جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ازاماتتارعا مەملەكەتتىك باسقارۋعا ارالاسۋعا, شەشىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىنىڭ اينىماس بولىگىنە, ءتىپتى نەگىزىنە اينالعانى انىق. تۇرعىندارعا باسشىسىن سايلاۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ, باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرۋ ارقىلى ولاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان عىلىمعا, ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, جاپونيانىڭ ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات ەتكەن ەدى. الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ۇلگى ەتكەن جاپونيانىڭ ساياسي جۇيەسىن نەگىزگە الماساق تا, ءوزىن ءوزى باسقارۋ مودەلىنە نازار سالساق.
جاپونياداعى جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى 1947 جىلى قابىلدانعان جەرگىلىكتى اۆتونوميا تۋرالى زاڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. قۇجات بويىنشا اتالعان قۇرىلىمدارعا ازاماتتارعا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا مۋنيتسيپالدى قۇرىلىمدار اشۋ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ, سالىق جيناۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇكتەلگەن. باسقارۋ جۇيەسى پرەفەكتۋرا مەن مۋنيتسيپاليتەت دەگەن ەكى دەڭگەيدەن تۇرادى. پرەفەكتۋرالار مەن استانانى گۋبەرناتورلار, مۋنيتسيپاليتەتتەردى مەرلەر, اۋىلداردى ستاروستالار باسقارادى. ولار 4 جىلعا سايلانادى. قاي باسشىنى دا سول ايماقتىڭ تۇرعىندارى تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى تاڭدايدى. ال باسشىنى تاڭداۋعا سول ەلدى مەكەندە 3 ايدان استام ۋاقىت تۇرعان كەز كەلگەن 20 جاستان اسقان ازامات قاتىسا الادى. جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا ۇمىتكەرلەر 25 جاسقا تولۋى كەرەك, ال گۋبەرناتورلىققا 35 جاسقا تولعان ازاماتتار ۇمىتكەر بولا الادى. جاڭا سايلانعان باسشىمەن قاتار جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار دا سايلانادى. ياعني ايماق باسشىسىمەن قاتار جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋعا قاتىسۋشى, اتقارۋشى بيلىك تە اۋىسادى.
كۇنشىعىس ەلىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جوعارعى دەڭگەيى سانالاتىن پرەفەكتۋرالار سانى – 47. ول جۇيە مەيدزي بيلىگى كەزىندە جاساقتالعان, سودان بەرى وزگەرىسسىز. ەلدەگى پرەفەكتۋرالاردىڭ فورمالدى مۇمكىندىكتەرى بىردەي بولعانىمەن, ءىس جۇزىندە ءار ايماقتىڭ الەۋەتى ءارتۇرلى. بۇل ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن بايلانىستى.
سايلاناتىن باسشىنىڭ مىندەتتەرىنە توقتالساق, گۋبەرناتور باسقارىپ وتىرعان ايماقتىڭ بيۋدجەتىن جوسپارلاۋ, ونى يگەرۋ مەن ورىنداۋدى قاداعالايدى. سالىق پەن ايىپپۇلدار كولەمىن بەلگىلەيدى. حالىقتىڭ سالىق تولەۋى دە سوعان جۇكتەلگەن. سونىمەن قاتار پرەفەكتۋرا جينالىسىنا زاڭ جوبالارىن ۇسىنادى. ايماق م ۇلىگى, ونى ساتۋ نەمەسە ساتىپ الۋ دا قۇزىرىندا. پرەفەكتۋراعا قاراستى ۇيىم, اپپارات قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان بوساتىپ, قۇزىرىنداعىلارعا تاپسىرمالار جۇكتەي الادى.
گۋبەرناتور زاڭ شىعارۋ ۇردىسىنە دە ارالاسادى. ونىڭ كەڭەستە ماقۇلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ كۇشىن توقتاتۋعا ۆەتو قويۋ قۇقىعى بار. البەتتە, زاڭ شىعارۋشى ورگان بۇل تالاپپەن كەلىسپەي, زاڭدى قابىلداي الادى. دەگەنمەن زاڭنامالىق اكتىنىڭ دۇرىستىعىنا دالەل كەرەك. گۋبەرناتور وزىمەن كەلىسپەگەن زاڭ قابىلداۋعا قاتىسۋشى ورگاندى سوتقا بەرۋگە قۇقىعى بار. سوت شەشىم شىعارمايىنشا قۇجاتتىڭ زاڭدىق كۇشى توقتاتىلادى. سەنىمسىزدىك بىلدىرگەن جاعدايدا گۋبەرناتور 10 كۇننىڭ ىشىندە قايتادان سايلاۋ وتكىزىپ, جاڭا كەڭەس جيناۋى كەرەك.
1940 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, 1990 جىلدىڭ 4 مامىرىندا وداقتان شىعاتىنىن مالىمدەگەن لاتۆيا مەملەكەتى بۇگىندە وزىق ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەۋروپا وداعىنداعى مەملەكەت بولعان سوڭ وداقتاس ەلدەردىڭ دەموكراتيالىق ساياساتىنا ۇقساس. ياعني جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ وركەنيەتتى جولعا قويىلعان.
لاتۆيا دا ەلدى مەكەننىڭ مارتەبەسى مەن الەۋەتىنە ساي باسقارۋ جۇيەسىن ەكى جۇيەدە قاراستىرادى. بىرىنشە دەڭگەيدەگى ايماققا 490 اۋىلدىق وكرۋگ, 69 اۋدان مەن 7 قالالىق مۋنيتسيپاليتەت كىرسە, ەكىنشىسىنە 26 ايماقتىق بيلىك ورگانى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 7 قالا كىرەدى. مەملەكەتتەگى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسى ەۋروپانىڭ جەرگىلىكتى باسقارۋ حارتياسىنا نەگىزدەلگەن. حالىق ءتورت جىل سايىن ناۋرىز ايىنىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ياعني قالالىق دۋما, اۋداندىق كەڭەس پەن اۋىلدىق مۋنيتسيپالدى كەڭەس باسشىلارى سايلاۋىنا قاتىسادى. ال قالا نە اۋىل باسشىلىعىنان ۇمىتكەر 21 جاسقا تولۋى ءتيىس. كەمىندە 1 جىل لاتۆيادا تىركەلگەن بولۋى شارت.
جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋى, نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلداۋ جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ مىندەتتەلگەن. الايدا جەرگىلىكتى حالىق مەملەكەتتە ءالى دە ورىستىلدىلەردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى ايماق باسىنا ءادىل, ەكى قاۋىمعا دا ورتاق باسشىنى تاڭداۋ قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى. «بىزدە باسشىمىزدى سايلاۋ مۇمكىندىگى بار. الايدا سول ايماقتىڭ حالقىنا بايلانىستى ەكى ورتاعا دا بىردەي باسشىنى تاڭداۋ قيىنعا سوعادى. ورىستىلدىلەر كوپ شوعىرلانعان ايماققا ورىس تىلىنە باسىمدىق بەرەتىن باسشى كەلەدى. بۇل جەرگىلىكتى ەتنوستىڭ ديسكريميناتسياسىنا اكەلەدى. ولاردىڭ مۇددەسى كوپ جاعدايدا ەلەنبەي قالادى. جالپى, حالىق ءوزىن ءوزى باسقارۋعا كەلگەندە بەلسەندى. تاراپتاردىڭ تارتىسى, بالكىم, ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن بەلسەندى بولۋعا يتەرمەلەيتىن شىعار», دەيدى ريگا قالاسىنىڭ تۇرعىنى رومان ميحايلوۆ.
تاريحتان افريكا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرازى بودان ەل بولعانىن بىلەمىز. 150 جىلدان استام ۋاقىت ۇلىبريتانيانىڭ وتارى بولعان وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى 1960-جىلداردىڭ سوڭىندا ەگەمەندىك الدى. افريكا قۇرلىعىنداعى ەكونوميكاسى وزىق ەل سانالاتىن ءارى G20-عا مۇشە جالعىز افريكالىق ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسى – پارلامەنتتىك. كونستيتۋتسياعا سايكەس, حالىق ءوزى تۇرىپ جاتقان ەلدى مەكەننىڭ باسشىسىن سايلايدى. بۇل مەملەكەتتە دە مۋنيتسيپالدى جۇيە قالىپتاسقان. 1994 جىلعى ساياسي جۇيەنىڭ رەكونسترۋكتسياسىنان كەيىن جاڭا ەرەجە بويىنشا ءار اكىمشىلىك-اۋماقتى ايماق باسشىسىنا جەرگىلىكتى ەكونوميكانى باسقارىپ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, حالىققا قىزمەت ەتۋ تاپسىرىلدى.
وار-دا جەرگىلىكتى باسقارۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن, بىرقاتار ماسەلەنى ءوز الدىنا شەشۋ قاراستىرىلعان. ۇكىمەت پەن پروۆينتسيا باسشىلارى ەلدى مەكەن باسشىلارىنا زاڭمەن بەكىتىلگەن فۋنكتسيالارىن اتقارۋعا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك, كەرىسىنشە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ جولعا قويىلعان. وار پارلامەنتى ۇلتتىق جينالىس پەن ۇلتتىق پروۆينتسيالار كەڭەسى دەپ اتالاتىن ەكى پالاتادان تۇرادى. جالپى, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا 9 پروۆينتسيا بار. ولاردىڭ باسشىلارى 5 جىلعا سايلانادى. ال پروۆينتسيادان ۇلتتىق كەڭەسكە 30-80 وكىل سايلانادى. ونىمەن قوسا وار افريكا قۇرلىعىنداعى «اق ناسىلدىلەر» كوپ شوعىرلانعان ايماققا جاتادى. ۇلىبريتانيا بوداندىعىنا دەيىن پورتۋگاليا, نيدەرلاند وتارى بولۋ نە ەتنوستاردىڭ تارتىسى سەبەپ بولسا كەرەك, وار حالقى ساياساتقا كەلگەندە شەشىم قابىلداۋعا, وڭ وزگەرىستەرگە اشىق دەيدى ساراپشىلار. حالىق سانى دا جىل سايىن وسۋدە. ماسەلەن, 1996 جىلعى ساناق بويىنشا ەلدە 40,5 ملن تۇرعىن بولسا, 5 جىلدا 44,8 ملن-عا جەتكەن. 2013 جىلى شامامەن 53 ملن ازامات تىركەلگەن.
جەرگىلىكتى باسقارۋدىڭ كەنجە قالۋىنا اۋىل ايماق بيۋدجەتىنىڭ جاي-كۇيى قانداي سەبەپشى بولسا, ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ تومەن بولۋى دا دەموكراتيانىڭ ورنىعۋىن كەشەۋىلدەتەدى. تۇرعىنداردىڭ زاڭدى بىلمەۋى, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ شەشىم شىعارۋداعى قاۋقارسىزدىعىن كەي كەزدە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلەلەردى حالىقتىڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى سىندى جوعارعى ورگاندارعا جولداۋىنان بايقاۋعا بولادى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ دۇرىس مەحانيزمدەرى جولعا قويىلماعانى دا انىق. اكىمدەر سايلاناتىن بولسا, ۇمىتكەرلەر اراسىندا تارتىس پەن باسەكە پايدا بولاتىنى ءسوزسىز. ال حالىق سايلاۋالدى باعدارلامانى تالاپ ەتۋدى ۇيرەنسە ءھام ساياسي ساۋاتىن ارتتىرىپ, «ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتتى» ءوز جەرىندە-اق تالاپ ەتسە, ەلدى مەكەندەردىڭ العا باسۋى ۋتوپيادان شىندىققا اينالاتىنى ءسوزسىز. جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن ەلدەر تاجىريبەسى وسىنى ايعاقتاي-
دى.
