پىكىر • 23 قىركۇيەك، 2020

ساپالى بيلىك ءھام سانالى قوعام

23 رەت كورسەتىلدى

جىلداعى جولداۋلار كەلەلى، وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالادى. «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» دەگەن اتىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇرعانداي، جاڭا كەزەڭنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى بيىلعى جولداۋدا جان-جاقتى قاراستىرىلىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا حالىقتىڭ تىڭعىلىقتى ءبىلىم الۋى­نا، ەڭبەك ەتۋىنە، ءوسىپ-ونۋىنە، الەۋمەتتىك مەرەي-مارتەبەگە جەتۋىنە كوبىرەك كوڭىل بولىنگەن جانە ونىڭ جەر-جاھانعا زور قاۋىپ توندىرگەن پاندەمياعا قارسى كۇرەس كەزەڭىندە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ وبەكتيۆتى العىشارتتارى بەلگىلەنگەن. پاندەميانىڭ جالپىالەمدىك قۇبىلىسقا اينالۋى مەن الەمدىك احۋالداعى وزگە­رىستەر حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە، تۇرمىسىنا، تاع­دىرىنا وڭاي تيمەدى. جاڭا جاعدايداعى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ءىس-قيمىلى پاتەر­ناليزمگە نەگىزدەلگەن، بۇل – ادىلەت­تى الەۋمەتتىك مەملەكەت بولۋدىڭ العى­شارتى. مەملەكەتتىك جۇمىستارعا بىلىك­تى كادرلاردى تارتۋ، ەلىمىزدەگى مورال­دىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماق­ساتىمەن حالىققا قوسىمشا يگىلىكتەر (جەڭىلدىكتەر، ەڭبەك، دەمالىس جاعدايىن جاقسارتۋ) بەرۋدەگى جاقسى باس­تاما. بۇل مەملەكەتتىڭ جاڭاشا الەۋ­مەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ نىسانى، حالىققا كورسەتەتىن قامقورلىعى مەن قايىرىمدىلىعىندا بايقالاتىن يدەولوگيا. ونىڭ فورمالارى قوعامنىڭ جالپى الەۋمەتتىك ءتارتىبى جانە مادەنيەتىمەن انىقتالادى. ولار ءارتۇرلى وركەنيەتتەرگە ءتان. قازىرگى كەزدە الەمدە مەملەكەتتىك پاتەرناليزمنىڭ شىعىندارى وتە ۇلكەن. ورتاشا العاندا، دامىعان 20 ەل ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن رەتتەيتىن سۋبسيديالار ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ازىق-ت ۇلىككە كەتەتىن شىعىندارىنىڭ جارتىسىن قۇرايدى. ال جاپونيادا سۋبسيديالار ازىق-ت ۇلىك قۇنىنىڭ 80%-ىن قۇرايدى.

 

پاتەرياليستىك مەملەكەتكە اينالۋ ماڭىزدى

بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ەلىمىزدىڭ ء«ال-اۋقات مەملەكەتىنەن» بىرتىندەپ «پاتەرناليستىك مەملەكەتكە» اينالۋى قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ءۇردىستىڭ ءبىرى. مەملەكەت تاراپىنان مادەني-الەۋمەتتىك سالاداعى جانە ەكونوميكانى قولداۋعا باعىتتالعان بارلىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىنىڭ جاي-جاپسارى ساياساتشىلاردى قاتتى تولعاندىرۋدا. بۇل ماقساتقا ۇلتتىق قور­دان 1 ترلن تەڭگە بولىنەتىن بولدى. كوپتەن بەرى كوزدەن تاسا جۇرگەن الەۋ­مەت­تىك تولەمدەردى يندەكساتسيالاۋ جۇمى­سى جالعاسىن تابادى. سونداي-اق وسى با­عىتتا 2023 جىلعا دەيىن شامامەن 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. بۇل ساياسي تۇرعىدان وتە ورىندى. قوعام مەن ادامنىڭ قۇقى كۇشەيە تۇسپەكشى. سوندىقتان جالپاق الەۋ­مەتتىڭ ۋاقىتشا تابىسسىز قالعان 4،5 ملن-نان استام وكىلىنە 42 500 تەڭگە مول­شەرىندە كومەك بەرىلدى. «…بۇعان 450 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالدى». ادام كاپيتالىن دامىتۋ، جاڭا ۇلگى­دەگى ءبىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيانىڭ قار­قىنى دا، كولەمى دە ۇلعاياتىن بولدى. داعدارىسقا قارسى جەدەل شارالار جانە تۇپكىلىكتى شەشىمدەر توپتاماسى تۇرمىس تاپشىلىعىن تارتىپ وتىرعانداردىڭ، قالىڭ بۇقارانىڭ ارتقان ءۇمىتىن اقتايدى دەپ سەنەمىز.

قانداي جاڭالىقتان دا جۇرت جاقسىلىق كۇتەدى. جاستار كوپ ءۇمىت ارتادى. جاڭا جاعدايداعى ەكونوميكالىق دامۋدى قالاي قامتاماسىز ەتپەكپىز؟ مۇنداي ساۋالعا جاڭا جولداۋ قالاي جانە قانداي جا­ۋاپ بەرىپ وتىرعانىن ماماندار ساراپتاپ جاتىر. جولداۋ ايتارلىقتاي قوعامدىق وي-پىكىر تۋدىردى، ونىڭ مازمۇنى بويىنشا كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋ بۇكىل ەلدە ءارتۇرلى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتىر. قوعامدىق قاتىناستاردى زامان تالابىنا سايكەس جاڭعىرتۋ مەن نارىقتىق ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ تاڭداۋىن ۋاقىتتىڭ ءوزى جاسادى. بۇل حالىقتىڭ تاعدىرىن ءارتۇرلى كەزدەيسوقتىقتان امان ساقتاپ قالۋعا، جاعدايدىڭ الدى-ارتىن جان-جاقتى تارازىلاپ، دۇرىس تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جولداۋ اياسىندا جاستار، كەلەشەك ۇرپاق ماسەلەلەرى وتە كەڭ جانە جان-جاقتى قاراستىرىلعان. جولداۋدا جاستار قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى جانە سۋبەكتىسىنە اينالۋى كەرەك دەلىنگەن. جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ەڭ الدىمەن جاستاردى جۇمىسپەن قامتىپ، نارىققا باۋلۋمەن، سول ارقىلى دەموگرافيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمسالاتىن بولدى. اسىرەسە جاس وتباسىنىڭ وركەنيەتتى دامۋى­نا جاعداي جاساۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى، مەملەكەت پەن الەۋمەتشىل قوعامنىڭ كوپتەگەن ماسەلەسىن شەشەدى: داستۇرلەردى جانە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ; كوپبالالى وتباسىنىڭ قۇندىلىقتارى; دەموگرافيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ; تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك. تاراتىپ ايتساق، حالىقتى تابىسى مول ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىپ، جاعدايىن تۇزەپ، باسىن كوبەيتەر، دەموگرافيالىق، الەۋمەتتىك، باعدارلامالار ءتۇزىپ، ىسكە اسىرا باستاساق، قوعامدىق احۋال دا تۇزەلەدى.

پرەزيدەنت باستاماسىمەن وقۋ-اعارتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا كەيبىر سالالارداعى ەڭبەكاقىنىڭ كوبەيتىلۋى تولەمدىك-قايىرىمدىق جۇيەنىڭ تىنىسىن كەڭەيتەدى. كەزەڭدىك مىندەتتەردىڭ قانداي ەكەنىن حالىق الدىن الا ءبىلىپ، ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانىن قاداعالاپ وتىرۋعا جاعداي تۋدى. سالىمشىلارعا زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرۋ ماسەلەسى تاياۋ جىلدارداعى جانە ۇزاق مەرزىمدەگى مىندەتتەردى سىندارلى جۇيەگە كەلتىرەدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، دەر كەزىندە قولعا الىنعان جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس، ەڭ الدىمەن، جاستاردى جۇمىسپەن قامتىپ، سول ارقىلى دەموگرافيالىق قيىندىقتاردى جەڭىلدەتۋگە ورايلاس شەشىلەتىن بولدى. ايتپەسە، ۋاقىتشا تاۋىپ بەرىلگەن جۇمىس ورنى، ازعانتاي مال-م ۇلىك حالىقتى تابىسسىزدىقتان، بيۋدجەت تاپشىلىعىنان ءبىرجولاتا قۇتقارا المايدى. بۇل، اسىرەسە، قازىرگى پاندەمياعا بايلانىستى اسا قيىن تاريحي كەزەڭدەگى ەرەكشە ماڭىزدى نار تاۋەكەل. مەملەكەتتىك بيلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز قولىنا الىپ ساياسي ەرىك كورسەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ وزىندە بىرىڭعاي جيناق­تاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 700 مىڭ سا­لىمشىسى ءوز جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي الۋعا، ەمدەلۋگە جۇمساي الادى نەمەسە باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ يەلىگىنە بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعىتى اقىلعا قونىمدى، ادامدارعا ۇعىمدى جەتى تۇپقازىق قاعيداعا نەگىزدەلەتىن بولادى. بۇل – ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى بارلىق تاراپتىڭ مۇددەلەرىن مۇقيات ەسكەرىپ، وسى زامانعا لايىقتاپ قايتا قۇرۋعا تالپىنعان ءۇمىت. سونىمەن قاتار وسى رەفورما ەڭبەك قاتىناستارىن اشىق ءارى زاڭدى جۇرگىزىپ، زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن پارمەندى قۇرالعا اينالادى دەپ ويلايمىن. ءوز بەتىنشە باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە تابىسى جەتپەيتىن ازاماتتارعا ءتيىمدى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. ويدا جوقتا وراسان قارقىن الا باستاعان پاندەميانىڭ دامۋ پروتسەسىن ىرىقتان شىعارىپ الماۋعا مەيلىنشە زور ۇلەس قوسادى.

 

قازىرگى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ماقساتى – قوعامدى ساقتاۋ

مەملەكەتتىك پاتەرناليزم (لات. paternus – اكەلى، وتاندىق)، مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميكاسى مەن ماجبۇرلەۋ (ىقپال ەتۋ) əدىستەرى

الەمدىك قوعامدىق پىكىردە الدە­نەشە رەت قولعا الىنعان ىقپال ەتۋ ادىس­تەرىن ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە قولدانۋعا بولا­دى. 2010 جىلى دەۆيد حالپەرن باسقاراتىن بريتاندىق مينيسترلەر كابي­نەتىنىڭ كەڭسەسىندە «ىقپال ەتۋ» قۇرىلعان. بريتان ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى د.كەمەرون، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ب.وباما مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميكاسىنىڭ يدەيا­لارىن بەلسەندى قولداندى، حالىققا ارنالعان جولداۋلارىندا بىرنەشە رەت سىلتەمە جاسادى. ولاردىڭ ەڭ جاقىن كەڭەسشىلەرىنىڭ ماقساتى – مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميكاسىن دامىتۋ ارقىلى «ەلدى تۇرلەندىرۋ» ەدى. «تىرىسۋ» ساياساتىنىڭ باستى ناسيحاتتاۋشىلارىنىڭ ءبىرىن پرەزيدەنت ب.وباما اقش-تىڭ فيسكالدى باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ اقپارات جانە رەتتەۋ جۇمىستارى ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىنداعان. ول فەدەرالدىق دەڭگەيدە اقش-تىڭ بارلىق اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ باقىلاۋ قىزمەتىن قاداعالادى. مينيسترلەر كابينەتى مىنەز-ق ۇلىق ساياساتىن ازىرلەۋ جونىندەگى توپ قۇردى جانە مىنەز-ق ۇلىق ءتاسىلىنىڭ باس­تى مامانى ر.تالەر بەيرەسمي كەڭەس­شى رولىنە شاقىردى. ساياساتكەر د.كەمە­روننىڭ پىكىرىنشە، مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميكاسى – «ازاماتتاردى وزدەرىنە جانە قوعامعا ءتيىمدىسىن تاڭداۋعا سەندىرە الاتىن» تاماشا مەحانيزم. ءسويتىپ، ولار دەگەنىنە جەتتى. ەكونوميستەردىڭ جاڭا يدەيا­لارى ساياساتكەرلەر مەن كوپشىلىكتىڭ ساناسىن جاۋلاپ الدى. ر.تالەر «يتەرمەلەۋ تەو­رياسى» دەپ اتاعان قۇبىلىس بيزنەستى باسقارۋعا جانە كورپوراتيۆتى مادەنيەتكە، دەنساۋلىققا، قاۋىپسىزدىككە، قورشاعان ورتاعا جانە ادام رەسۋرستارىنا قاتىستى قولدانىلا باستادى. بۇنداي باستامالار ءوز ناتيجەسىن بەرگەن. كرەمني القا­بى­نىڭ جەتەكشى كومپانيالارى قىزمەتكەر­لەردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىنتا­لاندىرۋدىڭ يتەرمەلەۋ تەورياسىن قولدانادى.

ەندەشە، «پاتەرناليزم» ادامنىڭ ەركىنە قارسى كەز كەلگەن ءۇشىنشى تۇلعا­لاردىڭ (مەملەكەت، وتباسى) ارالاسۋىنا، ونىڭ پوزيتسياسىن جاقسارتۋعا جانە وزىنە ءوزى زيان كەلتىرۋگە جول بەرمەيدى دەگەن ويعا نەگىزدەلگەن. مەملەكەتتىڭ «اكەلىك قامقورلىعى» حالىققا قاتىستى بيۋدجەتتىك شەكتەۋلەر: سالىقتار، سۋبسيديالار، ترانسفەرتتەردىڭ كولەمىن وزگەرتۋ ارقىلى كورسەتىلەدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ ەگەمەندىگىنە ەشقانداي قول سۇعۋشىلىق جوق، ويتكەنى سوڭعى شەشىمدى جەكە ادام ءوزى قابىلدايدى. ولارعا ەشقانداي رەتسەپت بەرىلمەيدى جانە مەملەكەت بيۋدجەتتىك شەكتەۋلەردىڭ وزگەرۋىنە قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن ءوزى شەشەدى.

پاتەرناليزم (مەملەكەتتىڭ اكە­لىك قام­قورلىعى) قازىنانىڭ نەمەسە وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ مولشەرىمەن انىقتالمايدى. كەدەي وتباسىنداعى بالالارعا دا اكەسى قام­قورلىق جاسايدى ەمەس پە؟ پاتەرنا­ليزمنىڭ ءوز تەورياسى، تاريحى بار. وتكەن عاسىردا دا، ازامات سوعىسى جىلدارىندا كەڭەس مەملەكەتى شارۋالاردىڭ جىلدىق ءونىمىنىڭ 1/15 بولىگىن ازىق-ت ۇلىككە ءبولىپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قالا حالقىن، ونىڭ ىشىندە دۆورياندار مەن بۋرجۋازيانى دا اشتىقتان قۇتقاردى. ارينە، بۇل پاتەرناليزمنىڭ ەكسترەمالدى كورىنىسى. پاتەرناليزمگە بالاما رەتىندە قولدانىلاتىن «اتاۋلى كومەك» تۋرالى ۋادەلەر الەۋمەتتىك دەماگوگيا. سەبەبى، «اتاۋلى كومەك» الۋعا زاڭدى تۇر­دە قۇقىعى بار ادامداردىڭ بارلىعى سۋبسيديانى دەر كەزىندە الا المايدى. «سۋبسيديا الۋ قۇقىعىن» تەكسەرۋ جانە ونى تىركەۋ قىمباتقا تۇسەدى، ءتىپتى شەنەۋ­نىكتەر كەدەيلەرگە كومەكتەسۋگە دايىن بولىپ تۇرسا دا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر كوپ. قوعامنىڭ ەڭ كەدەي بولىگىنىڭ بيۋرو­­كراتيالىق كەدەرگىلەردى جەڭىپ، زاڭدى سۋبسيديا الۋ ءۇشىن ساۋاتتىلىعى، داعدىلارى مەن اقىل-وي كۇشى جەتپەۋى مۇمكىن. سوندىقتان شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ولوف پالمە سىندى ساياساتشى ايتقانداي، حالىق ىشىندە مۇقتاجداردىڭ ۇلەسى كوپ بولسا، ەكونوميكا سالالارىنا سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى تابىسىن تەڭەستىرۋ مەملەكەتكە ارزان تۇسەدى. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار بولسا كەرەك. سەبەبى، سۋبسيديا الۋ پروتسەسى ادامدى كەدەي دەپ تانىتاتىن، ونىڭ السىزدىگىن زاڭداستىراتىن، قوعامنىڭ باي جانە كەدەي بولىپ ءبولىنۋىن كۇشەيتەتىن سيمۆوليكالىق اكت. كەرىسىنشە، مەملەكەتتىك پاتەرناليزم (مىسالى، جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋ) قوعامدى «كەدەي-باي» بولىپ ءبولىنۋىنىڭ قاراما-قايشىلىعىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. قىسقاشا ايتقاندا، بىردە-ءبىر قوعام مەملەكەتتىك پاتەرناليزمسىز ءومىر سۇرە المايدى. بۇل حالىق تاراپىنان مەملەكەتكە دەگەن ادالدىقتى، ورتاق مۇددەلەر ءۇشىن ىنتىماقتاسا ءبىلۋدى جانە تىلەكتەستىكتى دامىتادى.

سونىمەن قاتار جولداۋدا حالىققا جۇمىس، بيۋدجەتكە تابىس بەرەتىن ءوندىرۋشى بيزنەستى دامىتۋ جولدارى ايتىلدى. ەندى جۇمىسسىزدىقتى جويۋ قولعا الىنىپ وتىر. سول ارقىلى بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر ەڭ شەتىن الەۋمەتتىك قيىندىقتاردى بىرتىندەپ جەڭىلدەتۋگە، جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ ءال-اۋقاتىن وڭالتۋعا باعىتتالادى. جولداۋ جۇرتشىلىقتىڭ بولاشاققا دەگەن بۇرىنعى نىق سەنىمىن ارتتىرىپ، وپتيميستىك كوزقاراسىن وياتۋعا بىردەن-ءبىر نەگىز بولدى.

ۋاقىتتىڭ ەڭ نەگىزگى ولشەمى – ناتيجەلى اياقتالعان ءىس. قازىر پرەزيدەنت ماڭىز بەرىپ وتىرعان بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك پەن ەڭبەكقورلىق قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن قوعامدىق سانا­مىزعا، ارقايسىمىزعا تىكەلەي بايلانىس­تى ماسەلە.

 

ءلاززات سپانقۇلوۆا،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • بۇگىن، 19:57

ۇقساس جاڭالىقتار