18 ميلليون توننا استىق باستىرىلدى
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ە.مارجىقپاەۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ, سونداي-اق اتالعان وڭىرلەردىڭ اگروبيزنەس وكىلدەرى – «لوگوس گرەين» جشس باسشىسى ا.قۇدايبەرگەنوۆ, «قارقىن» اگروفيرماسى» جشس باسشىسى ە.بۇقانوۆ, «Biooperations» جشس باسشىسى ءا.تالعاتبەك بايانداما جاسادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەلىمىزدە ەگىن جيناۋ جۇمىستارى ۋاقتىلى باستالدى, بۇل رەتتە ەگىن وراق ناۋقانىنىڭ قارقىنى وتكەن جىلعىدان جوعارى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 14,8 ملن گەكتاردان استام ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار نەمەسە ولاردىڭ جالپى جينالاتىن الاڭىنىڭ 93,4%-نان ەگىن جينالدى. گەكتارىنا 12,3 تسەنتنەر ورتاشا تۇسىممەن 18,2 ملن توننا استىق باستىرىلدى (2019 جىلى – 11,4 ملن توننا).
– ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ بولجامدى كولەمى ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى س.وماروۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى قادام – ەگىننىڭ كولەمى مەن ساپالىق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جالپى العاندا, ەلدەگى قولدا بار ساقتاۋ قۋاتى وتكەن جىلدارداعى اۋىسپالى قالدىقتاردى ەسەپكە العاندا بولجامدى ءونىم ءتۇسىمىن ساقتاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكادا استىق ساقتاۋدىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 28,8 ملن توننانى قۇرايدى, ونىڭ 12,1 ملن تونناسى – استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىندا, 16,7 ملن تونناسى – اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىندە.
– سونىمەن قاتار اكىمدىكتەر ەلەۆاتورلاردىڭ 2020 جىلعى ءتۇسىمدى ۋاقتىلى قابىلداۋىنا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزۋى, سونداي-اق استىقتىڭ ۇزدىكسىز ورىن اۋىستىرۋىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋى قاجەت, – دەدى س.وماروۆ.
جاڭا ونىمنەن ليتسەنزيالانعان استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا بارلىعى 3 ملن توننا استىق ءتۇستى, بۇل 2019 جىلعى وسىنداي مەرزىمدە استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا ساقتاۋعا كەلىپ تۇسكەن استىق كولەمىنەن 2,1 ەسە كوپ. اتالعان دەرەك ەگىن جيناۋ قارقىنىنىڭ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى ەكەندىگىن تاعى ءبىر رەت راستايدى.
– جاڭا ەگىن استىعىنىڭ ساپاسى جوعارى كورسەتكىشتەرگە يە ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, ليتسەنزيالانعان استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا تاپسىرىلعان جالپى بيداي كولەمىنىڭ 83,8%-ى 1-3 ساناتتارعا جاتقىزىلدى, بۇل كورسەتكىش 2019 جىلى 67,2%-دى قۇراعان بولاتىن. تيىسىنشە, 4-5 ساناتتى جانە ساناتسىز بيدايدىڭ ۇلەسى 2019 جىلعى 32,8%-دان 16,2%-عا دەيىن تومەندەدى, – دەدى س.وماروۆ.
استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنا تۇسكەن استىق ساپاسى تۋرالى دەرەكتەرگە سايكەس, ءدان ماڭىزى جوعارى بيداي ۇلەسىنىڭ ەداۋىر وسكەنى بايقالۋدا. بۇل بيدايدىڭ ماڭىزدى ساپالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە ءدان ماڭىزىنىڭ مولشەرى 28% جانە ودان جوعارى بولاتىن جوعارى ساپالى, جوعارى سۇرانىسقا يە HI-Pro بيدايىنىڭ ۇلەسى 59%-عا جەتتى, وتكەن جىلى بۇل 42,8% بولاتىن.
س.وماروۆ اتاپ وتكەندەي, ساپالى ءونىمنىڭ الىنۋى مەملەكەتتىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ماقساتتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. وسى جىلى تۇقىم شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ كولەمى 49%-عا ۇلعايدى (9,4 ملرد تەڭگەدەن 14 ملرد تەڭگەگە دەيىن), بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم ساتىپ الۋعا قولجەتىمدىلىگىن 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4 ەسەگە ارتتىرۋعا (39,4 مىڭ توننادان 135 مىڭ تونناعا دەيىن) مۇمكىندىك بەردى. تىڭايتقىش ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋ كولەمى 38%-عا ەداۋىر ۇلعايدى (19 ملرد تەڭگەدەن 26,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن), بۇل تىڭايتقىش ەنگىزۋ كولەمىن عىلىمي قاجەتتىلىكتىڭ 20%-ىنا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
كەپىلدەندىرىلگەن جانە ساپالى ءونىم الۋدا ەگىستەردى زيانكەستەر مەن اۋرۋلارعا قارسى حيميالىق وڭدەۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردىڭ ماڭىزى زور بولدى. بيىل پەستيتسيدتەردى سۋبسيديالاۋعا 36,4 ملرد تەڭگە كوزدەلدى, بۇل 2019 جىلعا قاراعاندا 9 ملرد تەڭگەگە كوپ. 2020 جىلعا دەيىن تەك گەربيتسيدتەر (ارامشوپتەرگە قارسى پرەپاراتتار), بيوپرەپاراتتار مەن بيواگەنتتەر سۋبسيديالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى جىلدان باستاپ پەستيتسيدتەردىڭ ينسەكتيتسيدتەر مەن فۋنگيتسيدتەر (وسىمدىكتەر زيانكەستەرى مەن اۋرۋلارىنا قارسى پرەپاراتتار) سياقتى باسقا دا تۇرلەرى سۋبسيديالانادى.
استىق جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەستىڭ ەسەبىنە سايكەس (2020 جىلعى 27 تامىز) استىق ءوندىرىسىنىڭ رەسەيدە, كانادادا, اۋستراليادا وسۋىنە بايلانىستى 2020 جىلعى ءونىم كولەمى الەمدىك رەكوردتىق دەڭگەيدە – 2,2 ترلن توننا بولادى دەپ باعالانۋدا, ماۋسىم جوعارى استىق قورىمەن – 630 ملن توننا مولشەرىندە اياقتالادى. «ونىڭ ىشىندە استىق جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس قازاقستاندا 17,7 ملن توننا كولەمىندە استىق جينالادى دەپ بولجاۋدا, ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا ءونىم 18 ملن توننانى قۇرايدى» دەدى س.وماروۆ.
جاڭا ماۋسىمدا قازاقستاندىق بيداي مەن ۇن ءداستۇرلى تۇردە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستان نارىعىنا جولداناتىن بولادى. استىق ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنان قىتايعا بيداي (HI-Pro) جونەلتىلىمى ارتۋى مۇمكىن.
– بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ كوپتەگەن ءوتىنىشى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن فورۆاردتىق ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىردى, ونى وتكىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 24,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى,– دەدى س.وماروۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى قيىندىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, فورۆاردتىق ساتىپ الۋ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ كەپىلدىگىمەن جۇزەگە اسىرىلدى, 516 مىڭ توننا ءونىمى ساتىپ الۋعا كەلىسىمشارت جاسالدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» اق بيدايدى ساتىپ الۋ باعاسىن ساپاسىنا قاراي 83-87 مىڭ تەڭگە دالىزىندە, 4-ساناتتى بيدايعا – 78 مىڭ تەڭگە, 2-ساناتتى ارپاعا – 50 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە بەلگىلەۋدى ۇسىنادى. فورۆاردتىق مامىلەلەر بويىنشا كۇنباعىس پەن قاراقۇمىقتىڭ ساتىپ الۋ باعالارى وسى داقىلداردى جيناۋ اياقتالعان كەزدە كەيىنىرەك بەلگىلەنەتىن بولادى.
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنىڭ 93%-دان استامى ورىندالدى. ءونىم كولەمى 18 ملن توننا استىق دەڭگەيىندە جوسپارلانىپ وتىر. ونىمدىلىك – گەكتارىنا 12,3 تسەنتنەردەن كەلەدى. جاڭا ءونىمنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى شامامەن 7,5-8 ملن توننانى قۇرايدى.
– جاھاندىق ۇردىسكە قاراعاندا الەمدىك نارىقتا ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس پەن باعا تەك ارتا بەرمەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ باسىم مىندەتىمىز – استىق ءوسىرۋ مەن ودان جاسالاتىن ونىمدەر ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ايتارلىقتاي ۇلعايتۋ, – دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ءداندى جانە بۇرشاقتى داقىلداردى قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ, سونداي-اق ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ بويىنشا جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. اكىمدىكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قىسقا مەرزىم ىشىندە استىق جيناۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, ەگىننىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, استىققا ساتىپ الۋ باعاسىن بەلگىلەۋ جانە نارىق قاتىسۋشىلارىن حاباردار ەتۋ, فورۆاردتىق ساتىپ الۋ تەتىگى اياسىندا قاراجاتتىڭ قايتارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە «قتج» ۇك» اق-مەن بىرلەسىپ, استىقتى ۇزدىكسىز تاسىمالداۋ ءۇشىن جىلجىمالى قۇراممەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قابىلداۋ تاپسىرىلدى.
تۇتىنۋشىلار قۇقى قالاي قورعالۋدا؟
ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى دە قارالدى. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ب. سۇلتانوۆ, «اتامەكەن» ۇكپ توراعاسى ا.مىرزاحمەتوۆ باياندادى. جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ا.تۇكيەۆ پەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كواليتسياسىنىڭ توراعاسى م.ابەنوۆ تۇسىنىكتەمە بەردى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى 18,7 ملن ادامدى قۇرايتىنىن, ولار كۇن سايىن 6 ملن-نان اسا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ ترانزاكتسيالارىن (كاسسالىق باقىلاۋ اپپاراتىمەن بولشەك ساۋداداعى وپەراتسيالار سانى) جۇزەگە اسىراتىنىن ايتتى.
بيىل قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار بولشەك ساۋدا جەلىسى ارقىلى 6,8 ترلن تەڭگەگە تاۋار ساتىپ الىپ, 4 ترلن تەڭگەگە قىزمەتتەردى تۇتىنعان. ولاردىڭ ىشىندە ساۋدانىڭ نەگىزگى ۇلەسى تاماق ونىمدەرىنە, ءدارى-دارمەكتەرگە, تۇرمىستىق زاتتارعا, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارىنا, دەمالىس قىزمەتتەرىنە تيەسىلى.
– تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنە 19 ورتالىق جانە 17 جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان كىرەدى. تىزىلىمگە سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىمەن بىرگە جەكە تۇلعالارعا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ۆەتەريناريا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, بايلانىس جانە ت.ب. سالالاردا بارلىعى 574 قىزمەت كورسەتەدى. بۇل رەتتە جۇيەنىڭ بىردەن-ءبىر قاتىسۋشىسى تۇتىنۋشىنىڭ مۇددەسىنە تولىق كوڭىل اۋدارمايدى. سوندىقتان تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, بۇرمالانعان ستاتيستيكا جانە «قايتالاناتىن قاتەلەرمەن جۇمىس ىستەۋگە» دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعى بايقالادى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
اتالعان بىرقاتار ماسەلە اعىمداعى جىلدىڭ شىلدەسىندە «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ارقىلى شەشىلەتىن بولادى. زاڭدى ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىك الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەدى. ونىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزىنە ەىدۇ ەلدەرى ءتيىمدى پايدالاناتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ينستيتۋتىنىڭ ارالاس مودەلى الىندى. مىسالى, گەرمانيا, اۋستريا, جاپونيا جانە ليتۆادا مەملەكەت «اقىلدى» باسقارۋدى جۇرگىزەدى, ال بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ ينستيتۋتتارى اينالىسادى. سونداي-اق گەرمانيا, رەسەي جانە ليتۆادا ۆەدومستۆوارالىق كەڭەستەر قىزمەت اتقارادى, وندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ پروبلەمالى ماسەلەلەرى تالقىلانادى.
ب.سۇلتانوۆ اتاپ وتكەندەي, شاعىمداردى قاراستىرۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى ەنگىزىلدى. ءبىرىنشى دەڭگەيدە ساتۋشى تۇتىنۋشىنىڭ تالابىن «قازىر جانە وسىندا» قاعيداتى بويىنشا جەكە ءوزى قاراۋعا مىندەتتى. سونداي-اق ءوزارا كەلىسىم بويىنشا ەكى جاققا داۋلاردى سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ سۋبەكتىلەرىنە جۇگىنۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن. تۇتىنۋشىعا ەكىنشى دەڭگەيدى ءوتۋ مىندەتتى تالاپ ەمەس, شاعىمدى ۋاكىلەتتى ورگانعا جىبەرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىمدى ونىڭ ءوزى قابىلدايدى. سوڭعى دەڭگەيدە تۇتىنۋشىنىڭ سوتقا جۇگىنۋى كوزدەلگەن.
– ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – ساتۋشى مەن قىزمەت كورسەتۋشىنىڭ داۋلاردى بولدىرماۋعا, ال ولار تۋىنداعان كەزدە ءبىرىنشى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇددەلى بولاتىن جاعدايلاردى جاساۋ, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. پرەمەر-مينيستر تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيەسى «تۇتىنۋشى – قوعامدىق بىرلەستىك – مەملەكەت» ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ بايلانىسى ناقتى قۇرىلعان شەتەلدىك وزىق تاجىريبەنى ەسكەرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىك سالاسىنا, مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە, تكش, فارماتسەۆتيكالىق تاۋارلارعا, سونداي-اق تۋريزمگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت.
– ساپاسىنا كەپىلدىك بەرۋگە بولاتىن ونىمدەردى وندىرۋگە, باقىلاۋ ماقساتىنداعى ساتىپ الۋ مەحانيزمىن پايدالانۋعا, ادال جارناما مەن ماركەتينگكە باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزۋ قاجەت, – دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەستىگىن قۇرۋدى, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بازاسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. ۇلتتىق ەكونوميكا, ساۋدا جانە ادىلەت مينيسترلىكتەرىنە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى رەتتەۋشىلىك اسەرىنە تالداۋ جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. بۇعان قوسا وسى اكتىلەردى ازىرلەۋگە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
ساۋدا مينيسترلىگىنە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنە (KPI) تۇتىنۋشىلار تاراپىنان قاناعاتتانۋ جانە سەنىم دەڭگەيىن باعالاۋدى قوسۋ تاپسىرىلدى. «اتامەكەن» ۇكپ ەرىكتى ىسكەرلىك تاجىريبە ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن ەسكەرەتىن ۇلگىلىك شارتتاردى قابىلداۋ, سونداي-اق ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بيزنەستى ىنتالاندىرۋ شارالارىن پىسىقتاۋى ءتيىس.
پرەمەر-مينيستر 2020 جىلعى 1 قاراشاعا دەيىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
