تەحنولوگيا • 24 قىركۇيەك، 2020

قاشىقتان وقىتۋعا قانداي پلاتفورما قولايلى؟

52 رەت كورسەتىلدى

جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى قاشىقتان وقىتۋ جۇيەسىندە ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم ساپاسى تومەندەيدى دەگەن پىكىردە. بولاشاقتا ءۇش الەمدىك ءۇردىس قاشىقتان ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. ءبىرىنشىسى، گيگونوميكا (دجيگ ەكونوميكاسى) دەپ اتالاتىن ءوسىم. بۇل كادىمگى ءداستۇرلى جۇمىستارمەن اينالىسقاننان گورى، كوپ ادامدار وزدەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدى ءجون كورەتىندىگىندە. ەكىنشى، جاھاندىق ءۇردىس قازىرگى ادامنىڭ جەكە ءوزىن-ءوزى تانۋعا دەگەن ۇمتىلىسىمەن بايلانىستى: اركىم ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ ماقساتى مەن ماعىناسى بولعانىن قالايدى.

ءۇشىنشى قاعيدا الەمدىك ءبىلىم بەرۋ نارىعىنىڭ ورتالىقسىزداندىرىلۋىنان كورىنەدى. قازىرگى كەزدە ءبىلىم بەرۋ قىز­مەت­تەرىن تۇتىنۋشىلار نەنى، قاشان جانە قالاي وقىعىسى كەلەتىنىن وزدەرى شەشەدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ وسى تەندەنتسيالاردى ەسكەرىپ، ءار وقۋ­شىعا جەكە كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيلل مەن مەليندا گەيتستىڭ ايتۋىنشا، جەتىلدىرىلگەن باع­دارلامالىق جاساقتاما مەن جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى ءبىلىم سالاسىنداعى توڭكەرىس بولادى.

العاش رەت قاشىقتان وقىتۋ ارقى­لى جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى 1836 جىلى لوندون ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلعان كەزدە پايدا بولدى. پوشتا بايلانىسى ارقىلى وقۋلىقتار مەن وقۋ ماتەريالدارى، ەمتيحان سۇراقتارى، كەيس تاپسىرمالار قاشىقتان وقيتىن ستۋدەنتكە جىبەرىلىپ، كەرى بايلانىس تا ورناتىلدى. 1920 جىلدارداعى راديونى ويلاپ تابۋ بىرقاتار لەكتسيادان تۇ­راتىن راديوكۋرستاردىڭ پايدا بولۋى­نا اكەلدى. كەيدە مۇنداي كۋرستار باس­پا ماتەريالدارىمەن جانە سىنىپ­تا­عى ءىس-شارالارمەن تولىقتىرىلدى. 50-جىل­دارى تەلەديدار كۋرستارى بەل­سەندى دامىدى، وقۋ قۇرالدارىمەن، سا­باقتارمەن جانە مەزگىل-مەزگىل ەمتيحان باقىلاۋىمەن بىرگە ءجۇردى. 1969 جىلى بىرىككەن كورولدىكتىڭ اشىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Open University of the United Kingdom،UKOU) اشىلۋى قاشىقتان وقىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باس­تالۋىنا اسەر ەتتى. وسى كەزەڭنەن باس­تاپ قاشىقتان ءبىلىم بەرۋدە ءبىرىنشى رەت وقىتۋدىڭ ءارتۇرلى تاسىلدەرى مەن ادىستەمەسى قولدانىلا باستادى. اشىق ۋنيۆەرسيتەت (Open University of the United Kingdom، UKOU) قاشىقتان وقىتۋعا ارنالعان جوعارى ساپالى ەلەك­تروندى وقۋ قۇرالدارىن شىعاردى. ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرمەن كەرى باي­لانىسى راديو جانە تەلەديدارلىق حابارلارمەن تولىقتىرىلعان باسپا ما­تەريالدارى ارقىلى جۇزەگە استى (اۋديوكاسسەتالار كەيىنىرەك كەڭ تارالدى). وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر­دىڭ ەكىجاقتى ارەكەتى تۇرعىلىقتى جە­­رى بويىنشا سىرتتاي، بەتپە-بەت كون­سۋل­تا­تسيالار جانە قىسقامەرزىمدى كۋرس­تار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل مو­دەل دايىندىق كەزەڭىندە جوعارى با­عا­لاندى. الايدا قاجەتتى ماتەريالدار مەن باعدارلامالاردى جاساعاننان كەيىن، ءار ستۋدەنتتى وقىتۋ ۇلكەن شىعىندى قا­جەت ەتپەيتىن بولدى. ۇلىبريتانيا ۇكى­مەتى بۇل جوباعا ايتارلىقتاي قاراجات ءبولدى. قاشىقتان وقىتۋ ءۇشىن وقۋ جوس­پارلارى، باعدارلامالار، وقۋ قۇ­رال­دارى جانە ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارى قاجەت بولدى. كورولەۆانىڭ ءوزى اشىق ۋنيۆەرسيتەت قۇرىپ، ال ۇكىمەت پالاتاسىنىڭ سپيكەرى كانتسلەر (رەكتور) بولىپ تاعايىندالدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اۋقىمدى جانە بەدەلدى بولۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. ۇلىبريتانيانىڭ اشىق ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن تو­مەن باعامەن جانە ساباققا ءجيى بارۋدىڭ قاجەتى بولماۋىن كورسەتتى. باستاپقى­دا ۋنيۆەرسيتەت وقۋ تۋرالى وتىنىشتەردى تەك بىرىككەن كورولدىكتىڭ ازاماتتارى­نان قابىلدادى. كەيىننەن، ءبىراز تاجىريبە جيناپ، ولار شەتەلدىكتەردەن قاشىقتان ءبىلىم الۋعا وتىنىشتەر قابىلداي باس­تادى.

قاشىقتان وقىتۋ تەحنولوگياسىنىڭ سوڭعى بۋىنى اقپاراتتىق جانە كوممۋ­ني­كاتسيالىق تەحنولوگيالاردى بەلسەن­دى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن، ءارتۇرلى نىسانداردا ء(ماتىن، گرافيكا، دىبىس، انيماتسيا) ەكىجاقتى بايلانىستى سينحروندى تۇردە دە (بەينە نەمەسە اۋديوگرافيالىق كونفەرەنتسيالار) جانە ەلەكتروندى پوش­تانى قولدانا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلدى.

 

قاشىقتان وقىتۋدىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى

ۇلىبريتانيانىڭ اشىق ۋنيۆەر­سيتەتى اشىلعاننان كەيىن قاشىقتان وقىتاتىن وقۋ ورىندارى بىرقاتار ەلدە پايدا بولدى، نەگىزىنەن ەۋروپا مەن ازيا. ونىڭ قاتارىنا يسپانياداعى Distancia ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى (UNED، 1972)، پاكىستانداعى Allama Iqbal Open University (AIOU، 1974)، تايلاندتاعى سۋحوتحاي تامماتحيرات اشىق ۋنيۆەرسيتەتى (STOU، 1978)، كورەيا مەملەكەتتىك اشىق ۋنيۆەرسيتەتى جاتادى. كەيىنىرەك قاشىقتان وقىتاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر يندونەزيادا تەربۋكا ۋنيۆەرسيتەتى (UT، 1984)، ءۇندىستاندا ينديرا گاندي (ينديرا گاندي ۇلتتىق اشىق ۋنيۆەرسيتەتى (IGNOU، 1985) اشىلدى. ەۋروپاداعى قا­شىقتان ءبىلىم بەرەتىن ەڭ ءىرى وقۋ ورنى – يسپانياداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (يۋنەد – ءوز ەلىندە 58 وقۋ ورتالىعى، 9 شەتەلدە وقۋ ورتالىعى بار) جانە شتاب-پاتەرى بالتىق ايماعىنىڭ 10 ەلىن بىرىكتىرەتىن ستوكگولمدا ورنالاسقان بالتيكا ۋنيۆەرسيتەتى (بۋ). ال ەڭ ءىرى فرانتسۋزدىق قاشىقتان وقىتۋ ورتا­لىعى (CEND) 1969 جىلى اشىلدى. ورتالىق 2،5 مىڭنان استام وقۋ كۋرستارىن ۇسىنادى، ونىڭ فيليالدارىن الەمنىڭ 120 ەلىنەن تابۋعا بولادى، 5 مىڭعا جۋىق مۇعالىم قاشىقتان وقىتۋ كۋرستارى مەن ءبىلىم بەرۋ ءىس-شارالارىن دامىتۋعا قاتىسادى. CEND قاشىق­تان وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋدا قولدانىلا­تىن تەحنيكالىق قۇرالدارعا سپۋتنيكتىك تەلەديدار، ۆيدەو جانە اۋديو تاسپالار، ەلەكتروندى پوشتا، ين­تەرنەت، سونىمەن قاتار ءداستۇرلى ادەبيەت كوزدەرى جاتادى. 1989 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا قاشىقتان وقىتۋ يدەياسى 1500 كوللەدج بەن تەلە­كوم­پانيالار­دىڭ كونسورتسيۋمى بولىپ تابىلاتىن قوعامدىق حابار تاراتۋ جۇيەسىندە (PBS TV) پايدا بولدى. PBS TV ءتورت ءبىلىم بەرۋ ارناسى ار­قىلى بەرىلەتىن بىرنەشە وقىتۋ باع­دار­لامالارىن قامتيدى. ونىڭ ىشىن­دە عىلىمنىڭ، بيزنەستىڭ جانە مەنەدج­مەنتتىڭ ءارتۇرلى باعىتتارى بويىنشا كۋرستاردى ۇسىناتىن PBS Adalt Learning Service قاشىقتان وقىتۋ باع­دار­لاماسى ەرەكشە ورىن الادى. بۇگىنگى تاڭدا پەنسيلۆان (Penn State University) مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قاشىق­تان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ تاجىريبەسىن يۋنەسكو ۆيرتۋالدى ۋنيۆەرسيتەت تۇجىرىمداماسىن جاساۋدا قولداندى. قىتايدا مادەني رەۆوليۋتسيا كەزىندە جابىلعان ءداستۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ورنىنا 1979 جىلى راديو جانە تەلەديدار ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ۇلتتىق جەلىسى (CRTVU) قۇرىلدى. وقى­تۋ سپۋتنيكتىك حابار تاراتۋ جانە تەلەديدار ارقىلى ۇيىمداستىرىلادى.

 

ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ جۇيەسى

قاشىقتان وقىتۋدى ءتيىمدى جۇ­زە­گە اسىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ ونلاين رەجىمىندە وقۋ پروتسەسىن قۇرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن باعدارلامالىق پلاتفورما­لار سانالادى. قازىرگى كەزدە الەمدىك دەڭ­گەيدە Learning Management Systems (LMS)، ياعني ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ جۇيەسى (بببج) بار. 2014 جىلى مەنەدج­­مەنت جۇيەسىن وقىتۋدىڭ الەمدىك نارىعى 2،5 ملرد دوللاردان استام قارجىعا باعا­لاندى، ال 2009 جىلى نارىق كولەمى 1،2 ملرد دوللاردان ەكى ەسە از بولدى. دۇنيە جۇزىندە وقى­تۋدى باسقارۋ جۇ­يەسىن 600-دەن استام جەتكىزۋشى بار. ەڭ ءىرى الەمدىك بببج 15 ءىرى كومپانيا­نىڭ ۇلەسىندە. اقش جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا (ستۋدەنتتەر سانى 1 مىڭنان اسادى) بببج ەڭ تا­نى­مالدارى: Blackboard Learn، Moodle، Desire2Learn جانە Canvas. Black­board Learn پلاتفورماسىن 35،8% امەري­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتتەر پايدالانادى، قال­عان پلاتفورمالاردى ماسەلەن، Moodle – 19،7%، Desire2Learn – 9،5% جانە Canvas – 9% قاشىقتان وقىتۋعا قول­دانادى. قاشىقتان وقىتۋ كۋرس­تا­رىنا قاتىساتىن ستۋدەنتتەر سانى بو­يىنشا Blackboard Learn پلاتفورماسى كوشباسشى (بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ 44،6%-ى)، ستۋدەنتتەردىڭ 16،5% Moodle پلاتفورماسىن، 12،9%-ى Canvas جۇيەسىن تاڭداسا، 12،6%-ى Desire2Learn پلاتفورماسىندا قاشىقتان وقيدى.

 

Zoom نەگە ءتيىمسىز؟

Zoom – ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز كا­ران­­تينگە دەيىن بىلمەيتىن بەينەكون­فە­رەنتسيا الاڭى. ناۋرىزدىڭ اياعىندا ونىڭ قارجىسى 29 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى، ياعني بۇل كەز كەلگەن امەريكالىق اۆياكومپانياعا قاراعاندا قىمبات تۇ­رادى. بۇل وقشاۋلانۋعا ءماجبۇر بو­لۋ­دان تۋىنداعان سۇرانىس ەكەنى ءما­لىم. Zoom Video Communications باس كەڭسەسى كاليفورنيا شتاتىنىڭ سان-حوسە قالاسىندا (اقش) ورنالاسقان جانە قاشىقتان كونفەرەنتسيا وتكىزە­تىن باعدارلامامەن اينالىسادى. كوم­پانيانى 2011 جىلى ەريك يۋان قۇرعان. سەرۆيستىڭ ءوزى 2013 جىلى ىسكە قوسىلدى، ىسكە قوسىلعاننان كەيىن بىردەن وعان ملن پايدالانۋشى قوسىلدى، 2014 جىلدىڭ جازىندا ول 10 ملن-عا جەتتى، ال 2015 جىلعا قاراي Zoom قىزمەتىن 40 ملن جەكە تۇلعا مەن 65 مىڭ ۇيىم پايدالاندى (بي-بي-سي). باعدارلامانىڭ تەگىن نۇسقاسىنا 100 ادامعا دەيىن قاتىسا الادى، بۇل جاعدايدا بەينەكونفەرەنتسيا 40 مينۋتقا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ەگەر پايدالانۋشىعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوبىرەك سانىن قوسۋ نەمەسە ولارمەن ۇزاق سويلەسۋ قاجەت بولسا، سىزگە ايىنا 15 دوللاردى قۇرايتىن اقىلى نۇسقاعا كوشۋ كەرەك. بۇل جاعدايدا، تەگىن نۇسقادا جەكە بەينەقوڭىراۋلار شەكتەلمەيدى.

Zoom-عا كومپيۋتەردەن دە، سمارتفوننان دا قوسىلا الاسىز. قوڭىراۋ شالۋعا، حات جازۋعا جانە كونفەرەنتسيا بارىسىندا قاتىسۋشىلارعا حابارلاما جازۋعا دا بولادى. Zoom-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى ميللياردەر ەريك يۋان الەمدە كارانتين باستالعاننان بەرى پلاتفورمانى پايدالانۋشىلار سانى وسكەنىن، قازىرگى ۋاقىتتا ونى كۇنىنە 200 ملن ادام پايدالاناتىنىن ايتادى. الايدا سان-حوسە (اقش) فەدەرالدى سوتىندا Zoom كومپانياسى ءۇشىنشى تاراپ كومپانيالارىنا، اتاپ ايتقاندا Facebook-كە جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دەرەكتەردى جىبەردى دەپ ايىپتالدى. The Guardian iOS قولدانباسى الەۋمەتتىك جەلىدە تىركەلمەگەن بولسا دا Facebook-كە مالىمەتتەرىن جىبەرەدى دەپ جازدى. بۇل اقپارات پايدالانۋشىنىڭ ورنالاسقان جەرىن جانە باعدارلاماداعى ونىڭ جەكە مالىمەتتەرىن قامتيدى، سول ارقىلى باسقا كومپانيالار وعان جەكە جارنامالارىن جىبەرە الادى. تاعى ءبىر ماسەلە 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا تابىلدى. Check Point يزرايلدىك كيبەرقاۋىپسىزدىك كومپانياسى Zoom-داعى اڭگىمەلەردى تىڭداۋعا جانە وسىنداي پارولمەن قورعالماعان كونفەرەنتسيالار كە­زىندە تاراتىلعان بارلىق فايلداردى الۋ­عا بولاتىن كەمشىلىگىن انىقتادى. حا­­كەرلەر Zoom-داعى كونفەرەنتسيالاردى بۇزۋ ءۇشىن ءتۇرلى پورنوگرافيالىق بەينەرو­ليكتەر جىبەرەدى. امەريكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حا­كەرلەر ءناسىلشىل جانە جاي عانا قور­لايتىن حابارلامالار جىبەرىپ، كونفە­رەن­تسيالاردىڭ بەرەكەسىن كەتىرگەنى جاي­لى ايتىلادى. الايدا باق-تىڭ حابارلاۋىنشا، حاكەرلەر كومپيۋتەرلەر مەن تەلەفوندارداعى جەكە اقپاراتقا قول جەتكىزە المايدى.

 

Microsoft Teams پلاتفورماسى وڭتايلى ما؟

قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى جاڭا وقۋ جىلى باستالىسىمەن قاشىقتان وقىتۋدا ونلاين دارىستەر­دى Zoom-مەن ەمەس، Microsoft Teams پلاتفورماسىندا وتكىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. Zoom-نىڭ بىرقاتار كەمشىلىكتەرى ايقىن­­دالدى جانە تەگىن بەينەباي­لا­نىس ۋاقىتى 40 مينۋتتان اسپايدى، ودان ۇزا­عىراق ءدارىس وتكىزۋ ءۇشىن Zoom پلات­­­فورماسىنىڭ اقىلى قىزمەت تۇرىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى (ايىنا 15 دوللار). ەلىمىزدە جاڭا وقۋ جىلىندا قاۋىپسىز جانە وڭتايلى وقىتۋ پلاتفورماسىنا كوشۋ قاجەت بولدى. كارانتين كەزە­ڭىن­دە كوپتەگەن كومپانيا مەن كاسىپ­كەر ءوز قىزمەتتەرىن بەينەبايلانىس ارقىلى قالاي ۇسىنۋعا بولاتىنىن انىقتادى. مىسالى، دارىگەرلەر، زاڭگەرلەر، مۇعالىمدەر، رەكرۋتەرلەر جانە ءتىپتى فيتنەس جاتتىقتىرۋشىلار دا قادامدار جاساپ كوردى. وسى بەينەساباق ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مايكروسوفت ءوزى­نىڭ ەكى قىزمەتىن بىرىكتىردى، بۇل – كومان­دالار مەن برونداۋ. ءسىز كومان­دا­لار تۋرالى بۇرىننان بىلەتىن شى­عارسىز، بۇل بەينەكونفەرەنتسيالار ۇيىمداس­تىرۋ­عا ارنالعان توپتىق چات. ال برونداۋ – Microsoft 365 كەڭسە جيىن­تى­عىندا قولجەتىمدى ونلاين-برونداۋ (جي­نا­لىس­تار مەن ۆيدەوكەزدەسۋلەر­دى الدىن الا جوسپارلاۋ) ءۇشىن جا­سال­عان باعدارلاما. مايكروسوفت كوم­پا­نياسى ءوز تۇتىنۋشىلارىمەن ون­لاين كەزدەسۋلەردىڭ كۇنتىزبەسىن جۇر­گىزە الا­­دى، جاڭا سۇرانىستاردى قابىل­داي­دى جانە راستايدى. بەينەدارىس ءۇشىن وقى­تۋشى الدىن الا كۇنتىزبەگە ءدارىس مەرزىمىن بەلگىلەپ، ستۋدەنتتەرگە سىل­تەمە جىبەرەدى. Microsoft Teams دارىس­كە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن فون­عا شىعارا الادى. جاقىندا Microsoft كورپوراتسياسى Microsoft Teams اۋدي­تورياسىنىڭ كۇنىنە 13 ملن قولدانۋشىعا جەتەتىندىگىن مالىمدەدى. جاڭا وقۋ جىلىندا قازاقستاندىق جوو-لار Microsoft Teams پلاتفورماسىندا دارىستەرى مەن سەمينار ساباقتارىن جۇرگىزە باستادى. قازىر وقىتۋشى-عالىمدار اتالعان پلاتفورمانى زەردەلەپ، قاشىقتان وقىتسا دا ءبىلىم ساپاسىن تومەندەتپەۋ جولدارىن قاراستىرۋدا.

 

ءماريا مايلىقۇتوۆا،

ابىلاي حان اتىنداعى حقجاتۋ اعا وقىتۋشىسى،

موسگۋ اسپيرانتى

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار