قوعام • 23 قىركۇيەك، 2020

حايپ پەن بايىپ

166 رەت كورسەتىلدى

زامان ىڭعايى سولاي بولعاندىقتان شىعار، بۇگىندە بلوگەر كوپ. جازباسىنا جازىلىپ وقيتىندارى كوپ بولسا بولدى، الەۋمەتتىك جەلىدەگى جۇرتتى ۇيىتىپ، قوعامدىق پىكىردىڭ كوشباسشىسى سانالادى. البەتتە، اراسىندا ءسوزى سالماقتى، ويى ورامدى ازاماتتار دا جوق ەمەس، بىراق جەڭىل-جەلپى اڭگىمەمەن، ءتۇرلى بەينەروليكتەرىمەن-اق ۇلكەن اۋديتوريا جيناپ العاندارى باسىمىراق.

حايپوكراتياعا جول جوق!

الايدا وعان قاراپ جاتقان بۇقارا جوق، كىمنىڭ جازىلۋشىسى كوپ – سوعان  ءسوزى شىندىق، ءۋاجى اقيقات دەپ سەنەدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل ۇردىسكە سوڭعى كەزدە اكىم-قارالار دا بوي الدىرعان. مۇنى بلوگەرلەرگە اقپاراتتىق ناسيحات ءۇشىن قارجى ءبولۋدى سانگە اينالدىرعان باسشىلاردان بايقاۋعا بولادى.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندى قول­دانۋشىلاردىڭ ماسەلەسىنە ۇڭىلمەستەن بۇرىن تەورياعا ءبىر ءسات نازار سالساق. ويتكەنى سوزگە تيەك بولعان بەلسەندى قولدانۋشىلار تۇسىنىگىنە انىقتامانى زەرتتەۋشىلەر الدەقاشان بەرىپ قويعان. بۇل جەردە تەك ەسكەرەتىن ءبىر جايت بار. عىلىمي نەگىزدەلگەن «قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى» دەگەن تەڭەۋ ماقالاعا ارقاۋ بولعان جاندارعا قاتىستى ايتىلماسا كەرەك. سوڭعى ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر اۋديتورياسى قالىپتاسقان بارلىق جەلى قولدانۋشىسىن پىكىر كوشباسشىسى دەيتىن بولىپتى. مۇنىمەن داۋلاسۋعا بولادى. سەبەبى كوشباسشى دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر سالادا ۇزدىك اتانعان مامان، ساراپشى بولۋى كەرەك. ول ادامنىڭ ءوز سالاسىنا قاتىستى پىكىرى جوعارى باعالانىپ، نازارعا الىنۋى زاڭدىلىق.

ال ەندى كەلىپ ءار ماسەلەگە قاتىستى ويىن ورتاعا سالا بەرەتىن، بەلگىلى ءبىر تاقى­رىپقا تۇراقتاماعان ادامنىڭ پىكىرى قانشالىقتى قۇندى دەگەن ساۋال تۋاتى­نى دا تۇسىنىكتى. مەملەكەتتىك ورگاندار دا كەيبىر داۋلى ماسەلەلەردى وسى تاسىل­مەن شەشۋدى ءجون كورەدى. وعان بيۋدجەت­تەن الەۋمەتتىك جەلىگە دەپ بولىنگەن قى­رۋار قاراجاتتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.

مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سايتىنا كوز جۇگىرتسەڭىز، جەرگىلىكتى مەكەندەردىڭ جاعىمدى بەينەسىن بلوگەرلەر ارقىلى قالىپتاستىرۋ دەگەن تاپسىرىستاردى بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن، ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمى اۋداننىڭ يميدجدىك كونتەنتىن بلوگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا ورنالاس­تىرۋ جونىندەگى قىزمەتكە 2 ملن تەڭگە بولگەن. ال الماتى وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا 3 ملن تەڭگە قاراجات ۇسىنسا، الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسى ءدىن سالاسىنداعى الدىن الۋ جۇمىستارىنا بلوگەرلەردى تارتۋ ءۇشىن 10 714 285 تەڭگە جۇمساعان.

سىرداريا اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمى دە الەۋمەتتىك جەلىدە بلوگەرلەر ارقىلى اۋدان تۋرالى وڭ قوعامدىق-ساياسي پىكىر قالىپتاستىرۋعا 1،3 ملن تەڭگە بولگەن. بۇدان وزگە بلوگەرلەرگە ارنالعان پرەسس-تۋرلاردان كوز سۇرىنەدى، بولىنگەن قاراجات تا الدەقايدا قوماقتى. سول ايماققا كەلگەن قوناقتاردىڭ ءۇي يەسى جايلى تەك جاعىمدى پىكىر جازاتىنى بەلگىلى.

ەندى مۇنداعى ماسەلە بۇل شارالار­دىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ەمەس، بلوگەرلەر قاتارىنا ەنگەن بەلسەندى قولدانۋ­شى­لاردىڭ ساپاسىندا بولىپ تۇر. ولاردى كىم، قانداي تالاپتارعا سۇيەنە وتىرىپ تاڭدايتىنى ۇلكەن ماسەلە. ال وسىنداي شارالارعا بولىنگەن ميللياردتار قانشالىقتى ءوزىن اقتاپ جاتىر؟ ەسەپتەپ، سارالاپ جاتقان مەملەكەتتىك ورگان بار ما؟ جەلگە ۇشقان اقشانىڭ سۇراۋى كىمنەن؟ جالپى، قوعامنىڭ پىكىرىن ءبىر ادامنىڭ سوزىمەن قالىپتاستىرۋعا تىرىساتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە دە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت سەكىلدى. جۇمىس ىستەۋ­دىڭ، ناقتى ناتيجەگە جەتۋدىڭ ورنى­نا، ونى باسشىلىققا ادەمىلەپ كور­سەتۋدەن تۋىنداعان سۇرانىس بولسا كەرەك بۇل.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وسى جالاڭ حايپ ماسەلەسىن حالىق­قا جاساعان جولداۋىندا كوتەردى ەمەس پە؟ «دەموكراتيانىڭ باستى جاۋى – بىلىم­سىزدىك پەن پوپۋليزم. وسىنى ەس­تەن شى­عار­ماعان ءجون. ازا­مات­­تارى­مىز رەفور­مالارعا قولداۋ بىلدى­رەدى دەپ سەنەمىن. ولار جاڭا ساياسي مۇم­كىن­­دىك­تەردىڭ ارقاسىندا قوعامدا «حايپو­كراتيانىڭ» بەلەڭ الۋىنا جول بەرمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن» دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە. ايتپەسە ساپالى جاسالعان ەڭبەككە جارنامانىڭ نەمەسە ناسيحاتتىڭ نە كەرەگى بار. بول­ماسا، ءوز ءىسىن بلوگەردىڭ بەدەلىمەن «بەزەن­­دىرۋ» كىمگە كەرەك؟ ۇرانداتۋ مەن ماق­تانگەرشىلىك ءداۋىرى وتكەلى قاشان. ارينە بۇل سوزبەن كوپكە توپىراق شاشۋدان، يا الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانبايىق دەۋدەن اۋلاقپىز. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءار تيىنىنا دەيىن سۇراۋ بولۋى كەرەك دەگەندى ايتپاقپىز.

 

تسويدى «سويىپ سالدى»

جالپى، پاندەميا كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ، بۇرىنعى ءمي­نيستر­دىڭ اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىنا بولگەن قا­راجاتىنىڭ كولەمى ىندەتتەن سان­­سى­­راعان حالىققا «جىعىلعانعا جۇ­دى­­رىق» بولىپ ءتيدى. ماسەلەنىڭ باسى سون­­دا شىققان ەدى. حالىققا جول تارت­قان حا­بار­­لامالار ەلدەگى جاعداي تۇراق­تى، بار­لىعى باقىلاۋدا دەگەن سارىندا بول­­دى. ال شىن مانىندە اۋرۋحانا­لاردا ورىن تابا الماي، ەمدەلەتىن ءدارى­نىڭ سو­ڭىن­دا سابىلعان جۇرتتى كور­دىك. وسى جاع­­داي-اق «ادەمى بەينە» قالىپ­تاس­تى­رۋعا تى­رىس­­قانداردىڭ جۇمىسى ناتي­جەلى بول­ماي­­تى­­نىن كورسەتتى ەمەس پە؟! وتىرىك­تىڭ قۇي­رى­­عى ءبىر-اق تۇتام ەكەنىنە تاعى كوز جەتتى جانە ونىڭ زاردابىن حالىق بولىپ تارتتىق.

القيسسا، بلوگەرگە بۇيرەك بۇرۋ دەگەن قاسيەت جاڭا مينيستر الەكسەي تسويعا دا جات ەمەس ەكەن. الماتىدا بلوگەرلەر­مەن شاي ىشكەن ءمينيستردى سىناعاندار از بولمادى. جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋگە ۋاقىت تاپپاي جۇرگەن ءمي­نيستر­­دىڭ بۇل ارەكەتى كوپتى رەنجىتكەن سى­ڭاي­لى. ىندەتپەن كۇرەستىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جات­قانىن حالىققا باق ار­قىلى ەگجەي-تەگ­جەيلى ءتۇسىندىرۋدىڭ ورنى­نا الەۋمەتتىك جەلى­گە كەزدەسۋ تۋرالى ءبىر حابار مەن سۋرەت ىلەتىن تاڭداۋلى «پى­كىر كوش­باس­شى­لارىن» جيناۋدى ءجون كورىپتى. بالكىم، بۇل «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا­تىن مەملەكەت» دەگەن تۇجىرىمداماعا ساي قوعام وكىل­دەرىمەن كەز­دەسۋدى بىلدىرە مە ەكەن؟ «اۋزى كۇي­گەن ۇرلەپ ىشەدى» دەۋشى ەدى. بۇل وتكەن باس­شى­لىقتىڭ قاتەلىكتەرى ەسكە­رىل­مەدى دەگەن­دى بىلدىرمەسە بولار. جال­پى، بۇل وقيعا مينيسترلىك ءۇشىن تاعى ءبىر ساباق بول­عان شىعار. ويتكەنى حالىق ناق­­تى ءىس كور­گىسى كەلەدى. جوعالعان سەنىمدى قاي­تا قا­لىپ­تاستىرۋ – مينيستر تسويدىڭ ار­­قا­­­لا­­عان مىندەتى. ال مينيسترلىك ال­داعى ۋاقىت­تا مۇن­داي يميدجدىك شارا­لار­دىڭ ۆەدوم­ستۆو­­نىڭ بەدەلىنە قاراما-قايشى اسەر ەتىپ جاتقانىن دا ەسكەرەر دەپ ويلايمىز.

PR سالاسىنىڭ مامانى اقسۇلۋ سان­عالي مۇنداي قاراجاتتى، ۋاقىتتى، ۇيىم­داستىرۋدى تالاپ ەتەتىن تاڭعى استىڭ ورنىنا سول رەسۋرستاردى قولدانا وتىرىپ، باسقا ءتيىمدى جوبالاردى قولعا الۋعا بولاتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازىر قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋدا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ورنى اسا ماڭىز­دى. «مامان رەتىندە بەلگىلى ءبىر ۇيىم­نىڭ، كومپانيانىڭ، تاۋاردىڭ نە ادام­نىڭ پيارىمەن اينالىسامىن. قازىر بارلى­عى­مىز الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ وتىرا­مىز. سول سەبەپتى دە بلوگەرلەرمەن ءجيى جۇمىس ىستەيمىن. بلوگەرگە تاپسىرىس جاساعان كەزدە ءبىز بۇل نارسەنى جا­سى­رمايمىز. ءتىپتى مۇنىڭ جارناما ەكە­نىن اشىق ايتىپ، اۋديتورياسىمەن اشىق سويلەسەتىن جەلى قولدانۋشىلارى دا بار. ول ءوزىنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىس­تى. كەيبىر ماسەلەگە قاتىستى جەكە ويى سايكەس كەلمەيتىندەر بىردەن باس تارتىپ جاتادى، كەرىسىنشە پىكىرى سايكەس كەلە­تىن­دەر دە ءوز ەركىمەن ءۇن قوسىپ تۇرادى. بى­لاي قاراعاندا ول كىسىلەردىڭ جەكە اككاۋنتى بولعاندىقتان مىنانى جاز دەپ تالاپ تا قويا المايسىڭ»، دەيدى ا.سانعالي.

ارينە، دەموكراتيالىق قوعامدا بىرەۋدى شەكتەۋگە حاقىمىز جوق. الايدا ميلليونداعان اۋديتورياعا اقپارات تارا­تا­تىن ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن، قوعا­مداعى ءرولىن كىم انىقتايدى؟ تەح­نو­لوگيانىڭ دامۋىمەن وسىنداي ماسە­لەلەردىڭ تۋىندايتىنى تاعى بار. مۇنىڭ بارلىعى ادامزاتقا تاڭسىق. زاڭدى نە مورالدىق تۇرعىدان ءالى رەتتەلمە­گەن تۇستارى كوپ. سول سەبەپتى دە جوعارى­­داعى­داي ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتا­دى. PR مامان جۇمىستا، ەڭ الدى­مەن، بلو­گەرلەردىڭ اۋديتورياسىنا ءمان بەرى­­لەتىنىن ايتادى. كەيبىر قول­دانۋ­شى­لار الەۋمەتتىك جەلىدە وقىر­مان­دارىن بوت ارقىلى كوبەيتىپ الادى، ولار­دىڭ اۋديتورياسى – سانى بار، ساپاسى جوق. بلوگەرگە قويىلاتىن باستى تالاپ – وقىرماندارىنىڭ بەلسەندى بولۋى. تاپسىرىس العىسى كەلەتىن بلوگەر جازىلۋشىلارىن ءتۇرلى تاسىلمەن قىزىق­تىرىپ وتىرۋعا تىرىسادى. وسىلايشا الەۋمەتتىك جەلىدە سوڭعى كەزدە اقشا تاراتۋ تانىمال بولىپ كەلەدى. كوپ اۋديتورياسى بار ادامداردىڭ لوتەرەيا ويناتۋى، ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتى دە ۇلكەن تاقىرىپتى قاۋزاۋعا سەبەپ. ودان بولەك قوعامدا قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ شاراسىنان ەمەس، «بلوگەردىڭ» بوپساسىنان قورقاتىن باسشىلاردىڭ بارىن جاقىندا تۇركىستان وبلىسىندا ۇستالعان الاياق «بلوگەرلەر» كورسەتتى. ءدال وسىلاي تەحنولوگيانىڭ تىلسىمىن تۇسىنگەندەر بىلگەنىن جاساپ جۇرە بەرە مە؟ 

بۇگىنگى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان ازامات­تىق پوزيتسياسى جوق، سىلتەگەن تاقىرىپقا قالام تەربەيتىن، جەكە ءبىر تۇلعانىڭ مۇددەسىن جوعارى قوياتىن نە شالىس كەتكەن باسشىنى اقتاۋعا كەلەتىن «ادۆوكات» بلوگەرلەر تاقىرىبى بۇدان دا تەرەڭ. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى قوعام بولىپ جويۋعا تىرىسىپ جۇرگەن جەمقورلىققا دا كەلىپ تيەدى. كەز كەلگەننىڭ قولشوقپارىنا اينالماي، بلوگەرلىك كاسىبىن ادال اتقارىپ، سالماقتى وي مەن تۇشىمدى پىكىر ايتا بىلەتىن، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىنداردىڭ قاتارى كوبەيسە دەيمىز.

سونىمەن ءبىز بلوگەر دەپ اتاپ جۇرگەن جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ باسى نەگە ۇنەمى داۋدان ارىلمايتىنىن سارالاپ كور­دىك. ءجۇز مىڭداعان ادامدى اۋزىنا قارات­قان ولاردىڭ قوعامداعى بەدەلى كۇن­نەن كۇنگە ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي كورىنەدى. جاريالاعان حابارىنان «تاپ­سى­رىستىڭ ءيىسىن» نەمەسە وزگە بىرەۋدىڭ مۇددەسىن قو­رعاۋ نيەتىن وڭاي اڭعارۋعا دا بولادى. ول ءۇشىن كورىپكەل بولۋدىڭ قاجەتى جوق. الەۋ­­مەتتىك جەلىنىڭ كەرەمەتى دە وسى – بار­­لىعى اشىق، كوز الدىڭدا. قول­دانۋ­شى­­لار قالدىرعان پىكىرلەردى وقىپ-اق قوعام­نىڭ كوڭىل كۇيىن، اۆتورعا دەگەن قارىم-قاتىناسىن بىردەن اڭعارۋعا بولادى. ءبىر سارىندى پوستتاردىڭ ءبىر ۋاقىتتا توپ ەتە قالاتىنى تاعى بار. بىلاي قىرا­­عى وقىرمانعا بۇل بىردەن باي­قا­لادى. وسى سەكىلدى وزگە دە مىسال­دار وقىر­­مان­نىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەدى. الەۋ­­مەت­­تىك جەلىنىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلگەن قاۋىم­نىڭ كوڭىل سارايىن اشار قۇندى اقپار كوپ بولسا، قوعام ءتۇزۋ جولدان تايمايدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلورداعا قارجى قۇيۋعا نيەتتى

ەلوردا • بۇگىن، 16:50

29-31 قازان كۇندەرى كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:40

قانداستار ماسەلەسى تالقىلاندى

ساياسات • بۇگىن، 08:12

كوشە كامەراسىنىڭ كومەگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:57

ۇقساس جاڭالىقتار