ءابۋ يبراھيم يسحاق ءال-ءفارابيدىڭ «ديۋان ءال-اداب» تراكتاتى
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (87–950)
تۇركيا كىتاپحانالارىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ نەگىزىنەن فيلوسوفيا, لوگيكا, پسيحولوگيا, فيلولوگيا, مۋزىكا, گەوگرافياعا جانە ت.ب. قاتىستى ەڭبەكتەرىنىڭ قولجازبالارى ساقتالعان. تۇرىك عالىمدارىنىڭ حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان بەرى وتىرار پەرزەنتى ەڭبەكتەرىن جيىرەك زەردەلەپ, تۇرىك تىلىنە دە اۋدارعانى بايقالادى. سولاردىڭ ىشىندە ءابۋ ناسىردىڭ «كيتابۋ-ل حۋرۋف» («ارىپتەر جايلى كىتاپ»), «كيتابۋ-ت تاحليل» («تالداۋ كىتابى») «كيتابۋ-ل يبدا» («جاراتىلعان [جايلى] كىتاپ»), «كيتابۋ-ل قياس» («سيللوگيزم كىتابى»), «ريسالا تانبيھ الا سابيل-س ساعادا» («باقىت جولىن سىلتەۋ جايلى تراكتات»), «مانتيق يندا ءال-فارابي» ء(«ال-ءفارابيدىڭ لوگيكالىق [ەڭبەكتەرى]»), «ريسالا في-ل اقل» («اقىل جايلى تراكتات»), «فۋسۋلۋ-ل ماداني» («مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى»), «كيتاب ارا اھل ءال-ماديناتۋ-ل فاديلا» («قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى جايلى كىتاپ») اتتى ەڭبەكتەرى جيىرەك ۇشىراسادى. سونداي-اق ونىڭ «يحسا ءال-ۋلۋم» («عىلىمداردى جىكتەۋ»), «اس-سياساتۋ-ل مادانيا» («ازاماتتىق ساياسات») سەكىلدى شىعارمالارىن دا كەزدەستىرەمىز.
تۇركيادا ءابۋ ناسىردىڭ بەيرۋتتە, كايردە, تەھراندا, حايدارابادتا ء(ۇندىستان), وكسفوردتا اراب, اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىندە باسىلعان ەڭبەكتەرى دە بار. فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس, پارسى وقىمىستىلارىن تۇرىك عالىمدارى سياقتى وتىرار عالىمىنىڭ فيلوسوفيالىق, لوگيكالىق, مۋزىكالىق شىعارمالارى كوبىرەك قىزىقتىرعان.
تۇركيانىڭ قولجازبالار قورىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ يراننىڭ ءتۇرلى كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا كەزدەسەتىن ءبىراز دۇنيەلەرى دە بار. ولاردىڭ بىرنەشەۋىن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى, سول كەزدەگى يرانداعى ەلشىمىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە سىيلاعانى ەسىمىزدە.
تۇركيا قولجازبا قورلارىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بىزگە بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن «تاريح بويىنشا ياھۋدي ماسەلەلەرى» اتتى شىعارماسى دا ۇشىراستى.
«اقىل (پاراسات) جايلى» اتتى 1971 جىلى بەيرۋتتا شىققان تراكتاتى «تۇرىك تاريحى ۇيىمى» كىتاپحاناسىندا, سونداي-اق ونىڭ «ريتوريكا» جايلى ەڭبەكتەرى تۋرالى فرانتسۋز تىلىندە جازىلعان زەرتتەۋ (1971) جانە «كيتابۋ-ل حۋرۋف» («ارىپتەر جايلى كىتاپ») اتتى ەڭبەگى تۋرالى ماھدي مۋحسيننىڭ بەيرۋتتا 1970 جىلى شىققان مونوگرافياسىن وسى قوردان كوردىك.
وتىرار ۇلانىنىڭ وكسفوردتا 1895 جىلى شىققان 85 بەتتىك تاعى ءبىر ەڭبەگى جانە ء«فارابيدىڭ ءۇش ەڭبەگى» اتتى تۇرىك تىلىندەگى شىعارماسى, «فۋسۋلۋ-ل ماداني» («مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى جايلى»), «كيتاب مۋسيك ال-كابير» («مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتاپ»), 1961 جىلى بەيرۋتتە باسىلعان «فالسافا ال-فارابي» ء(«ال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفياسى») اتتى اعىلشىن, «كيتاب مۋسيك ال-كابير» ء(«ال-ءفارابيدىڭ مۋزىكاسى») اتتى فرانتسۋز تىلىندە 1930-1932 جىلدارى پاريجدە شىققان تراكتات, «ماديناتۋ-ل فادىلا» («قايىرىمدى قالا») ستامبۇلدا 1956 جىلى تۇرىك تىلىندە شىققان كىتاپتار دا وسى قوردا.
ۇلى بابانىڭ «ماديناتۋ-ل فادىلا» («قايىرىمدى قالا») اتتى تراكتاتى دا تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپتى. ونىڭ انكارا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىرتالاي كوشىرمەلەرى تۇر. بۇعان قاراپ ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇراسىن جيناۋ مەن زەرتتەۋدە تۇرىك باۋىرلارىمىزدىڭ بىزدەن ءبىراز ىلگەرى كەتكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيە جۇزىنە شاشىراپ كەتكەن تۋىندىلارى قازىر دە عالىمدار نازارىنان تىس قالعان ەمەس. بۇل رەتتە تۇرىك عالىمى اتالمىش احمەت اتەشتىڭ ەڭبەگى ەرەسەن. ول ءابۋ ناسىر شىعارمالارىنىڭ بيبليوگرافياسىن جاساپ, ستامبۇلدا 1951 جىلى جاريالاسا, ال 1973 جىلى يسمەت بينارك پەن نەدجات سەفەرجيوگلۋ انكارادا «فارابي بيبليوگرافياسىنىڭ» ءبىرشاما تولىق باسىلىمىمەن تانىستىردى.
اقش-تىڭ پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاس رەشەر دە بۇل ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسقان. ونىڭ 1962 جىلى جارىق كورگەن ء«ال-ءفارابيدىڭ اننوتاتسيالانعان بيبليوگرافياسىندا» وتىرار پەرزەنتىنىڭ 100-دەن استام ەڭبەگى, اۋدارمالارى اتالادى. وسى رەتتە قازاقستاندىق بەلگىلى پسيحولوگ-عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قۇبىعۇل جارىقباەۆتىڭ دا ەڭبەگىن اتاپ كەتۋگە ءتيىسپىز. ول دا ءابۋ ناسىر شىعارمالارىنىڭ بيبليوگرافياسىن كوز مايىن تاۋىسىپ جاساعانى ەسىمىزدە.
بىراق ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرىزدى, ءبىرتۇتاس, تولىققاندى بيبليوگرافيا ءالى ەش جەردە, ەشقانداي ەلدە جاسالعان ەمەس.
ءبىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ىزدەنىستەرىمىز بەن زەرتتەۋلەرىمىز وتىراردان شىققان دارا تۇلعالاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. وسى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ 30-عا جۋىعى تابىلدى. سولاردىڭ تۇركيادان تابىلعاندارىن مەرزىمدىك تارتىپپەن قاراساق, اتاقتى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن كەيىنگى ەكىنشىسى ءابۋ يبراھيم يسقاق بين يبراھيم ءال-فارابي (ت.ج.ب.–961). وتىرارلىق بۇل عالىمنىڭ دا ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى جازعانمىن. ول ءابۋ ناسىر ءال-فارابيمەن زامانداس سەكىلدى. العاشقى ءبىلىمدى تۋعان ەلىندە العان سوڭ, ارمان قۋىپ داماسك پەن باعدادقا اتتانعان. سويتكەن, ءابۋ يبراھيم يسحاق اراب ءتىل ءبىلىمى ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, ەڭبەك جازعان. ونىڭ حح عاسىردىڭ 70-جىلدارى كايردە شىققان شىعارماسى «ديۋان ءال-اداب في-ل لۋعا» ء(«تىل جايلى اداب جيناعى») دەپ اتالادى.
«ديۋان» – اراب ءتىلىنىڭ قىر-سىرىن باياندايتىن وتە كۇردەلى دە قۇندى شىعارما. وسى دۇنيەنى وزىنە ۇلگى ەتە وتىرىپ, ماحمۇت ءال-قاشعاري «ديۋان لۇعات ات-تۇركتى» جازعان دەگەن مالىمەت بار.
«ديۋاندى» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى ەگيپەتتىك دوكتور احماد مۇحتار ۋمار مەن يبراھيم انيس اتتى عالىمدار الەكساندريا (ەگيپەت) كىتاپحاناسى قولجازبا قورىنان كەزدەيسوق تاۋىپ, زەرتتەپ, كەيىنىرەك 4 توم ەتىپ (1974–1979, 1984) شىعارعان, وعان ساۋد ارابيا كورولى مارقۇم فاھد بين ابد ءال-ازيز العى ءسوز جازعان.
تۇركيانىڭ ستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى, سۇلەيمانيا كىتاپحانالارىندا «ديۋاننىڭ» جاريالانباعان قولجازبالارى دا بار. سونداي-اق بۇل ەل كىتاپحانالارىندا «ديۋاننىڭ» اتالمىش باسىلىمدارى دا كەزدەستى.
ءبىز ءابۋ ءيبراھيمنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا اتالمىش جالعىز-اق ەڭبەگى جەتكەن دەپ ەسەپتەيتىنبىز. سويتسەك, ونىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن «ار-ريحلاتۋ-ل حيدجازيا» («حيدجاز ساپارى») اتتى شىعارماسى دا بار ەكەن. ول قولجازبا كۇيىندە ساقتالعان, كولەمى – 395 بەت. حارران ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتىندە تۇر. بۇل دۇنيە عالىمنىڭ مەككە, مەدينەگە بارعان ساپارىنىڭ جاي-جاپسارىن بايانداسا كەرەك دەپ ويلايمىز. سونداي-اق ۇلى دانىشپاننىڭ:
– «ريسالاتۋ-ل زايتۋنيا» («زايتۋن تراكتاتى»). قولجازبا. بايازيت كىتاپحاناسى.
– «ديۋان ءال-اداب» («اداب جيناعى»). قولجازبا. بايازيت, سۇلەيمانيا كىتاپحانالارى [سەكىلدى ەڭبەكتەرى بار].
ءابۋ ناسىر يسمايل بين حامماد ءال-جاۋھاري ءال-فارابي (ت.ج.ب. – 1002)
اراب ءتىلىنىڭ كورنەكتى وكىلى سانالاتىن بۇل جەرلەسىمىز دە وتىراردا ح عاسىردىڭ شامامەن ەكىنشى جارتىسىندا تۋعان. العاشقى ءبىلىمدى دە وتانىندا العان. سوسىن ناعاشىسى ءابۋ يبراھيم يسحاقتىڭ شاقىرۋىمەن باعداد پەن داماسكىگە اتتانعان.
ونىڭ دا ەڭبەكتەرى اراب ءتىلى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. ءابۋ ناسىردىڭ يسمايلدىڭ نەگىزگى ەڭبەگى «تادج ءال-لۋعا ۋا سيحاح ءال-ارابيا» ء(«تىل ءتاجى جانە دۇرىس (ناعىز, شىنايى, اقيقات) اراب ءتىلى») دەپ اتالادى. وتىرارلىق بۇل عالىمنىڭ دا نەگىزىنەن اراب ءتىلىنىڭ لەكسيكوگرافياسىن زەرتتەۋمەن اتى شىققان. ەڭبەكتىڭ تۇركيا كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنداعى نۇسقالارى تۇرلىشە اتالادى.
شۆەيتساريا شىعىستانۋشىسى ادام مەتس (1869–1917) وتىراردىڭ بۇل پەرزەنتى تۋرالى: «لەكسيكوگراف ءال-ءجاۋھاريدىڭ (300/1000 ق.ب.) ەڭبەگى [«اس-سيحاحى»] باسىن اينالدىردى. سوزدىگىنىڭ «داد» ارپىنە جەتكەن كەزدە ول نيشاپۋرداعى [يرانداعى] ەسكى مەشىتكە باردى دا, توبەسىنە شىعىپ: «ەي, ادامدار. مەن ءوز ومىرىمدە بىردە-ءبىر ادام جاساي الماعان ءىستى اتقاردىم. ەندى و دۇنيەدە دە بىردە-ءبىر كىسى جاساي المايتىن ءىستى ىستەگىم كەلەدى», دەدى دە, قولىن جىپپەن جانە ءجىپتى ەسىكتىڭ جاقتاۋىنا بايلادى. ءسويتتى دە, مەشىتتىڭ ەڭ بيىك جەرىنە كوتەرىلدى. ول ۇشقىسى كەلدى. بىراق جەرگە قۇلاپ, جان تاپسىردى», – دەپ جازادى.
بۇل مالىمەتتى ول ياقۇت ءال-حاماۋي ار-ءرۋميدىڭ (1179–1229) «يرشادىنان» [ياقۇت ءال-حاماۋي ار-رۋمي. مۇعجام ءال-ۋدابا. بەيرۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن). 20 توم; 6-توم 157-بەت] العان.
تۇركيانىڭ بايازيت, سۇلەيمانيا, مارمارا, سەلجۇق, ەرزۋرۋم ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن تۇركيا ءدىني ىستەرى باسقارماسى كىتاپحاناسىندا ء«تىل ءتاجىنىڭ» بىرنەشە باسىلىمدارىمەن قاتار, قولجازبالارى دا بار. سونداي-اق تۇركيادا ونىڭ:
– «كيتاب ارۋدۋ-ل ۋاراقا» («ولەڭ ولشەمى»). ەرزۋرۋم, 1994 (دايىنداپ باستىرعان دوكتور م.سادي شوگەنلى);
– «كيتابۋ-ل قاۋافي» («ۇيقاس جايلى كىتاپ») (قولجازبا. اتيف ەفەندي كىتاپحاناسى) سەكىلدى ولەڭ ولشەمدەرىنىڭ تەورياسىنا ارنالعان شىعارمالارى دا بار.
عالىمنىڭ تۇركيا كىتاپحانالارىنداعى باستى ەڭبەگى جوعارىدا ايتىلعانداي بىردە «سيحاح في-ل لۋعا», «سيحاح», كەيبىر نۇسقالارى «اس-سيحاح تادج ءال لۋعا ۋا اس-سيحاح ءال-ارابيا» دەپ اتالاتىنىن بايقايمىز. بۇل ەڭبەكتى ءحىV عاسىردا جەتىسۋلىق كەمەڭگەر ويشىل ءابۋ-ل فازل يبن مۇحاممەد جامال قارشي (1230–1315) پارسى تىلىنە اۋدارعان. ونى مەن وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى داعىستان كىتاپحانالارىنداعى قولجازبالار قورىنان كوردىم.
2000 جىلى ونىڭ 700 بەتتىك نۇسقاسىن كايردەگى «دار ءال-كۋتۋب ءال-مىسرييادان» تاپتىم. قازىر ول مەنىڭ جەكە قورىمدا.
«سيحاح» 1729 جىلى اراب تىلىنەن تۇرىك تىلىنە دە ءتارجىمالانىپتى. ونىڭ ءبىر نۇسقاسى تۇركيانىڭ رەسپۋبليكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يلاھيات فاكۋلتەتىندە ساقتاۋلى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, مەنىڭ تالانتتى شاكىرتىم شىنار قاليەۆا ءابۋ ناسىر يسمايل ءال-ءجاۋھاريدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازىپ, تاشكەنتتە 2002 جىلى قورعادى, كەيىن ول كىتاپ بولىپ شىقتى.
ءابۋ-ل قاسىم ءال-ءفارابي//ال-فاريابي. حاليساتۋ-ل حۋلاسا. قولجازبا. ميللەت كىتاپحاناسى, تۇركيا.
مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين ءال-حۇسەين مادج اد-دين ءال-ۋسرۋشاني, مۇحاممەد بين حۇسەين ءال-فارابي (ت.ج.ب. – 1234)
وتىرارلىق بۇل عالىم تۋرالى مەن «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» اتتى كىتابىمدا (1995) جازعانمىن. مۇحاممەد – ءحىىى ع. ءومىر سۇرگەن پاراسات يەسى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق ەڭبەگىنە تۇسىندىرمە جازىپتى, بىراق ول ەڭبەگى جاريالانباعان. بىزگە جەتكەن ەڭبەكتەرى:
– ء«ال-فۋسۋس» («افوريزمدەر»). قولجازبا. مارمارا, بايازيت سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى.
– «شارح «فۋسۋس ءال-حيكام» («كەمەڭگەرلىك مەرۋەرتىنە» تۇسىندىرمە»). قولجازبا. مارمارا, بايازيت, سۇلەيمانيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى كىتاپحاناسىنداعى ونىڭ بارلىق نۇسقالارىندا 116 بەت جانە 1291 جىل دەگەن مەرزىم كورسەتىلگەن. تەك بايازيت كىتاپحاناسىنداعى نۇسقاسى – 78 بەت, سۇلەيمانياداعىسى – 106 بەت. سوڭعىدا 1013 جىل دەگەن مەرزىم تۇر.
ابدۋللاھ بين مۇحاممەد بين يۋسۋف ناسىر ءال-فارابي ءال-ازدي.
ونىڭ «تاريحۋ-ل ۋلاما ءال-اندالۋس» («اندالۋسيا عۇلامالارىنىڭ تاريحى») اتتى ەڭبەگىنىڭ قولجازباسىن اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسىنان كوردىم. شىعارمانىڭ تاريح ماسەلەسىنە ارنالعانىنا قاراعاندا, اۆتورى تاريحشى سياقتى. وتىرارلىق بۇل ويشىل جايلى ءازىر قولىمىزدا باسقا ماعلۇماتتار جوق.
ابد ءال-لاتيف يبن احماد ءال-فارابي.
ونىڭ ەسىمى ماروككودا شىققان ء«ال-حاراكاتۋ-ل فيكريا ۋا ءال-ءادابيا في-ل الامي-ل ارابي ال-حاديس» («جاڭا اراب الەمىندەگى وي-پىكىر جانە ادەبي قوزعالىس»). دار ءال-بايدا. (كاسابلانكا), 1983 اتتى ەڭبەككە بايلانىستى اتالادى. ول ليۆاندا دا جارىق كورىپتى (بەيرۋت, 1995).
بۇل كىتاپ جۋمھۋريات ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسىندا بار. وكىنىشكە وراي ابد ءال-ءلاتيفتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دەرەك كەزدەسپەۋدە.
ءابۋ-ل فادل تاھير بين مۇحاممەد ءال-فارابي ءزاھيردىڭ ەڭبەگىنىڭ اتى «ديۋان» («جيناق»). قولجازبا. ول بايازيت كىتاپحاناسىندا. ءومىرى جايلى مالىمەت جوق.
اعا حاسان ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەگىنىڭ قولجازباسى «ھيدايا» ءتارجىماسى» دەپ اتالادى. ول بۇرھان اد-دين ءال-مارعينانيدىڭ (ت.ج.ب. – 1197) ء«ال-ھيدايا» اتتى ءابۋ حانيفا مازھابى بويىنشا جازىلعان ەڭبەگىنىڭ ءتارجىماسى سەكىلدى. قولجازبا. اۆتور جايلى ماعلۇمات جوق.
بۇرھان اد-دين احمەد بين ءابۋ حافس بين يۋسۋف ءال-فارابي (ت.ج.ب. –1174)
«مانزۋما في-ل مۋانناساتي-س سامايا» ء(«تىل ەرەجەلەرىنە باعىنبايتىن ايەل تەگىنە (جەنسكي رود) قولدانىلاتىن قالىپتار»). قولجازبا. نۋري وسمانيا كىتاپحاناسى. اراب ءتىلى ماسەلەلەرىنە ارنالعان.
تاعى ءبىر ەڭبەگى «زاللات ءال-قاري» («[نامازدا] قۇران وقۋشىنىڭ شاتاسۋى») دەپ اتالادى. قولجازبا. 121–214-بەتتەر. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى.
ەڭبەكتىڭ ءبىر نۇسقاسى سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا تۇر. شىعارما قاسيەتتى قۇراندى دۇرىس وقۋ جايلى ءسوز ەتەدى. وتىرارلىق بۇل عالىم ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن.
ءابۋ-ل قاسىم ماحمۋد بين احمەد ءال-فارابي ء[ال-فاريابي] (1130–1210)
ءابۋ-ل قاسىم ماحمۋد بين احمەد ءال-فارابي (فاريابي) – ەنتسيكلوپەديست ءابۋ ناسىر جانە ءتىلشى ەكى ءال-فارابيدەن كەيىن تۇركيا كىتاپحانالارىندا ەڭبەكتەرى جيىرەك ۇشىراساتىن عالىم. ونىڭ شىعارمالارى كوبىنەسە ءدىن ماسەلەلەرىنە ارنالعان. ءابۋ-ل قاسىم ءال-ءفارابي//ال-فاريابي تۋرالى «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارىنان» (1995) وقۋعا بولادى.
ەندى ونىڭ تۇركيانىڭ كىتاپحانالارى مەن قورلارىنداعى جازبا دۇنيەلەرىن اتاپ كەتەيىك.
«حاليساتۋ-ل حاقايق» («تازا شىندىق»). قولجازبا. حۇسەين پاشا قورى.
«حاليساتۋ-ل حاقايق لي-ما فيھي مين اساليب اد-داقايق» («عىلىم تۇرلەرى جايلى نازىك تاسىلمەن (ستيلمەن) جازىلعان «تازا شىندىق»). قولجازبا. انتاليا. تەكەليوگلۋ قورى, سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى.
ء«ال-مۋدجاللاد ءال-اۋال مين كيتاب حاشياتۋ-ل حاقايق لي-ت تاساۋف» («سۋفيزم تۋرالى «شىندىقتىڭ» جول شەتىنە جازىلعان تۇسىندىرمەلەر. ءبىرىنشى توم»). قولجازبا. ايا-سوفيا قولجازبا قورى.
«حاليساتۋ-ل حاقايق في-ل فيقھ» («فيقھ تۋرالى «تازا شىندىق»). قولجازبا. قاجى ماحمۋد ەفەندي قورى.
«حاليساتۋ-ل حاقايق الا يتيقادي اھلي-س سۋننا ۋا-ل دجاماعا» («اھلۋ-س سۋننا ۋا-ل دجاماعا» [سەنىمىنە] سۇيەنىپ جازىلعان تازا شىندىق»). قولجازبا. نافيس پاشا قورى.
«حاليساتۋ-ل حاقايق ۋا مينھادجۋ-ل ابيدين» («تازا شىندىق» جانە ماڭگىلىك جول»). قولجازبا. راشيد ەفەندي قورى.
ءابۋ-ل قاسىم ەڭبەكتەرى ىشىندە تۇركيا كىتاپحانالارىندا ءجيى ۇشىراساتىنى جوعارىدا ايتىلعانداي «حاليساتۋ-ل حاقايق» («تازا شىندىق»). قولجازبا. ول بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان. ونىڭ ءبىر-ءبىر نۇسقالارى اتيف ەفەندي, انتاليا تەكەلى وبلىسى حالىق كىتاپحاناسى, بۋرسا ايماقتىق جازبا كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. قىسقارتىلعان 60 بەتتىك نۇسقاسىن سانكت-پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قورىنان تاپتىم. قازاندا ءحىح ع. باسىلعان.
ال سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنداعىسى «حاليساتۋ-ل حاقايق ليما فيھي مين اساليب ال-د-داقايق» («عىلىم تۇرلەرى جايلى نازىك ستيلمەن جازىلعان تازا شىندىق») دەپ تولىعىراق كورسەتىلىپتى. بۇل دا قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنداعى نۇسقاسى 524 بەتتەن تۇرادى. سۇلەيمانياداعى نۇسقاسىندا, سونداي-اق ھيجري 997 جىل كورسەتىلگەن.
سۇلەيمانياداعى قولجازبادا ونىڭ اتى-ءجونى ءال-فارابي يماد اد-دين ماحمۇد بين احمەد ءال-فارابي دەپ جازىلسا, ەڭبەكتىڭ وسى كىتاپحاناداعى تاعى ءبىر نۇسقاسىندا يماد اد-دين ءابۋ-ل قاسىم ماحمۇد بين احمەد ءال-فارابي دەلىنىپتى. تۇركيا كىتاپحانالارىنداعى قولجازبالار نۇسقالارىنىڭ بەت سانى ءارتۇرلى.
تۇركيا كىتاپحانالارىندا يماد اد-ءديننىڭ تاعى باسقا دا تراكتاتتارى بار. ولار: 1.«مۇنتاحابات مينا-ل اسيلاتي-ل لامما ۋا-ل اجۋيۋاتا-ل جاميا» («تاڭدامالى تەرەڭ سۇراقتار مەن تۇشىمدى جاۋاپتار»). قولجازبا. 63–70-بەت. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 2.«مۇنتاحاب مين حاليساتۋ-ل حاقايق» («تازا شىندىقتان تاڭدامالى»). قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى.
قاۋام اد-دين ءال-يتقاني (يقاني) ءال-فارابي ات-تۇركىستاني (1286–1356)
قاۋام اد-دين تۇركىستاننىڭ شىعىسىنداعى 30 شاقىرىمداي جەردەگى, ورتا عاسىرلاردا يتقان, قازىر يقان دەپ اتالاتىن كەنتتە 1286 جىلى تۋعان. 31 جاسىنا دەيىن وتىراردا يمام بولعان. سونان سوڭ ءبىلىم ىزدەپ اۋەلى سامارقان مەن بۇحاراعا, سونان سوڭ داماسكىگە ساپار شەككەن. باعدادتا 25 جىل قازى بولعان. سوندا ۇيلەنىپ, ۇل-قىز كورگەن. كەيىنىرەك كايرگە قونىس اۋدارىپ, سوندا ءبىرجولا تۇراقتاپ قالعان. ەگيپەتتىڭ ورتاعاسىرلىق يبن تاگريبەردي, ءال-ماكريزي, يبن كاسير, اس-سۋيۋتي سەكىلدى جانە ت.ب. قالامگەرلەرى ول جايلى قالام تەربەگەن. ءوز دۇنيەلەرىندە ولار قاۋام اد-ءديندى: «كايرگە قالا اكىمى سارگاتميش (سىرگاتميش) شاقىرعان. وندا قاۋام اد-دين مەدرەسەدە ۇستازدىق ەتكەن», – دەيدى. كايرگە بارعان ءبىر ساپارىمدا مەن سول مەدرەسەنى تاپتىم. قازىرگە دەيىن ول ءدىن امان تۇر.
يقان پەرزەنتى 73 جىل جاساپ, 1356 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. ونىڭ كاير, داماسك, كۋۆەيت, تۇركيا, نيدەرلاندى, وزبەكستان, رەسەي كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا وننان استام تراكتاتى بار. ءبىرازى مەنىڭ دە جەكە قورىمدا ساقتاۋلى. ول تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ۇلكەن ماقالا جاريالاعانمىن. يقان جۇرتى سول دۇنيەنى وقىپ, ريزا بولىپ, وتانداس عالىمىنا ارناپ يقاندا مەشىت سالدىردى. ونى 2007 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا ارنايى بارىپ اشىپ, الىستا قالعان وتانداس باباعا ارناپ دۇعا باعىشتادىم. قاۋام اد-ءديننىڭ تۇركيادا بىرنەشە ەڭبەكتەرى ساقتاۋلى تۇر.
ءامىر يسمايل ءال-حۋسايني ءال-فارابي.
– «شارح ءال-فۋسۋس في-ل حيكما» («كەمەڭگەرلىك مەرۋەرتىنە تۇسىندىرمە»). قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بەلگىلى تراكتاتىنا تۇسىندىرمە سياقتى.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى
ۇعا اكادەميگى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
