قازاقستان • 18 قىركۇيەك، 2020

حالىقارالىق سەمينار-كەڭەس ءوتتى

26 رەت كورسەتىلدى

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء"تىل-قازىنا" ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى وتكەن اپتادا "تۇركى الەمى: تىلدىك احۋال، لاتىن ءالىپبيى جانە ادىستەمە" تاقىرىبىندا حالىقارالىق سەمينار-كەڭەس وتكىزدى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz  

تۇركى تىلدەرى – شىعىس ەۋروپادان ءسىبىر مەن باتىس قىتايعا دەيىنگى كەڭ اۋماقتا تۇراتىن 180 ميلليون ادامنىڭ انا ءتىلى، 210 ميلليون ادام ءوزىنىڭ ەكىنشى ءتىلى رەتىندە قابىلدايدى، 40 تىلدەن تۇراتىن تىلدەر توبى.

ءتىل كەڭىستىك پەن شەكاراعا تاۋەلدى، سول سەبەپتى ۇلكەن اۋماققا تارالعان تۇركى قاۋىمى تىلدەرىندە ايىرماشىلىق بولۋى ابدەن زاڭدىلىق. بىراق، ارقايسىسى دەربەس ەل بولعانمەن، تەگى ءبىر، ماقساتى ورتاق. سەمينار-كەڭەستىڭ باستى نىسانا ەتىپ ماسەلەسى – تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋشىلەرمەن،  ادىسكەرلەرمەن  عىلىمي پىكىر، تاجىريبە الماسا وتىرىپ، تۋىستاس تىلدەردىڭ ماماندارى اراسىندا ءوزارا بايلانىس قالىپتاستىرۋ. حالىقارالىق باس قوسۋعا عاعاۋىز، قىرعىز، نوعاي، وزبەك، حاكاس، قاراقالپاق، تۇرىك، تىۆا، تاتار جانە قازاق تىلدەرىنىڭ ماماندارى، بارلىعى التى مەملەكەتتىڭ (تۇرىك، وزبەكستان، قىرعىزستان،  مولدوۆا، رەسەي، قازاقستان)  عالىمدارى قاتىستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ادىلبەك قابا ىسشاراعا قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ، تۇركىتىلدەس حالىقتار اراسىنداعى لاتىننەگىزدى الىپبيگە اۋىسۋ تاريحىنا توقتالىپ ءوتتى.

"ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوتەرىلگەن قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ماسەلەسى قورىتىندى كەزەڭگە كەلىپ جەتتى.  قازىرگى ۋاقىتتا ءالىپبي جوبامىز تاعى ءبىر پىسىقتالىپ، زەردەلەنۋدە. بىراق، كەيبىر حالىقتىڭ وزىنە عانا ءتان بولىپ كەلگەن كەيبىر ءارىپتى جوعالتىپ الىپ، ارتىنان سول ارىپكە ەسكەرتكىش قويعان  وكىنىشتى تاجىريبەسىن دە ۇمىتپاعان دۇرىس. بۇگىن ورتاق تۇرىك ءالىپبيى، ونىڭ قاجەتتىلىگى مەن مۇمكىندىكتەرى جونىندە دە ءسوز قوزعايمىز"، دەدى ول.

توراعا اتاپ كورسەتكەندەي، وسى حالىقارالىق عىلىمي باسقوسۋ بارىسىندا جاھاندانۋ جاعدايىنداعى تىلدىك احۋال ورتاعا سالىندى، ءالىپبي جانە تۇركى تىلدەرىن وقىتۋ ادىستەمەسى باعىتىندا ورتاق جانە جەكە عىلىمي-ادىستەمەلىك داستۇرلەر مەن جاڭاشىل باستامالار جونىندە پىكىر الماسىپ، تاجىريبەلەر قورىتىندىلاندى. سونىمەن قاتار، تۇركى حالىقتارى قولداناتىن ءالىپبي نۇسقالارى، ءالىپبي ءتۇزۋ پرينتسيپتەرى، ءار ءتىلدىڭ فونەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى، ەملە ەرەجەلەرى جونىندە ءسوز بولدى.

بۇل ماسەلەلەر، اسىرەسە، ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء"تىل-قازىنا" ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەربول ەردەمبەك ۇلىتىلەشوۆتىڭ "تۇركى تىلدەرى: ءالىپبي جانە قازىرگى تىلدىك جاعدايات" بايانداماسىندا كەڭىنەن قامتىلدى.  

"كونە تۇركى الىپبيىنەن قازىرگە دەيىنگى تاريحي دامۋدى قاراساق، تۇركى حالىقتارىندا ءالىپبي رەفورماسى حح عاسىردا ەكى رەت جۇرگەنىن بايقايمىز. ءبىرىنشىسى، 1920 جىلدار، ەكىنشىسى، 1990 جىلدار. ءبىرىنشىسى، كەڭەستىك ساياساتتىڭ ىقپالىمەن جۇزەگە اسىپ،ونىڭ عىلىمي نەگىزى 1926 جىلعى باكۋ سيەزىندە جاسالدى. وسى كەزەڭدە كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرىلدى، – دەدى بەلگىلى عالىم. – ەكىنشىسى، كەيبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن بايلانىستى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋدە ستامبۋل قالاسىندا 1991 جىلى وتكىزىلگەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا قابىلدانعان جالپىتۇركىلىك ءالىپبي جوباسىنىڭ ماڭىزى بولدى"، دەدى ول.

عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، ءتۇبى ءبىر – تۇركى تىلدەرىنىڭ ۇقساستىقتارى مەن بىرگە ەرەكشەلىكتەرى دە بار. سوندىقتان بارىنە بىردەي، ءتىپتى بىرنەشە ءتىل ءۇشىن ءبىر ءالىپبي جاساۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ءالىپبي ءتۇزۋدىڭ ورتاق عىلىمي پرينتسيپتەرى بولعانى ءجون. ول ءۇشىن ءار دىبىستى بەرۋگە ارنالعان لاتىن تاڭبالارى جانە دياكريتيكالار ورنىمەن قولدانىلۋ كەرەك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تسيرك - الەم نازارىندا

قازاقستان • بۇگىن، 20:51

ۇقساس جاڭالىقتار