سەرگەلدەڭ

الماتى وبلىسىنداعى ەسىك قالاسىنىڭ تۇرعىنى, جەرگىلىكتى پەداگوگيكالىق كوللەدج­دىڭ ۇستازى ەرمەك تولەپوۆانىڭ 18 جىلدان بەرى پايدالانىپ كەلە جاتقان 507 شارشى مەتر جەرى بار. ەڭبەكشىقازاق اۋدانى اكى­مى­نىڭ 2003 جىلعى 21 تامىزداعى №321 قاۋ­لى­سىنا سايكەس ە.تولەپوۆا 03-054-007-669 كا­داسترلىق ءنومىرى جانە 0230904 ءنومىرلى مەم­لەكەتتىك اكتى الدى. جەر ۋچاسكەسىنىڭ جوسپارى دا وسى مەملەكەتتىك اكتىدە تايعا تاڭبا با­سىل­عانداي كورسەتىلگەن. زاڭدا كورسەتىلگەن تارتىپپەن اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنان تىركەۋدەن دە وتكەن. بارلىق قۇجات تاپ-تۇيناقتاي. جىل سايىن ەگىنىن سالىپ, ءونىمىن الىپ, الاقانداي جەردىڭ از دا بولسا قى­زى­عىن كورىپ كەلە جاتقان. بىراق ءوزىنىڭ وسى ءبىر قۇيتاقانداي جەرىنە بوتەن بىرەۋ كوز سالىپ, قۇجات جاساپ سوتتاسۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن ەدى. وكى­نىش­كە قاراي, سولاي بولدى. جوعارىدا كورسەتىل­گەن 507 شارشى مەتر جەردىڭ 450 شارشى مەتر تەلىمىن داۋلاعان قاجىمان شاياح­مە­توۆ اۋداندىق سوتقا تالاپ-ارىز ءتۇسى­رىپتى. سول كۇننەن سوت سەرگەلدەڭى باس­تال­دى. ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ن.ىدىرىسبەكوۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا شەشىم شىعا­را­دى. شەشىم شاياحمەتوۆ قاجىماننىڭ تولەپوۆا ەرمەككە, ەڭبەكشىقازاق اۋدا­نى­نىڭ اكىمىنە, ەسىك قالاسىنىڭ اكى­مى­نە, ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق جەر قا­تى­ناستارى بولىمىنە, ەڭبەكشىقازاق اۋدان­دىق ادىلەت باسقارماسىنا, اۋداندىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنا اكى­منىڭ قاۋلىسىن, جەر تەلىمىنىڭ (ە.ءتو­لە­پوۆاعا ءتيىستى – ش.ءا.) مەملەكەتتىك اكتىسىن جانە ونىڭ تىركەلۋىن جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ-ارىزىن قاناعاتتاندىرعان. سونداي-اق, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى اكىمىنىڭ 2003 جىلعى 21 تامىزداعى №321 قاۋلىسى, 2003 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى جەر تەلىمىنە جەكەمەنشىك قۇقىعىن بەرەتىن №0230904 ساندى مەملەكەتتىك اكتىمەن ونىڭ اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنداعى مەملەكەتتىك تىركەۋى جا­رامسىز دەپ تانىلعان. كەرىسىنشە, ە.تولە­پوۆانىڭ قاجىمان شاياحمەتوۆكە جانە جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە قاتىستى تالاپ-ارىزى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلعان. ءوزىنىڭ رەداكتسياعا جولداعان ارىزىندا ە.تولەپوۆا اۋداندىق سوتتىڭ بۇل شەشىمىمەن كەلىسپەيتىنىن جانە ءوزىنىڭ قۇ­قى­عى بۇزىلعاندىعىن ايتادى. سوتقا قاتىسقان پروكۋرور ا.وماروۆ وسى ىسكە قاتىستى اپەللياتسيالىق نارازىلىعىندا سوت شەشىمىن بۇزىپ, قايتا قاراۋعا جىبەرۋگە سۇراعان. سەبەبى, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت تولەپوۆانىڭ كورسەتپەلەرىنە تولىق باعا بەرە الماعان. سونىمەن كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس؟ تالاپكەر ە.تولەپوۆا الماتى وبلىستىق سوتى­نا اپەللياتسيالىق شاعىم تۇسىرەدى. بۇل شاعىمدا ەڭبەكشىقازاق اۋدانى اكىمىنىڭ 2003 جىلعى №321 ساندى قاۋلىسىنا سايكەس ە.تولەپوۆاعا ەسىك قالاسى, اباي كوشەسىندەگى ءنومىرسىز ۇيدەگى مەكەن-جايدان كولەمى 507 شارشى مەتر بولاتىن جەر تەلىمى بەرىلگەن. وسى قۇجات نەگىزىندە ە.تولەپوۆا مەملەكەتتىك اكتى العان جانە بۇل قۇجاتتى زاڭدا كور­سە­تىلگەن تارتىپپەن اۋداندىق ادىلەت باسقار­ما­سى­نان تىركەۋدەن وتكىزگەن. ال ق.شاياح­مە­توۆ­كە داۋ بولىپ وتىرعان جەر تەلىمى ە.ءتو­لە­پوۆا­دان الدەقايدا كەش, اتاپ ايتقاندا بۇل جەر تەلىمى ق.شاياحمەتوۆكە 2005 جىلى 28 ماۋسىمدا بەرىلگەن. ونىڭ جەر تەلىمىنە دەگەن قۇقىعى 2006 جىلى عانا تىركەۋدەن وتكەن. ءسويتىپ, سوت كەزىندە داۋ بولىپ وتىرعان جەر تە­لىمىنە مەنشىك قۇقىعى ە.تولەپوۆادا ق.شاياحمەتوۆتەن بۇرىن پايدا بولعاندىعى انىقتالعانىمەن, سوت شەشىمى كەرىسىنشە قابىلدانىپ وتىر. بىراق سوت تاراپى بۇل ءمان-جايدى نازارعا الماعان. وسى جاعدايدى ساراپقا سالار بولساق, جەر ۋچاسكەسىنىڭ بەرىلۋ ماقساتى ەشقانداي ماڭىزعا يە ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعار­عى سوتىنىڭ 2007 جىلعى 28 شىلدەدەگى “سوت­تار­دىڭ جەر زاڭدارىن قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى” نورماتيۆتىك قاۋلى­سى­نىڭ ءتورتىنشى بابىنا سايكەس ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالارىنىڭ جەر ۋچاسكەسىنە ءتيىستى قۇقىقتارى تۋىندايتىن قۇجاتتار جەر ۋچاس­كەسىنە قۇقىق بەلگىلەيتىن قۇجاتتار بولىپ تابىلادى, ولارعا, اتاپ ايتقاندا, اكىمدەردىڭ جەر ۋچاسكەسىنە قۇقىق بەرۋ تۋرالى قۇ­قىقتىق اكتى­لە­رى جانە تاعى باسقا قۇ­جات­تار جات­قى­زىلادى. ال جەر ۋچاسكەسىنىڭ بەرىلۋ ماقساتى كور­سەتىلگەن جەر ۋچاسكەسىنە جەكەمەنشىك قۇقىق بەرەتىن اكت تەك وسى قۇقىقتى كۋالاندىراتىن قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. ە.تولەپوۆا اپەللياتسيالىق شاعىمىندا سوت شەشىم قابىلداعان كەزدە ءىستى شاياحمە­توۆ­تىڭ پايداسىنا شەشۋدىڭ نەگىزگى دالەلى رەتىندە توقاتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ جىلىتۋ قازاندىعى ورنىن (كوتەلنىي) ەڭ­بەك­شىقازاق اۋداندىق جىلۋ جۇيەلەرى كاسىپ­ورنى (ەاججك) مەكەمەسىنىڭ وكىلى ب.اۋعام­باەۆ­تىڭ شاياحمەتوۆكە قارىز بولعان جال­اقى­سى ەسەبىنەن بەرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتى مەن ونى وتكىزۋ-قابىلداپ الۋ تۋرالى اكتىنى نازارعا الىپ وتىرعانى جونىندە ايتادى. سوت­تىڭ بۇل تۇجىرىمى دۇرىس ەمەس. سەبەبى, ەاججك مەكەمەسى سول كەزدە وسى جىلۋ قا­زاندىعى ورنىن ءوز اتىنا تىركەۋدەن وتكىز­بە­گەن. وعان مەنشىك قۇقىعى بولماعان. سون­دىق­تان ەاججك مەكەمەسىنىڭ اتالعان جەردى باسقا بىرەۋگە بەرۋگە قۇقىعى جوق. وسى جاع­دايلارعا بايلانىستى سوتتىڭ تۇجىرى­مى­مەن كەلىسپەيتىن ە.تولەپوۆا اپەللياتسيالىق شاعىمىندا اۋعامباەۆ پەن شاياحمەتوۆ ەكەۋى­نىڭ اراسىندا جاسالعان كەلىسىم-شارت پەن وتكىزىپ-قابىلداپ الۋ اكتىسى جەكەمەن­شىككە قۇقىق بەلگىلەيتىن قۇجاتتار قاتارىنا جاتپايتىنىن ايتادى. جەكەمەنشىككە قۇقىق بەلگىلەيتىن قۇجات بولۋى ءۇشىن وسىعان ۋاكى­لەت­تى ءتيىستى ورگانداردىڭ شەشىمى بولۋى كە­رەك. ياعني, شاياحمەتوۆكە داۋ بولىپ وتىرعان جەر تەلىمى بەرىلگەن كەزدە ونىڭ وت جاعاتىن ورىنعا (كوتەلنىي) ونىڭ ەشقانداي مەنشىك قۇقىعى بولماعان. سونىمەن قاتار وسى اتالعان كەلىسىم-شارت پەن وتكىزىپ-قابىلداپ الۋ اكتىلەرىنە سايكەس شاياحمەتوۆكە تەك وت جاعاتىن ورىن (كوتەلنىي) عانا بەرىلگەن. بۇل قۇجاتتاردا جەر تەلىمى كورسەتىلمەگەن. ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق اكىمدىگى جانىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ كوميس­سياسىنىڭ 2007 جىلعى 23 شىلدەدەگى №902 “ازامات شاياحمەتوۆ قاجىمانعا جىل­جىمايتىن م ۇلىكتى – توقاتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وت جاعاتىن ورنىن جەكە­شە­لەن­دىرۋ تۋرالى شەشىمىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى” شەشىمىنە سايكەس, شاياحمەتوۆ وسى وت جاعاتىن ورىندى وسى شەشىم نەگىزىندە-اق جەكەشەلەندىرىپ العان. وتكىزۋ-قابىلداپ الۋ اكتىسىنە سايكەس بۇل وت جاعاتىن ورىن تەك 2008 جىلدىڭ 18 اقپانىندا عانا پايدا­لانۋ­عا بەرىلگەن. ياعني, شاياحمەتوۆتىڭ وسى وت جا­عا­تىن ورىنعا مەنشىك قۇقىعى جەر تەلىمى بە­رىلگەن ۋاقىت­تا ەمەس, تەك 2007 جىلى عانا پايدا بولعان. سوت ءوز شە­شى­مىن­دە “سوت وتى­رىسى كەزىندە داۋ بو­لىپ وتىرعان جەر تەلىمىنىڭ ۇستىندە توقاتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وت جاعا­تىن ورنى ورنالاسقاندىعى جانە وسى جەر تەلىمى وت جاعاتىن ورىننان بوس بولماعان­دى­عى تولىعىمەن انىقتالدى” دەپ كورسەتكەن. جوعارىدا ايتىلعانداي, وسى داۋ بولىپ وتىر­عان جەر تەلىمى شاياحمەتوۆكە بەرىلگەن كەز­دە اتالعان وت جاعاتىن ورىنعا ونىڭ ەش­قانداي مەنشىك قۇقىعى بولماعان. سونداي-اق سوتتىڭ “وت جاعاتىن ورىن داۋ بولىپ وتىر­عان جەر تەلىمىنىڭ ۇستىندە ورنالاسقان” دەگەن تۇجىرىمى دا دۇرىس ەمەس. ە.تولە­پو­ۆا­نىڭ اتىنا بەرىلگەن جەر تەلىمىنىڭ مەم­لەكەتتىك اكتىسىنە سايكەس وت جاعاتىن ورىن ونىڭ جەر تەلىمىنىڭ ۇستىنە ورنالاسپاعان. وعان بەرىلگەن جەر تەلىمى بارلىق ساۋلەت-قۇرىلىس, سانيتارلىق نورمالاردى ساقتاي وتىرىپ, وت جاعاتىن ورىندى اينالىپ وتكەن. سوت شەشىمىندە ق.شاياحمەتوۆكە جەر تەلىمىن بەرگەن كەزدە ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق اكىمشىلىگى, جەر قاتىناستارى ءبولىمى جانە شاياحمەتوۆتىڭ ءوز تاراپىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 44-بابىنىڭ تالاپتارى تولىعىمەن ورىندالعان دەپ كور­سەتىپ, شاياحمەتوۆتىڭ اتىنداعى كاداسترلىق ىستەگى بارلىق قۇجاتتاردى ءتىزىپ شىققان. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, سوت داۋ بولىپ وتىر­عان جەر تەلىمى ە.تولەپوۆاعا بەرىلگەن كەزدە دە جوعارىدا كورسەتىلگەن ۋاكىلەتتى ورگان­دار تاراپىنان جانە ە.تولەپوۆانىڭ تاراپىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 44-بابىنىڭ تالاپتارى تولى­عىمەن ورىندالعاندىعىن نازارعا المايدى. نەگە؟ جاۋابى جوق سۇراقتىڭ ءبىرى وسى. ە.تولەپوۆا “داۋ بولىپ وتىرعان جەر تە­لىمى ماعان ق.شاياحمەتوۆتەن بۇرىن بەرىلگەن جانە وعان دەگەن قۇقىعىم تىركەۋدەن بۇرىن وتكىزىلگەن, سوعان قاراماي مەنىڭ مەنشىك يەسى رەتىندەگى قۇقىعىم بۇزىلدى” دەسە, سوت شە­شى­مىندە “تولەپوۆانىڭ بۇل تۇجىرىمى نا­زارعا الۋعا جاتپايدى” دەپ كەسىپ تاستاعان. بىراق, تولەپوۆانىڭ زاڭدى تالاپتارى نەگە, قانداي سەبەپتەرمەن جانە قاي زاڭعا سايكەس نازارعا الىنۋعا جاتپايتىنى سوت شەشىمىندە كورسەتىلمەگەن. بۇل نە سوندا, “قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسانىڭ” كەرى مە؟ ق.شاياحمەتوۆتىڭ وكىلى سوت وتىرىسى كەزىندە “ەسىك قالاسىنىڭ اۋماعىندا تۇرعىن ۇيگە قىزمەت جاساۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن بەرۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى” دەپ كورسەتكەن. بىراق ول ءوزىنىڭ وسى تۇجىرىمىن دالەلدەيتىن دالەل­دەمە نەمەسە وسىعان سايكەس زاڭدىق كۇشى بار نورماتيۆتىك اكتىلەردى سوتقا تاپسىرماعان. كەرىسىنشە, مۇنداي تىيىم سالۋ ەشقانداي قۇقىقتىق اكتىلەردە قاراستىرىلماعان. وسى سوت وتىرىسى كەزىندە اۋداندىق جەر قاتى­ناستارى ءبولىمى جانە ەسىك قالاسى اكىمىنىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ جاۋاپتارىندا 2003 جىل­دارى تۇرعىن ۇيگە قىزمەت جاساۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن بەرۋ تاجىريبەدە بولعاندىعىن, سول سەبەپتى ە.تولەپوۆاعا بەرىلگەن جەر تەلىمىنىڭ مەملەكەتتىك اكتىسى زاڭدى ەكەندىگىن ايتقان. بىراق بۇل ۋاجدەر دە سوت تاراپىنان قاپەرگە الىنباعان. نەگە؟ تاعى دا جاۋابى جوق سۇراق. سونىمەن سوت شەشىم شىعاردى. ە.تولە­پوۆانىڭ پايداسىنا ەمەس, ق.شاياحمەتوۆتىڭ پايداسىنا. جاۋابى جوق سان سۇراقتاردان سارسىلعان تولەپوۆا سوت اتاۋلىدان ءتۇڭىل­گەندەي بولىپ ەدى. سوتتىڭ سەرگەلدەڭىنەن شار­شاعان ول, بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ, جەر­دەن باز كەشۋگە دەيىن ويلادى. بىراق, ءتۇبى ءبىر ادىلدىك بولار دەگەن ءۇمىتى دە ۇزىلمەگەن ەدى. بەكەر ۇمىتتەنبەپتى. ونىڭ الماتى وبلىسى سوتىنا جازعان اپەللياتسيالىق شاعىمى قارالىپ, اۋداندىق سوتتىڭ شەشىمى بۇزىلىپ, ءىستى وسى سوتقا, بىراق باسقا قۇرامدا قاراۋعا قايتا جولداپتى. ە.تولەپوۆانىڭ رەداكتسياعا جولداعان ارىزىن تەكسەرۋ بارىسىندا ءبىز الماتى وب­لىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر بويىن­شا القاسىنىڭ توراعاسى ە.توتىبايتەگىمەن كەز­دەسىپ, وسى ءىس بويىنشا پىكىرىن سۇراعان ەدىك. – ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 219-با­بى, ءبىرىنشى بولىمىندە كورسەتىلگەندەي, شەشىم شىعارعان كەزدە سوت دالەلدەمەلەرگە باعا بەرەدى, – دەدى ە.توتىبايتەگى, – ءىس ءۇشىن ما­ڭىزى بار قانداي ءمان-جايلاردىڭ انىق­تال­عانىن جانە قانداي ءمان-جايلاردىڭ انىق­تالماعانىن, تاراپتاردىڭ قۇقىقتىق قا­تى­ناستارىنىڭ قانداي ەكەنىن, وسى ءىس بوي­ىن­شا قانداي زاڭ قولدانۋعا ءتيىستى ەكەنىن جانە قويىلعان تالاپتىڭ قاناعاتتان­دى­رى­لۋ­عا جاتاتىنىن نە جاتپايتىنىن ايقىن­داي­دى. بىراق وسى كورسەتىلگەن زاڭ تالاپتارى اۋداندىق سوت سۋدياسى تاراپىنان ورىن­دال­ماعان. شەشىم شىعارار كەزدە تالاپ­كەردىڭ عانا ۋاجدەرى قاپەرگە الىنىپ, جاۋاپ­كەردىڭ ءۋاج­دەرى نازارعا الىنباعان, قۇقىقتىق باعا بەرىلمەگەن. وسىنداي جانە وسى سياقتى ءبىر­قا­تار كەمشىلىكتەر انىقتالعاننان كەيىن اۋداندىق سوت شەشىمىن بۇزىپ, ءىستى سول سوتقا, ءبىر­اق باسقا قۇراممەن قايتا قاراۋعا جولدادىق... اۋداندىق سوتتىڭ شەشىمىنەن كوڭىلى قالعان ە.تولەپوۆا وبلىستىق سوتتىڭ قاۋ­لىسىنا قۋانعانىن جاسىرا المادى. “ادىلدىك بار ەكەن, – دەيدى ول تولقىعانىن جاسىرا الماي, – اۋداندىق سوتتىڭ شەشىمىنەن كەيىن ءتۇڭىلىپ كەتىپ ەدىم. اقيقاتتىڭ كوزى بار ەكەن. بىراق بۇل ىسكە ءالى نۇكتە قويىلعان جوق. اقىرى قانداي بولارىن كىم ءبىلسىن؟..” تولەپوۆانىڭ مازاسىزداناتىنداي ءجونى بار. سەبەبى بۇل ءىس سول اۋداندىق سوتتا قايتا قارالاتىن بولدى. ەگەر وبلىستىق سوتتىڭ قاۋلىسىنداعى تالاپتار ورىندالار بولسا, ونىڭ كوڭىلى كونشىر... ال العاشقى شەشىم­دەگىدەي جاۋابى جوق سۇراقتار عانا بولسا شە؟ سەرگەلدەڭنىڭ كوكەسى سوندا بولار. شارافاددين ءامىر, الماتى وبلىسى.