ايماقتار • 23 قىركۇيەك، 2020

پەتروپاۆل ينتەرناتسيونالدى ۇلىقتاپ وتىر. نەگە؟

579 رەت كورسەتىلدى

پەتروپاۆلدادىڭ ورتالىعىنداعى ەڭ ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرى – ينتەرناتسيونال دەپ اتالادى. ەسەسىنە بۇل قالادا قازاق حالقىنىڭ كوسەمدەرى، ۇلتىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ابىلاي حان، ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە تاعى باسقا بىردە-بىرەۋىنىڭ اتىندا كوشە اتاۋلارى جوق. جەرگىلىكتى باسشىلار تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلعا تاياپ قالسا دا تاريح ساحناسىنان وشكەن، ءوزىمىز مۇراتتارىنان باس تارتقان كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ اتاۋلارىن وزگەرتۋگە باتىلدارى بارماي-اق قويدى.

ينتەرناتسيونال – پرولەتا­ريات­تىڭ حالىقارالىق گيمنى. وسى اتاۋ 1919 جىلى قۇرىلىپ، 1943 جىلى تاراتىلعان حالىقارالىق پرو­لەتارياتتار ۇيىمى – كوم­مۋ­نيس­تىك ينتەرناتسيونالعا (كومين­تەرن) بەرىلگەن. ول بارلىق الەمدە سو­تسياليزم قۇرۋدى كوزدەگەن كوم­مۋنيستىك پارتيالاردىڭ حالىق­ارا­لىق ورتالىعى. ادەتتە بۇل پار­تيالار پارلامەنتتىك جولمەن، حالىق­تىڭ كوپشىلىگىنىڭ سايلاۋ­دا قولداۋ جولىمەن جەڭىسكە جەتۋ­دى ەمەس، تەك توڭكەرىس، قاندى قىر­عىن­مەن جەڭۋدى مۇرات تۇتادى. سونىڭ ىشىندە تەرروريستىك ارەكەتتەر جاساۋدان دا باس تارتپاعان.

ايتپاقشى، پەتروپاۆلدا ينتەر­ناتسيونال عانا ەمەس، كومين­تەرن اتالاتىن كوشە دە بار. ال كومينتەرندى كىم قارجىلان­دىر­عان دەگەنگە كەلەتىن بولساق، ول نە­گى­زىنەن كەڭەس وداعىنىڭ بيۋد­جەتى­نەن بولىنگەن قاراجاتقا كۇن كور­گەن. ستالين شەتەلدىك كوم­مۋ­نيس­تىك پارتيالاردى يدەولو­گيا­لىق ۇستانىمدارى ءۇشىن عانا ەمەس، ولاردىڭ ەلدەرى كەڭەس ودا­عى­نا شابۋىل جاسايتىن بولسا، حا­لىق­تى كوتەرىپ، بارلىق جۇ­مىس­شى­لاردى ءوز وكىمەتتەرىنە قارسى شىعارىپ، سىرتقى سوعىستى ازامات سوعىسىنا اينالدىرۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن قارجىلاندىرعان. سول ءۇشىن فرانتسيانىڭ، گەرمانيانىڭ، انگليانىڭ، اقش-تىڭ، يتاليا­نىڭ جانە ت.ب. ەلدەردىڭ كومپارتيالارىنا اقشانى اياماي توككەن. ەگەر بۇگىنگى كۇننىڭ كوزقاراسىمەن قارايتىن بولساق، بۇل بارلىق ەلدەردە «بەسىنشى كولوننا» قۇرىپ، ىشتەن ىرىتكى سالۋ دەگەن ءسوز. باسقا سوزبەن ايتقاندا، بوتەن ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋ. كومينتەرن ارقىلى كەڭەس وكىمەتى ءتۇرلى ەلدەردىڭ كوم­مۋنيستىك پارتيالارىنان جاساق­تار ۇيىمداستىرىپ، ولاردى قا­رۋلاندىرىپ، اسكەري جانە پار­تيزاندىق بۇلدىرگى ارەكەتتەرگە دە باۋ­لىعان. ماسەلەن، 1924-1936 جىل­دارى ماسكەۋ تۇبىندەگى «پودليپكي» شيپاجايىندا كو­مين­تەرننىڭ جوعارى ديۆەرسيا­لىق-بارلاۋ مەكتەبى بولعان.

1928 جىلعى كومينتەرننىڭ VI كونگرەسى بارلىق شەتەلدىك كوم­پارتيالاردىڭ الدىنا «بار­لىق ەڭبەكشىلەردىڭ وتانىن» قورعاۋ ءبىرىنشى كەزەك­تەگى مىندەت ەكەنىن اشىق جاريا­ل­ا­عان. وسى كونگرەستە جەرگى­لىكتى كوممۋنيستىك پارتيا­لار «حالىق­ارالىق كوممۋنيستىك قوزعا­لىستىڭ» مۇددەسىنە تىكەلەي باعىنىپ، استىرتىن ارەكەت جاساپ، قارۋلى كوتەرىلىستەر ۇيىم­داس­تىرىپ، ەلدىڭ ىشىندە ازامات سو­عىسىن تۋعىزۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. دەمەك، كومپار­تيا­لاردىڭ ءبارى ءوز ەلىنىڭ ەمەس، كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باعى­نىسىنداعى كسرو-نىڭ مۇد­دەسىن قورعاۋى كەرەك. ارينە، بۇل كەز كەلگەن ەلدىڭ تۇتاستىعىنا ىرىت­­كى سالۋ دەگەن ءسوز ەكەنى كورى­نىپ تۇر. كومين­تەرن وسىنى تالاپ ەت­­كەن. سونىڭ ىشىندە، 1927 جىلى كو­مين­­تەرن گەرمانيادا سوتسيا­ليستىك توڭكەرىس جاساماقشى بولىپ، 133 مىڭ ادامدىق «قىزىل گۆارديا» ۇيىمداستىرىپ، ۇلكەن قانتوگىس جاساعان.

قاشان تاراتىلعانشا بۇل ۇيىم شەتەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋىن قويماي، ءوز وكىمەتىنە قارسى ارەكەتتەر جۇرگىزىپ كەلدى. كەڭەس­تىك ناسيحات قانا ونىڭ ىس­تەرىن اسىرا ماقتاپ، حالىق­تىڭ قۇ­لاعىنا جالعان ناسيحات­تى قۇيىپ باقتى. سونىڭ ىشىن­دە كو­مين­­تەرننىڭ ۆ.پيك، و.كۋ­سي­نەن، گ.ديميتروۆ، ك.گوت­ۆالد، ە.تەل­مان، د.يباررۋري، د.مان­ۋيل­سكي، پ.تولياتتي جانە باسقا دا كوشباسشىلارى كەڭەس حالقىنا ۇلتتىق باتىرلارداي تانىستىرىلدى. ولاردىڭ اتىنا كوشەلەر، پيونەر ۇيىمدارى، قوعامدىق مەكەمەلەر، ءتىپتى قالا، ادام اتتارى دا بەرىلدى. تەلمان ەسىمدى جاندار قازاق اراسىندا دا بار.

كسرو-نىڭ كومپارتيا كوش­­باسشىلارى 1937-1938 جىلدارداعى قاندى قىرعىندا كومينتەرننىڭ باسشىلارىن دا اياعان جوق. 1937 جىلى گەرمانيا كومپارتياسىنىڭ ليدەرلەرى ح.ەبەرلەين، گ.رەممەلە، گ.نوي­مان، يۋگوسلاۆيانىڭ كومپارتيا باسشىلارى م.گوركيچ، م.في­­ليپ­پوۆيچ، ۆ.چوپيچ، ۆەنگ­ريا­­دان شىققان حالىقارالىق كوم­­مۋنيستىك قوزعالىستىڭ قايرات­كەرى بەلا كۋن، سونداي-اق پول­شا كوم­­مۋنيس­تەرىنىڭ باس­شى­­لارى ە.پرۋحنياك، يا.پاشين، يۋ.لەن­سكي، گرەكيا كومپار­تيا­سىنىڭ باسشىسى ا.كايتاس، ءتىپتى يران كوم­پار­تياسىنىڭ باس­شىسى ا.سۇلتان-زادە جانە ت.ب. كوممۋ­نيس­تىك مۇ­راتتى بويى­نا سىڭىرگەن كومين­تەرن­نىڭ بەل­سەن­دى قايراتكەرلەرى رەپرەسسيا قۇر­بانى بولدى.

كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە كوم­مۋنيستىك پارتيانىڭ ۇران­دارى وتپەيتىنىنە، سوندىقتان كو­­مين­­تەرننىڭ قاراجاتتى جەلگە شاشقاننان باسقا پايداسى شا­مالى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن ستا­لين ونى 1943 جىلدىڭ مامىر ايىن­دا تاراتتى. باتىستاعى دەمو­كرا­تيالىق جۇيەمەن دامىعان انگ­ليا، امەريكا سياقتى وداقتاس ەل­دەر­دىڭ دە ەكىنشى مايدان اشۋ ءۇشىن العا قويعان شارتتارىنىڭ ءبىرى دە وسى بولاتىن. سوندىقتان ستا­لين: «وپىت پوكازال، چتو ي پري مارك­سە، ي پري لەنينە، ي تەپەر نەۆوز­موجنو رۋكوۆوديت رابوچيم دۆيجەنيەم ۆسەح ستران ميرا يز ودنوگو مەجدۋنارودنوگو تسەنترا» دەپ جازىپ، كوممۋنيستىك ينتەرناتسيونالدى تاراتقان ەدى...

ال ەندى وسى كوممۋنيستىك ين­تەر­­ناتسيونالدىڭ بىزگە قانداي قاتىسى بار؟ ونىڭ اتىن ماڭگىلىك ساق­تايتىنداي قازاقستانعا قان­داي ەڭبەك ءسىڭىرىپتى؟ جال­عىز-اق «پايداسى» ولاردىڭ تەرروريستىك ارە­­كەت­­تەرىن جاساۋعا ءوزى دە كەدەي ەل حال­قىنىڭ اۋزىنان جىرىپ التىن-ۆاليۋتا قورىن شاش­قان­دىعى عانا ەمەس پە؟ سول ميلليون­داعان دول­لارعا كەزىندە شەتەلدەن ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەك ساتىپ الىنسا، بالكي قازاقستاندا 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق بولماي، جارتى حالقىمىز قىرىلماس ەدى.

ەندەشە نەگە ەلىمىزدىڭ سولتۇس­تىك ءوڭىرىنىڭ باسشىلارى كومين­تەرننەن باس تارتىپ، ءوزىمىزدىڭ ەلى­مىزگە قاتىستى ءبىر ەسىمدى، سو­نىڭ ىشىندە قازاق حالقىنا جان-تانى­مەن باستارىن بايگەگە تىگىپ قىز­مەت ەتكەن ابىلاي حاننىڭ، ءا.بو­كەي­ح­اننىڭ جانە ت.ب. ءبىرىنىڭ اتى­نا قالا­داعى باستى كوشە – ينتەر­نا­­تسيو­نالدى الىپ بەرمەيدى. كىم­نەن قورقادى، نەدەن ۇركە بەرەدى؟

سونداي-اق كەزىندە زاڭدى وكى­مەتكە تەرروريستىك جولمەن قا­ستان­دىق جاساعان حالتۋرين، كراسين سياق­تى لاڭكەستەردىڭ اتىندا دا بىز­­دە كوشە بار. بۇلاردان ۋكراي­نا مەن رەسەيدىڭ ءوزى باياعى­دا-اق باس تارتقان. تەك كەيبىر پرو­ۆين­تسيال­­­دىق ەلدى مەكەندەردە عانا ولار­­­دىڭ ەسىمى قالعان. ال ءبىز­دىڭ ءبىر ءوڭى­رىمىزدىڭ بىلدەي ورتا­لى­عىن­­دا ولار­دىڭ ەسىمى ءالى دە جار­قى­­راپ تۇر. ول ول ما، 5-يا ارميا، پار­­تي­­زان، كرەپوستنايا دەگەن سياق­تى اتاۋ­­لار دا سامساپ تۇر. ەسە­سىنە زاڭعار جازۋشى­مىز س.مۇ­قانوۆ­تىڭ اتىنا بەرىلگەن اۋدان اتىن اۋىس­تىرۋعا ءالى كۇنگە جوعا­رى­دان رۇق­سات جوق. تومەننەن شەشىل­­گەن بار­­لىق ماسەلەنى جوعار­عى جاق­تىڭ نەگە تەجەپ وتىر­عانى تۇ­سى­­نىك­سىز. سونداي-اق سما­عۇل ساد­ۋا­قاسوۆ­­تىڭ، ەربول شاي­مەر­دەنوۆ­تىڭ، ما­لىك مۇقانوۆتىڭ جانە ت.ب. اتى­نا كوشە­لەر بەرۋ تۋرا­لى سۇرا­عان وتى­نىش­­­تەرىمىز دە ءالى شە­­شىل­گەن جوق. وسى­­لارعا قاراپ پەترو­پاۆلدى تاۋەل­سىز قازاق­ستان­نىڭ باستى قالا­لارى­نىڭ ءبىرى دەپ اتاۋدىڭ ءوزى قيىن.

تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكى­تىپ، سانالار سىلكىنتۋگە ءتيىستى وسىن­داي ىستەردىڭ نەگە العا باس­پاي­تىندىعىن بىلمەي پۇشاي­مان بولدىق.

 

پەتروپاۆل

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلورداعا قارجى قۇيۋعا نيەتتى

ەلوردا • بۇگىن، 16:50

ۇقساس جاڭالىقتار