىن تارى جيناعان ىرىس­تى مە­­كەن­نىڭ سۋى تارتىلعان سوڭ اجارى كەتتى. «قاراتال قۇرعاسا، تۇر­­عىن­­دار اۋىز سۋسىز قالىپ، تاياۋ ماڭ­­داعى بارقىن قۇمدارىندا شو­عىر­لانعان جەر استى سۋى دا جو­­عالادى»، دەيدى قاراتال اۋى­لى­­نىڭ تۇرعىنى ەرسۇلتان ماكسيموۆ.

ويىلدىڭ تارتىلۋىنا كەلگەندە، پىكىر ۇشكە جارىلدى. اۋىل تۇرعىندارى وزەن بويىنداعى باۋ-باقشا ەگەتىن شارۋاشىلىقتار سۋ ارناسىن ءوز قالاۋىنشا بۇرىپ، بەي-بەرەكەتسىز بوگەپ جاتىر دەي­دى. قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەرىكقالي قۇلتەمىروۆ بوگەتكە سۋ جينالماۋدىڭ سەبەبىنەن كورەدى. ول: «بۇرىن ويىلدىڭ قاراتال ساعاسىنىڭ تۇسىنداعى تامدىكول بوگەتىنىڭ شليۋزدەرى كۇزدەن كوك­تەمگە دەيىن جابىلاتىن. سودان كوكتەمدە سۋ تاسىپ، قاراتال ارناسى ابدەن تولعاندا، جينالعان سۋ ماۋسىمنىڭ باسىنان ميالىعا قاراي جاز بويى جايلاپ جىبەرىلىپ وتىرادى دا، كۇزدە شليۋزدەر قايتا بەكىتىلەدى. قازىر اعىندى سۋدى ەشكىم بوگەمەگەندىكتەن، ارنا تولمايدى، سۋ قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى»، دەيدى.

«ويىل وزەنى قار مەن جاڭبىر سۋىنان تولىعادى. ەكى جىلدان بەرى جاۋىن-شاشىن وتە از، قىستا قار از جاۋىپ، جەرگە توڭ قاتپادى، جاڭبىر دا سيرەك جاۋدى. الدا­عى قىستا قار كوپ بولسا، كوكتەمدە وزەن ارناسى كوتەرىلەدى دەگەن ءۇمىت بار»، – دەيدى ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار قازىباەۆ.

سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندە­گى «جايىق-كاسپي» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى عا­لي­دوللا ءازيدۋلليننىڭ پىكىرى دە اسقار قازىباەۆپەن ۇندەس: «وزەن سۋىنىڭ ازايۋىنا قۇرعاقشىلىق تسيكلى اسەر ەتتى. شىندىعىندا، جو­لاي سۋدىڭ ارنالارىن بوگەپ، جى­بەرمەي وتىرعان ەشكىم جوق».

ەكولوگتار اقتوبە وبلىسى­نىڭ دالالىق وزەندەرى ادام قو­لىمەن جاسالعان جىرتقىشتىق ارە­كەتتەردىڭ سالدارىنان جىلدان-جىل­عا قۇرىپ بارادى دەيدى. «ەكو­جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وزەن جاعالاۋىن بويلاي، اسىرەسە تاياز­دانعان بولىكتەرىندە جاسىل جەلەكتى كوپتەپ ەگىپ، وزەن ارنالارىن تازالاۋ قاجەت»، – دەيدى ەكولوگ الەكساندر ماندرىكين.

 اقتوبە وبلىسىنىڭ جەم، ويىل، ىرعىز، ور، ساعىز وزەن­دە­­رىنىڭ ارنالارى بيىل مۇلدە جىڭىشكەرىپ كەتسە، ساعىز ءۇزىلىپ قالدى. بۇل وزەندەردىڭ ءبارى دە ورال تاۋىنىڭ وڭتۇستىك جالعاسى – مۇعالجار جوتالارىنىڭ بيىگىندە ەرىگەن قار سۋىنان قورەكتەنەتىن بۇلاق كوزدەرىنەن جينالادى. ويىلمەن 712 شاقىرىم بويى قاناتتاس اعاتىن جەم وزەنى دە باستاۋىن مۇعالجار تاۋىنىڭ وڭ­تۇستىك-باتىس بەتكەيىندەگى بۇ­لاق­تارمەن جالعاسقان جاناي جانە جالاڭاش وزەندەرىنەن الادى. قاراشا تۇسە قاتىپ، ءساۋىر تۋا سالىسىمەن قايتا ەريتىن جەم وزەنى دە قازىر ۇزىلە-ۇزىلە كەي جەرىندە ارالشىققا اينالدى، كەي جەرىندە قۇرعاپ جاتىر.

اقتوبە وبلىسىنداعى دالالىق وزەندەر سۋىنىڭ تايازدانۋىنا مۇعالجار تاۋىنداعى وزگەرىستەر تىكەلەي سەبەپشى. تاۋدىڭ شەتكى بولىگى – بەرشۇگىر جوتاسىنداعى 20-دان استام قيىرشىق تاس زاۋىتتارى 6-7 جىلدان بەرى جوتالاردى تالقانداپ كەلەدى. قازىر تاۋ باۋرايىنداعى بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ، جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ اينالىمى بۇزىلدى. ەكولوگتاردىڭ تاعى ءبىر جورامالى جەم، تەمىر وزەندەرىنە جاقىن ورنالاسقان مۇناي كەنىشتەرى­نىڭ زاردابى ءتيىپ جاتىر. ويتكەنى مۇنايى الىن­عان جەراستى قا­بات­تارى بوساپ قالعان­دىقتان، سۋ جەر استىنداعى بوس كەڭىستىكتەرگە قاراي اعىپ كەتكەن.

 

تاۋ تالقاندالسا، بۇلاق كوزدەرى جوعالادى

سولتۇستىك كاسپي ويپاتى مەن مۇعالجار تاۋلارىنىڭ باتىس، شىعىس بەتكەيلەرىنەن باس­تاۋ الىپ، مەريديان بويىمەن اعاتىن وزەندەر قۇبىلىسىن اتى­راۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇ­رالاردى زەرتتەۋ ورتالىعى­نىڭ ارحەولوگى سەيىلحان امانقۇل­ ۇلى سانكت-پەتەربۋرگ عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇ­شە­سى ن.حانىكوۆتىڭ 1843 جى­­لى جاريالاعان «ىشكى جانە كىشى وردانى الىپ جاتقان قىر­عىز دالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر جو­نىندەگى» ماقالاسىنان تاپ­­قان. ورىستىڭ وريەنتاليست عا­لىمى مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: «مۇعالجار تاۋلارىنان باستالاتىن جەم، ساعىز، ويىل وزەندەرى باتىس باعىتقا كولدەنەڭ اعادى. سول سەبەپتى اعىسى وتە ءجاي. وزەن بويىمەن بۇلاق كوز­دە­رىن بالدىرلار مەن قامىس، قو­عالار بىتەيدى. جازدىڭ كۇندەرى سۋى قۇرعاپ، قىس­تا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالماس ءۇشىن وزەن بويىن مەكەندەگەن مالشىلار بۇلاق كو­زىن ءوز كۇشتەرىمەن تازالايدى. ال مۇعالجار تاۋىنىڭ شى­عىس بەتىنەن باستاۋ الاتىن ىر­عىز، تورعاي وزەندەرى سول­تۇس­تىك­تەن وڭتۇستىككە تىكە اعا­تىن­دىق­تان سارقىلمايدى. («ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ جۋرنالى»، 1843، «ىش­كى جانە كىشى وردانى الىپ جات­­قان قىرعىز دالاسىنداعى ەل­دى­ مەكەندەر جونىندە» ماقالاسى، 28-ب.)

سەيىلحان امانقۇل ۇلى «ن.حا­­­­نىكوۆتىڭ مەريديان سى­­­زى­­عى­نا قارسى كولدەنەڭ اعا­تىن وزەن­دەردىڭ اعىسى ءجاي بولادى دەگەن بولجامى شىندىققا جاناسادى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە تاۋدىڭ جوعارعى بەتكەيىنەن اعا­تىن كوپ­تەگەن بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ قال­عان. ويتكەنى وزەن ءجاي اعىسپەن كولدەنەڭ اعاتىن بولسا، ارناسىن قامىس پەن قوعا باسىپ تاستايدى»، دەپ وي تاستايدى.

بىرنەشە جىلدان بەرى ەلىمىز­دىڭ ءار وڭىرىندە وزەن ارنالارىن كەڭەيتۋ جۇمىستارىمەن اينا­لىساتىن «كومپانيا سپەيستروي» جشس ديرەكتورى راشيد سلامبەكتوۆ وزەن-كولدەردىڭ تايىزدانۋىنا سۋ تۇبىندەگى بۇلاقتار كوزدەرىنىڭ بىتەلۋى تىكەلەي سەبەپ­شى دەگەن پىكىردە. «وزەندەر ادەتتە سۋ استىنداعى مايدا بۇلاقتاردان قورەكتەنەدى. وسى بۇلاق كوزدەرىن تازارتىپ تۇرماسا، مايدا شاڭ- توزاڭدار بىتەپ تاستايدى. بۇلاق كوزدەرىن ۇساق قۇمدار مەن تاستار بىتەمەيدى، كەرىسىنشە وسى جەردەن سۋ جاقسى ءسۇزىلىپ، بۇلاق اتقىلاپ اعادى»، دەيدى.

تاعى ءبىر جورامال – مۇعال­جار تاۋىنىڭ جوتالارى باۋىرىنان قيىرشىق تاس وندىرەتىن زاۋىت­­تاردىڭ كەسىرىنەن، جەراس­تى سۋ كوزدەرىمەن جالعاسقان بۇ­لاق كوزدەرى بىتەلگەندىكتەن، سۋ جو­عالىپ بارادى. بۇگىندە ون­ شاق­تى جىلدان بەرى شاڭ مەن توزاڭ­نان كوز اشپاعان بەرشۇگىر اۋى­لى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا دەمىكپە، اللەرگيالىق سىرقاتتار كوبەيدى. بالالار كوپ اۋىرادى.

ءسويتىپ اقتوبە وبلىسىنىڭ دالالىق وزەندەرىنىڭ تايىزدا­نۋىنا مۇعالجار تاۋىنداعى تا­بيعي جۇيەنىڭ بۇزىلۋى، جەراستى جانە جەر بەتى سۋلارى اينالىمى­نىڭ بۇزىلۋى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەكوجۇيەنى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇيەلى جۇ­مىستار جۇرگىزگەن ءجون؟ وسى ما­سەلەدە ازىرگە ەكولوگتار مەن مەم­لەكەتتىك ورگاندار ءبىر مامى­لەگە كەل­گەن جوق.

1

 

اقتوبە وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار