سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الداعى ۋاقىتتا مەكتەپتە وقىتىلاتىن قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مازمۇنى, قۇرىلىمى, ءتىپتى, باعدارلاماسى دا تۇبەگەيلى وزگەرەتىندىگى جايىندا ايتقان بولاتىن. «ادەبيەت ءپانى اياسىندا وقىتىلاتىن شىعارمالار وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي, جانر, كەزەڭ, سيۋجەتتىك جەلىسىنىڭ الۋاندىعى تۇرعىسىنان ىرىكتەلىپ, وتاندىق كلاسسيكتەردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە نازارعا الىناتىندىعىنا» توقتالعان مينيستر وسى سالانىڭ ماماندارىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ مەكتەپتە وقىتۋ ءادىسناماسى, باعدارلاماسى مەن وقۋلىعى قايتا پىسىقتالاتىنىن جەتكىزگەن ەدى.
ۇلتتىق سيپاتتاعى پاندەردىڭ وقىتىلۋ جاي-كۇيى الاڭداتادى
وسى كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي ساۋال جولداعانىمىزدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» قالىپتاستىرۋ ىسىندە تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىنا ايىرىقشا نازار اۋدارعانىنا, وسى ورايدا مەكتەپتەردەگى وقۋلىق ساپاسى اسا وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىنا توقتالىپ, ۇلتتىق سيپاتتاعى پاندەردى وقىتۋداعى كەمشىلىكتەردى اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, تاريح پەن قازاقستان گەوگرافياسى, قازاق ونەرى مەن مۋزىكاسى سياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى پاندەردىڭ وقىتىلۋ جاي-كۇيى جۇرتشىلىقتى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر» دەگەن ك.ءىسلامجان ۇلى قوعامدىق ورتادا كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقان قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ ولقىلىقتارىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى د.اباەۆتىڭ دا توقتالىپ وتكەنىن نازارعا الىپ, «قازاق ادەبيەتى – «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» قالىپتاستىرۋداعى ەڭ وزەكتى ءپاننىڭ ءبىرى. سوندىقتان اتا-انالار, مۇعالىمدەردىڭ اراسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋعا قاتىستى جاناشىر ۇسىنىس-تىلەكتەر اعىنى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە تولاستاعان ەمەس. ونى جيناقتاپ, ەلەپ-ەكشەپ, وقىتۋ ىسىنە ەنگىزۋدى مامانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرا تۇرىپ, ءىستى العا جىلجىتۋعا قاجەتتى دەگەن بىرەر ۇسىنىستى العا تارتقىم كەلەدى», دەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن, ساپاسىز وقۋلىقتاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن ايقىنداپ الۋ كەرەك. ال ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, وقىتۋ جۇيەسىنە جاڭا ءبىلىم مازمۇنىن ەنگىزگەن كەزدە ەجەلدەن قالىپتاسقان وقۋ باعدارلامالارىن ءتۇزۋ, وقۋلىق جازۋ ءداستۇرىمىزدى تۇبىرىنەن جوققا شىعارىپ, شەتەلدىك ۇلگىنى كۇشپەن اكەلىپ تاڭۋمەن بايلانىستى بولدى. سونىمەن قوسا, وقىتۋ ۇردىسىندە قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلمەدى. وسىدان بارىپ, جارىمجان ءبىلىم ستاندارتتارى مەن تەوريالىق قاتەلەرگە تولى باعدارلامالار جازىلىپ, تۇسىنىكسىز وقۋلىقتار دۇنيەگە كەلدى. ناتيجەسىندە, ادەبي-تاريحي كەزەڭدەر مەن ءىرى تۇلعالاردىڭ, كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ قامتىلۋ رەتى بۇزىلدى. وقۋلىقتاعى ماتەريالداردىڭ ىرىكتەلۋى, جازۋشىلار مەن شىعارمالاردىڭ بەرىلۋ رەتى, ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەستىگى, وقۋلىقتىڭ ءتىلى, ادىستەمەلىك نەگىزى جەتە ەسكەرىلمەدى, قازاق ادەبيەتى ءپانىن ساپالى وقىتۋعا قاجەتتى قوسىمشا وقۋ قۇرالدارى, سىنىپتان تىس وقۋ كىتاپحاناسى, ت.ب. ولقىلىقتاردى جالعاستىرىپ ايتا بەرۋگە بولادى. ال مۇنى قالىپتى جولعا سالۋعا, ارينە, ءبىراز ۋاقىت قاجەت ەكەندىگىن ايتقان ك.ءىسلامجان ۇلى ولاردى رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جۇيەسى رەتىندە مىنا ماسەلەلەردى قاپەرگە الۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتادى.
الدىمەن, ورتا مەكتەپتەردەگى قازاق ادەبيەتى پانىنە قاتىستى جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلامالارى اتالعان ءپاننىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن قالىپتاسقان ءداستۇرى ەسكەرىلىپ, مازمۇندىق, تىلدىك تۇرعىدان وتاندىق, ۇلتتىق ادەبيەتتانۋشى عالىمداردان, ادىسكەر عالىمداردان جانە شىعارماشىل مۇعالىمدەردەن جۇمىس توبىن جاساقتاي وتىرىپ قايتا جاساۋ قاجەت. ال قايتا دايىندالعان جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلامالارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان وتكىزىلۋى ءتيىس. سونان كەيىن عانا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان بەكىتىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلگەنى ابزال. وسى جەتىلدىرىلگەن ستاندارت پەن وقۋ باعدارلامالارىنا سايكەس قازاق ادەبيەتى وقۋلىعىنىڭ ماتەريالدارى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس ىرىكتەلگەن, عالىم-مامانداردىڭ ساراپتاماسىنان وتكەن ماتەريالدارمەن تولىقتىرىلىپ قايتا جازىلۋى دا ماڭىزدى. وقۋلىق اۆتورلىعىنا ۇمىتكەر ادەبيەتتانۋشى عالىمدار, ادىسكەر عالىمدار مەن تاجىريبەلى مۇعالىمدەر ىرىكتەلىپ الىنىپ, ولارعا قولايلى جاعداي (ارنايى ۋاقىت بەرىلىپ, جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ت.ب.) ءبىلىم ستاندارتىن, وقۋ باعدارلامالارىن, وقۋلىقتاردى پايدالانۋشىلار رەتىندە جاسالىپ, قازاق ادەبيەتى كۋرسىنىڭ ستاندارتىن, وقۋ باعدارلامالارىن جانە وقۋلىقتاردى دايىنداۋعا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كەڭىنەن تارتىلۋى قاجەت. وسى ۇسىنىستاردى جالعاستىرا كەلە ك.ماتىجانوۆ وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتاردى تالداۋ, ساراپتامالىق باعالاۋ ماماندارىن ارنايى دايارلىقتان وتكىزىپ, جابىق ساراپتامالىق باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, مەكتەپ وقۋلىقتارىن باسىپ شىعارۋدى ارقيلى باسپالارعا تاپسىرۋ توقتاتۋدىڭ مىندەتتى ەكەنىن نازارعا الدى. ال ونىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىنا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمى جاۋاپتى بولۋ قاجەت. وقۋلىقتى باسىپ شىعارۋدى ماماندانعان, رەداكتورلار مەن كوررەكتورلار ينستيتۋتى قالىپتاسقان باسپالار جۇزەگە اسىرىپ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ ماقساتىندا ءبىلىم مەن عىلىم ينتەگراتسياسى اياسىندا «مەكتەپتە كوركەم مادەنيەتكە باۋلۋ مەن ونى وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعىتتاعى گرانتتىق جوبالار جاريالاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە توقتالا وتىرىپ ك.ماتىجانوۆ «جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن بىرىڭعاي ادەبي مينيمۋم باعدارلاماسىن ازىرلەپ, قازاق ادەبيەتى كۋرسى بويىنشا «مەكتەپ كىتاپحاناسى» ايدارىمەن حرەستوماتيالىق شىعارمالاردىڭ عىلىمي نەگىزدى بازاسىن جاساقتاۋدى, بعم جانە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى جانىنان ءبىلىم ستاندارتىن, وقۋ باعدارلامالارىن, وقۋلىقتاردى پايدالانۋشىلار رەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق اسسوتسياتسياسىن قۇرۋدى, باسقا تىلدە وقىتىلاتىن مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىن جەكە پاندەر رەتىندە قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى قۇرىلىمىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ وقىتىلۋ ءىسىن ۇيلەستىرىپ, قاداعالاپ جۇزەگە اسىراتىن ادىستەمەلىك كافەدرانى قالپىنا كەلتىرۋ دە ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
وقۋلىققا قاتىستى ولقىلىقتار كوپ
«قازاق ادەبيەتى» وقۋلىقتارىن دايىنداۋ بارىسىندا ەسكەرىلەتىن جەكەلەگەن فاكتورلاردى باستى نازارعا العان جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرداۋلەت اقىش وقۋلىق جاساۋ جۇمىستارىندا وقۋلىقتاردىڭ ديزاينى مەن بەزەندىرىلۋىنىڭ نازاردان تىس قالعانىن العا تارتادى. «وقۋلىقتاعى ءتۇرلى سۋرەتتەر, ورنەكتەر, جەكەلەگەن شتريح-دەتالدار, گرافيكالىق تالاپتارعا جانە ءومىر شىندىعىنا, بەرىلگەن كوركەم شىعارمانىڭ مازمۇنىنا قانشالىقتى ساي كەلەتىنى تولىق ەسكەرىلگەن بە؟ ءىشىنارا ۋاقىت شىندىعىنا, تاريحي كەزەڭدەرگە جانە ماتەريالدارداعى دەرەكتەرگە ساي كەلمەيتىن سۋرەتتەردىڭ بەرىلۋى نەنى بايقاتادى؟ مىسال ءۇشىن, دوسپامبەت جىراۋدىڭ نەمەسە سوعىس كەزىن بەينەلەيتىن سۋرەتتەردەگى شتريحتاردا جاڭساقتىقتار ورىن العان» دەي كەلە ن.اقىش جاڭارتىلعان مازمۇنداعى باعدارلاما بويىنشا ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىقتارىنداعى نەگىزگى وزگەرىستەر كوزگە بىردەن بايقالاتىنىن قاپەرگە الدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعىداي ەمەس, ەندى قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋ كوزى سوناۋ تۇركى كەزەڭىندە, ياعني ەجەلگى داۋىردە جاتقاندىعى جەكەلەگەن ماتەريالدار ارقىلى ناقتىلانعان. ءار سىنىپتا وسىنداي رەتپەن اينالىپ كەلىپ, بۇگىنگى كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ تۋىندىلارى قامتىلادى. 5-8-سىنىپتارداعى وقۋ ماتەريالدارىن كەزەڭدىك تۇرعىدان ۇسىنۋدا سپيرال ءتاسىلى پايدالانىلعان. وقۋشى ءار وقۋلىقتىڭ باسىندا ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارى مەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن مەڭگەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەلەدى دە, سوڭىنا قاراي بۇگىنگى زامان ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارىمەن تانىسادى. وقۋلىققا قاتىستى ولقىلىقتاردى ورتاعا سالا وتىرىپ ن.اقىش «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن جاساۋ بارىسىنداعى باستى سۇراق – «كوركەم ءماتىن ماتەريالدارى قانداي قاعيدامەن ىرىكتەلەدى؟» دەگەن ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە تۋىندايتىنىن ايتادى. ال ودان كەيىن وقۋلىقتاردىڭ ادىسنامالىق اپپاراتتارى, ياعني سۇراقتار مەن تاپسىرمالار, وقۋشىمەن بىرگە جاسالاتىن باسقاداي كرەاتيۆتى جۇمىستاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنى كوڭىلدى الاڭداتادى.
«وزەكتى اڭگىمەنىڭ ۇلكەنى – وقۋلىقتاردىڭ جازىلۋ ءستيلى. بۇل جەكە بەرىلگەن كوركەم ماتەريالعا دا, ادىسنامالىق اپپاراتتارعا دا, تەوريالىق تۇجىرىمدارعا دا تىكەلەي قاتىستى. ياعني مۇندايدا كوكەيگە «جاتىق پا؟ تۇسىنىكتى مە؟ ءتىلى قاراپايىم با؟ شاكىرتتىڭ جاس شاماسىنا لايىقتى ما؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ ورالۋى زاڭدى. ەگەر اۆتورلار ويلارىن جەتكىزۋ بارىسىندا كۇردەلى نەمەسە وراشولاق سويلەمدەردى قولدانىپ جاتسا, وندا وقۋلىق تالاپتارى ءۇشىن اۋاداي قاجەت ايقىندىلىق, ناقتىلىق ماقساتى ءوز دەڭگەيىندە ورىندالمايدى. سونىمەن بىرگە وقۋلىقتاردىڭ ءار تۇسىندا كەزدەسەتىن ورفوگرافيالىق جانە پۋنكتۋاتسيالىق قاتەلەرگە كوزجۇمبايلىقپەن قاراۋعا بولمايدى. بۇل ءبىر جاعىنان ۇساق-تۇيەك كورىنگەنىمەن, وقۋشىنىڭ ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن وتە قاجەتتى اتريبۋتتار بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. وقۋلىق ماتەريالدارىندا, ادىسنامالىق اپپاراتتاردا كەزدەسەتىن دەرەكتەردىڭ ناقتى فاكتىلەر مەن تاريحي شىندىققا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىندىگىنە كوڭىل بولە قويمايتىنىمىز راس. جارىق كورگەن وقۋلىقتاردا جەكەلەگەن قاتەلىكتەردىڭ ورىن الۋى دا سوندىقتان», دەپ اتاپ ءوتتى ن.اقىش.
نەگىزىندە, قاي حالىقتىڭ ادەبيەت وقۋلىعى بولسىن شاكىرتتەرگە سول ۇلتتىڭ ادەبيەتىندە ءىز قالدىرعان, تاريحىندا بەلگىلى ءبىر ورىنعا يە, ءىرى كوركەمسوز شەبەرلەرىنىڭ شىعارمالارىمەن, ادەبيەت تاريحىنداعى وزىق ۇلگىلەرمەن تانىستىرۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل ارادا تەك قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, ورىس ادەبيەتىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىنداعى شىعارمالارىنا جانە كورشىلەس ەلدەردەگى جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ادەبيەتىنە نازار سالۋ ارتىق بولماس ەدى. باسقانى بىلاي قويىپ, دوستاستىق مەملەكەتتەرىندەگى ادەبيەت وقۋلىقتارىنا نازار سالۋ كەرەك. سونىمەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ادەبيەت وقۋلىقتارىندا جوعارىدا ايتىلعان وقۋلىق جاساۋدىڭ پرينتسيپتەرى قانشالىقتى دەڭگەيدە ساقتالعان؟
عالىم اتاپ وتكەندەي, بۇل توڭىرەكتەگى سۇراقتار وقۋلىققا باعىت-باعدار بەرەتىن ءتيىستى قۇجاتتاردى, ياعني باعدارلامالاردى جاساۋشىلار حالقىمىزدىڭ اسىل قازىناسىنىڭ, جازبا ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۇلگىلەرىن, كلاسسيكتەردىڭ تۋىندىلارىن ەنگىزۋدى نەگىزگى ماسەلە ەتىپ الماۋىنان تۋىندايدى. وقۋلىقتارداعى كوركەمدىگى ورتاشا نەمەسە ءتىپتى تومەن دۇمبىلەز شىعارمالاردىڭ ەكشەلمەستەن ەنىپ كەتۋى وكىنىشتى. بۇنىڭ ءوزى جاس شاكىرتتىڭ ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ەستەتيكالىق تالعامىن, كوركەم ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراسىن بۇزاتىنى ءسوزسىز. باعدارلامانى جاساۋشىلار جانە وقۋلىق اۆتورلارى كوركەم ادەبيەتكە قويىلاتىن ءتيىستى تالاپتاردىڭ ىشىنەن ەڭ الدىمەن تاربيەلىك فۋنكتسياسىنا باسىمدىق بەرگەن. مىسالى, 5-سىنىپتىڭ قازاق ادەبيەتى وقۋلىعىنىڭ تاراۋلارىنىڭ اتاۋلارى «تازا, ءمىنسىز اسىل ءسوز», «تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعى», «ادامگەرشىلىك – اسىل قاسيەت» جانە «وتباسى قۇندىلىقتارى», ال 6-سىنىپتا «تۋعان جەرىم – ايالى التىن بەسىگىم», «مەن – بالاڭ, جارىق كۇندە ساۋلە بولعان كورنەكتى», «تاۋەلسىزدىك – قاسيەت تۇنعان ۇلى ۇعىم» بولىپ, تەك بىرىڭعاي تاربيەلىك ماقساتتى كوزدەگەن. باسقا سىنىپتارداعى قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارى وسىنداي پرينتسيپپەن قۇراستىرىلعانى بايقالادى. وسى كەلتىرىلگەن تاقىرىپتاردان شىعاتىن قورىتىندى – وقۋلىق جاساۋشىلار ءۇشىن الدىڭعى قاتاردا تۇرعان ادەبيەتتىڭ نەگىزگى قاسيەتى بولىپ تابىلاتىن ەستەتيكالىق كوركەمدىك بولمىسى ەمەس, ونىڭ تاربيەلىك, كەي جەرلەردە تانىمدىق فۋنكتسيالارى.
– كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ وكىلدەرى جانە ولاردىڭ شىعارمالارى اتالماعاندىقتان, وقۋلىقتاردا قازاق ادەبيەتى, ياعني ءتول ادەبيەتىمىز تيىسىنشە كورىنىس تابا المايدى. جاس شاكىرت ەڭ الدىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن وقىپ, ۇيرەنىپ, سولاردان ەستەتيكالىق سەزىمىن قالىپتاستىرىپ ءوسۋى ءتيىس, – دەگەن ن.اقىش وقۋلىقتارعا ەڭ بىرىنشىدەن, مەيىلىنشە كوركەمدىك تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن, يدەيالىق ءتۇيىنى, ايتار ويى مىعىم اۆتورلاردىڭ كوركەم تۋىندىلارىمەن قامتىلۋى ءتيىس. ال قازاق ادەبيەتىندەگى ورنى ءالى انىقتالماعان اۆتورلاردىڭ كوركەمدىگى ءالسىز شىعارمالارىنىڭ ەنگىزىلۋى سونداي تالعامسىزدىقتان ورىن الىپ وتىر. ەسەسىنە وقىرماندارىنا كوپتەگەن تاماشا تۋىندىلار ۇسىنىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اتىنىڭ اتالماۋى قالاي؟ ونىڭ اتاقتى «بوتاگوزىن» بىلاي قويعاندا, ء«ومىر مەكتەبى» تريلوگياسى نەمەسە «اداسقاندار» رومانى مەن «سۇلۋشاش» پوەماسى ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قورىنداعى دۇنيەلەر ەمەس پە. ال ورتاڭقول, قالاي بولسا سولاي جازىلا سالعان تۋىندىلار كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تالعامدى, وبەكتيۆتى قابىلداۋ پسيحولوگياسىن بۇزادى, ادەبيەت تۋرالى دۇرىس تۇسىنىكتى قالىپتاستىرا المايدى. وكىنىشكە قاراي, ونداي ماتەريالدار ەنىپ كەتكەن.
جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ادەبيەت وقۋلىقتارىنا ەسكى ادەبيەت نۇسقالارىن ەنگىزۋ دۇرىس تا شىعار, دەپ سانايدى اۆتور. الايدا كونە داۋىرگە ساپار شەگۋ ءۇشىن وقيتىن شاكىرتتىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي-تانىمدىق دايىندىعى بولۋى كەرەك. ءالى ورتا مەكتەپتە جۇرگەن وقۋشىنىڭ مۇنداي دايىندىعى وتە از. ەجەلگى تۇركى ءداۋىرى مەن ودان بەرگى حاندىق ءداۋىرى اراسىنداعى ادەبيەتتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى قينالىپ قالادى.
وقۋلىقتىڭ باعدارلامالارىن, باسقا دا ءتيىستى قۇجاتتارىن جانە سول وقۋلىقتىڭ ءوزىن جاساۋ اسا جاۋاپتى جۇمىس ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالا كەلىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مۇنداي ىسكە كەز كەلگەن ادامدى ارالاستىرا بەرۋگە بولمايتىنىن قاداپ ايتقىمىز كەلەدى, – دەيدى ن.اقىش. وعان تەك دايىندىعى بار, ىسىنە ابدەن بەرىلگەن لايىقتى مامانداردىڭ عانا ارالاسقانى ورىندى. سوندىقتان دا رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق سالاسىن جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىن ارنايى زەرتتەپ وتىرعان ەكى ىرگەلى مەكەمە احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن تىكەلەي ارالاستىرۋ قاجەت.
ءبىلىم جۇيەسىندە كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلدى
جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋ جولدارىن قاپەرگە العان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلجاھان وردا وسى ورايداعى پىكىرىمەن بولىسە كەلە «قازىرگى تاڭدا الەمدەگى وزىق تاجىريبەلەر قازاقستاندىق وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلىپ, ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەر بلۋم تاكسونومياسى بويىنشا وقىتىلىپ, TIMSS, PISA سياقتى وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن تەكسەرۋ مەن باعالاۋدىڭ حالىقارالىق باعدارلاماسىنا ءوتتى. بۇلار وقۋشىلاردىڭ قابىلەتىن تەكسەرۋ مەن باعالاۋدىڭ الەمدەگى وزىق باعدارلاماسى رەتىندە تانىمال. وسى باعدارلامالار بويىنشا مەكتەپ مۇعالىمدەرى سوڭعى جىلدارى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىن يگەرۋ ءۇشىن ءبىرشاما سەمينارلارعا قاتىسىپ بىلىمدەرىن جەتىلدىردى, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرعانى ءۇشىن ۇستەمە ەڭبەكاقى الۋدا. جاڭا باعدارلامانى وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ كوپ ىزدەنۋدى, ىجداعاتتىلىقتى, ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. كاسىبي ماماندار ءۇشىن وقۋشىلاردىڭ قابىلەتىن تەكسەرۋ مەن باعالاۋدىڭ الەمدەگى وزىق باعدارلاماسىن جاساۋ دا, سول باعدارلاما بويىنشا «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن جازۋ دا وڭاي شارۋا بولعان جوق. مەملەكەت تاراپىنان قانشاما قامقورلىق جاسالعانمەن, ءبىلىم جۇيەسىندە ءبىرشاما كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
وسىنداي كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆ ءبىلىم سالاسىنداعى كەيبىر ولقىلىقتارعا نازار اۋدارىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ مەكتەپتە وقىتۋ ءادىسناماسىن, باعدارلاماسى مەن وقۋلىعىن قايتا پىسىقتاۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن. ەندىگى كەزەكتە سالا ماماندارى جاڭارتىلعان باعدارلاماداعى كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ, تولىقتىرۋ, پىسىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك.
ساننان ساپاعا كوشۋ ماقساتىن كوزدەگەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى وقۋ باعدارلاماسىندا «قازاق ادەبيەتى» ءپانىنىڭ اياسى تارىلىپ, قالامگەرلەر مەن شىعارمالار سانى تىم شەكتەلىپ قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى وكىلدەرىنە مەكتەپ وقۋلىقتارىندا ورىن بەرىلمەدى. بۇل ولقىلىق قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراي وقىتۋدى كوزدەيتىن باعدارلامانىڭ دۇرىس جۇزەگە اسپاۋىنا الىپ كەلدى. اتاپ ايتاتىن بولساق, قازىرگى تاڭدا 7-سىنىپتا م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىن, 9-سىنىپتا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن وقىعان بالا 10-سىنىپتا ۇ.ەسداۋلەتوۆتىڭ ء«بىز تۇركىلەرمىز», 11-سىنىپتا س.سەيفۋلليننىڭ «سىر ساندىق», ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرالى», ت.مولداعاليەۆتىڭ «باۋىرلار» ولەڭىن وقۋمەن شەكتەلەدى. 8-سىنىپتا م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامال» رومانى, 10-سىنىپتا ش.مۇرتازانىڭ «تاۋەكەل توي» اڭگىمەسى وقىتىلادى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەۋدىڭ سالدارىنان ورتا بۋىنداعى بالالارعا كەڭ قۇلاشتى ەپيكالىق شىعارمالار, جوعارى سىنىپتا شاعىن جانرلار وقىتىلۋدا.
«وسىلايشا جاڭارتىلعان باعدارلامادا ساننان ساپاعا كوشۋدى ۇيلەستىرە المادىق. قالامگەرلەردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ءبىرسىپىرا كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار باعدارلاماعا ەنبەي قالدى. كەڭەستىك ءداۋىر ادەبيەتىنە توپىراق شاشاتىندار س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافيندەرگە ۇركە قارايتىن بولدى. قالامگەرلەردىڭ جەكە باسىنان پەندەشىلىك ىزدەۋشىلەر اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن كوركەم ءسوز ونەرىنە قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا باعالاۋ, ىرىكتەۋ كەرەكتىگىن ۇمىت قالدىرۋدا» دەگەن گ.وردا «ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن, ءبىر ءوزى ءبىر تەاتردىڭ جۇگىن ارقالاعان سال-سەرىلەر مەن قازاق حالقىنا عانا بۇيىرعان سۋىرىپ سالما ونەردى كورسەتەتىن حالىق اقىندارىنىڭ شىعارمالارى مەكتەپ باعدارلاماسىنان تۇبەگەيلى الىنىپ تاستالدى (حالىق اقىندارىنان جالعىز جامبىل جاباەۆ قانا وقۋلىققا ەنگەن). ءار ءداۋىردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگىن تۇسىندىرەتىن شولۋ تاراۋلار اتىمەن جوعالىپ كەتتى» دەگەن الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەدى. عالىم اتاپ وتكەندەي, ادەبيەتتىڭ تاريحى مەن تەورياسى ساقتالعانىمەن, سىنى نازاردان تىس قالدى. سونىمەن بىرگە قوعام ءومىرىن سىن تەزىنە الاتىن ساتيريكتەردىڭ بىردە بىرەۋىنىڭ شىعارماسى وقۋلىققا ەنگەن جوق. قورىتا ايتقاندا, جوعارىداعى ايتىلعان وزەكتى ماسەلەلەر جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى مەن «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەكتىگىن بايقاتادى. جاڭارتىلعان باعدارلامانى تولىقتىرۋدا وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن جاس ۇرپاقتى جاڭاشا تاربيەلەۋ, جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا جازىلعان ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ە.وماروۆ, ن.تورەقۇلوۆ, م.دۋلاتوۆ, س.قوجانوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ف.عالىمجانوۆ, ب.سارسەنوۆ, ي.تۇرعانباەۆ, ق.كەمەڭگەر ۇلى, ت.شونانوۆتاردىڭ وقۋ قۇرالدارىن نازاردا ۇستاپ, وتكەننەن ونەگە الساق نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ال مەكتەپ وقۋلىقتارى ارقىلى ۇلتتىق مەنتاليتەتتى بالالاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى الاش قايراتكەرلەرىنەن ۇيرەنگەن ءجون. حالىقارالىق ستاندارتقا سۇيەنە وتىرىپ, جاھاندانۋ كەزەڭىنە سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى الدىڭعى كەزەككە شىعارۋدى جادىدا ۇستاپ وتىرۋ كەرەك.
