وتكەن جىلدار ەلەسى

سان مىڭداعان بوزداقتاردىڭ ءومىرىن قيىپ, سان مىڭداعان وت­با­سىنا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابىلعانىنا بيىل 65 جىل تولعالى وتىرعانى بارشامىزعا بەلگىلى. ء“بارى دە مايدان ءۇشىن – ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن” دەپ ەلدە قالعان بارشا جۇرتتىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى دە جەڭىستى جاقىنداتۋعا سەپ بولعانى ءسوزسىز. مامىراجاي تىرلىكتە كۇن كەشىپ جاتقان قارشاداي قارادوما­لاق­­تار­دىڭ بالالىق شاعى وسى الاپات سوعىس­قا ءدوپ كەلىپ ەڭبەككە ەرتە ارا­­لاستى. بۇعاناسى قاتپاعان بال­عىندار تاڭنىڭ اتىسى مەن كۇننىڭ باتىسى قارا جۇمىستا بولدى. ەل باسىنا تۇسكەن وسىناۋ ناۋبەت سوعىستىڭ زاردابىن تارت­پاعان وتباسى جوق شىعار, ءسىرا. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ اۋلەت. ۋاقىت وتكەن سايىن سول كەزدەردىڭ ەلەسى كوز ال­دىڭا سول كۇيىندە كەلە بەرە مە قالاي؟ اسىرەسە, ول ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ءجيى ويعا ورالادى. ەندى سول جىلدارعا شەگىنىس جاساپ كورەيىن. مەن بۇرىنعى اقمولا, قازىرگى استانا قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. تاريحى عاسىردى قۇراعان ەلوردا­داعى جامبىل جاباەۆ اتىنداعى № 4 مەكتەپتى ءبىتىردىم. وسى كەز رابيعا عۇماروۆا, ماريا قارابەكقىزى سىندى ۇستازداردان ءتالىم-تاربيە الدىم. وزدەرى كوركەم, مىنەزگە باي, اياۋلى جانداردى الىگە دەيىن جادىمنان شىعارعان ەمەسپىن. الاڭسىز بىلىمگە بوي الدىرىپ جۇرگەن شۋاقتى كۇندەردىڭ بىرىندە: “سوعىس باستالىپتى!” دەگەن سۋىق ءسوز جەتتى. سوعىس تۋرالى تاريحتان عانا وقيتىن ءبىز ءۇشىن وسى ءبىر سۋىت حاباردى ەستىگەندە بالالىق بال داۋرەنىمىز ءوزىمىز اسىر سالا ويناپ جۇرگەن ەسىلدىڭ سۋىمەن بىرگە اعىپ كەتكەندەي اسەردە بولدىق. ۇيگە كەل­سەم, انام داۋلەت پەن كورشى اپالار جىلاپ ءجۇر ەكەن. سوندا عانا سوعىس­تىڭ نە ەكەنىن تۇسىنگەندەي بولدىم. ...كوپ كەشىكپەي اكەمنىڭ ءىنىسى تولەۋباي اعامدى قازىرگى استانا تەمىرجول ۆوكزالىنان مايدانعا شىعارىپ سالدىق. ۆوكزال ماڭى قوشتاسۋعا جينالعان قاراقۇرىم حالىق. اعامنىڭ ارتىندا التى ايلىق ۇلى مەن جارى قالدى. ۇلىن سوڭعى رەت ەمىرەنە يىسكەپ تۇرىپ اعام جەڭگەمە: “مىنا بالانى دۇرىس تاربيەلە”, – دەپ تاپسىرعان-دى. امال نەشىك, تولەۋباي اعا سول كەتكەننەن مول كەتتى, ورالمادى. جەڭگەم كوپكە دەيىن بىزبەن بىرگە تۇردى. كەيىن اتا-اناسى شاقىرىپ سوندا تۇرىپ, بەرتىندە ۇلى دا, ءوزى دە دۇنيە سالدى. تولەۋباي اعانى اتتاندىرعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي انامنىڭ تۋعان ءىنىسى تەكەن اعا دا سوعىسقا كەتتى. ونى دا ەكى بالاسى, ايەلى جانە ءبىز جىلاپ شىعارىپ سالعان ەدىك. وندا دا جىلاپ-سىقتاعان قارا حالىق. ءبىرى باۋىرىن, ەندى ءبىرى اكەسىن جىبەرىپ دەگەندەي... ايتەۋىر پويىز ءجۇرىپ كەتكەنشە شۋلاعان داۋىستار... قاتال تاعدىر ناعاشىما دا تۋعان جەر توپىراعىن بۇيىرتپادى. ناعاشىمنىڭ العاش شايقاسقا كىرەر الدىندا جازعان مىنا ءبىر ولەڭ شۋماقتارى حاتپەن كەلگەن ەدى. تۋعان سوڭ ءومىر دە بار, ءولىم دە بار, زات ەمەس, بۇل ەكەۋى ساتىپ الار. تۇرمىستىڭ قاي جاعىندا جۇرسەڭداعى, جازمىشتا وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرى بولار. حوش بولىپ تۇر اتا-انا كورىسكەنشە, كەزدەسىپ, سالەمىمدى بەرىسكەنشە. بەلگىسىز قاي اراعا توقتايتىنىم, ءجۇرمىز ءبىز باتىس جاقتىڭ جەرلەرىندە. ءماجىرا تەتە وسكەن جەڭگەتايىم, بولدىڭ با, اماندىقتا قالاي جايىڭ. ويىنمەن تۇلەپ ءوسىپ جۇرسىڭدەر مە؟ راۋزا, سوۆەت, ءسابيت, باعاتايىم. وسى حاتتى وقىعاندا ۇيىمىزدە كوڭىلى بوساماعان جان قالمادى. ماعان جاتتاتىپ قايتا-قايتا ايتقىزاتىن ەدى مارقۇم اجەم. ...اكەم اكپار ەڭبەك ارمياسىنا الىنىپ, ودان 1944 جىلى باسىنان اۋىرىپ ەلگە ورالدى. الايدا اۋرۋى ءجيى مەڭدەي بەردى... ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا اقمولاعا ۋكراينا جەرىنەن 165 كىسىسى­مەن № 317-اسكەري زاۋىت كو­شىپ كەلىپ, سوعىسقا كەرەكتى قۇرال­دار جاسادى. زاۋىت ديرەكتورى ن.ا.مۋراۆەۆ دەگەن ازاماتقا ءوتى­نىش جازىپ, وقۋشى بولىپ جۇمىسقا تۇردىم. ءبىر كيلو ناندى تىزىممەن بەرەدى. ىشىندە ۇلكەن پەشى بار تسەح تەمىر­لەردى بالقىتىپ, دەتال قا­لىپ­تايدى ەكەن. مەن سوعىس ءبىت­كەنشە وسى زاۋىتتا جۇمىس جاسادىم. حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن: “سوعىس ءبىتتى!” دەگەن ءسوزىن العاش ەستى­گەندەگى جۇرەك تولعانىسىن ءتىل­مەن جەتكىزە الماسپىن. سە­نەرىمدى, نە سەنبەسىمدى بىلمەي اڭ-تاڭ كۇيدە قالىپپىن. ءبارى دە قۋانىشتىڭ اسەرى عوي. سودان ميتينگ بولىپ جات­قان جەرگە بارىپ, جەڭىستىڭ كەل­گەنىن تولىق سەزىندىك. سول كۇنگى ەلدىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. سوعىستا قايتىس بولعان تۋىستار دا ەستەن شىعارىلمادى. بەس جىلعا جۋىق بولعان الاپات ەلگە ءوز اۋىر­لىق ءىزىن تاستاپ كەتتى ەمەس پە؟ ول كەزدە بەينەت جاساعان ازامات­تاردىڭ كەيبىرى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز باعاسىن الا الماي كەلەدى. وسى جاعى مەنى ءسال قىنجىلتادى. سوعىس ءبىر جاعىنان بالالىق شاعىمىزدىڭ شاتتىققا تولى كۇندەرىن ازايتسا, ءبىر جاعىنان ەڭ­بەك­كە شىڭدادى. سول ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ءبىرشاما جەتىستىككە جەتتىم دەپ ويلايمىن. جولداسىم سالكەن تۇگەلباەۆ ۇلى وتان سوعىسىنا باستان-اياق قاتىسقان مايدانگەر. ەرەيمەن جەرىنىڭ تۋماسى. 1939 جىلى اقمولا قالاسىنان مىندەتتى اسكەرگە الى­نىپ, سوعىس باستالىسىمەن سول الا­پات­قا كىرگەن. فين, جاپون سوعىس­تارىنان كەيىن ەلگە 1947 جىلى ورالدى. ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك ەدى. مايدانداس دوستارىمەن كەزدەسە قالسا, سول كەزدەرى باستارىنان كەشكەن ازاپقا تولى جىلدارىن كوزدەرىنە جاس الا ەسكە تۇسىرەتىن-ءدى. سوعىس اتاۋلىنى ۇرپاقتارىمىز كورمەسە ەكەن دەپ تىلەيتىن. قازىر قاراپ وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە تەك شۇكىرشىلىك ايتۋدان ءبىر ساتكە دە جالىقپايمىن. كەيدە ەرەيمەن ەلىنەن كەلىپ, كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن, وقىپ العاش ەڭبەك جولىمدى باستاعان استانانىڭ جانىپ تۇرعان سامالاداي شامدارى, ونىڭ جارقىن بولاشاعىن كوز ال­دىما ەلەستەت­كەندەي. ەسىلدىڭ بويى­نا ورناتىلعان كەنەسارى بابانىڭ ەسكەرتكىشى دە وتە ورىندى قويىلعان دەپ ويلايمىن. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىزعا تەك العىستان باسقا ايتارىم جوق. بۇگىندە نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اجە مەن وتانداس­تارىما ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قار­ساڭىندا تەك جاقسى تىلەكتەر تىلەيمىن. سابيلەردىڭ شات كۇلكىسى تيىلماي, بالالىق شاقتىڭ بال ءدامىن تاتسىن دەگەن انالىق اق باتامدى ايتقىم كەلەدى. *1939 جىل. مىندەتتى اسكەر. ءبىرىنشى قاتاردان وڭ جاقتان ءۇشىنشى جاتقان سالكەن تۇگەلباەۆ. ورتادا ميحايل حروموۆ. كومانديرى جولداستارىمەن. قۇسني ءابدىراحمانوۆا. اقمولا وبلىسى, ەرەيمەنتاۋ قالاسى.