كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباەۆ, EQ
كەزىندە, ياعني 2012 جىلى جەلتوقسان ايىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا «بۇحارا – تاشكەنت – بىشكەك – الماتى» حالىقارالىق ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا جالعانعان «قورداي – شۋ» جوعارى قىسىمدى گاز قۇبىرىنىڭ تۇساۋىن ۇلتتىق تەلەكوپىر ارقىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەسىپ, ساتتىلىك تىلەگەن بولاتىن. جەرگىلىكتى حالىق تا اۋىلعا كوگىلدىر وتىننىڭ كەلەتىنىن ەستىپ, شىن قۋانعان. الايدا 2015 جىلعى 14 مامىردان باستاپ «پاريەۆ» جشس تولە بي اۋىلىن گازداندىرۋ ءۇشىن بەلگىلەنىپ, گاز تارتۋ ءۇشىن مەردىگەر جوعارى باعا قويعان. اتالعان ماسەلەنى تۇرعىندار تالاي جىلدان بەرى اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنە ايتىپ ءجۇرىپ شەشە الماي, اقىرى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان كومەك سۇراپ, حات جازدى. اتالعان كومپانيا مەن جەرگىلىكتى بيلىك باسشىلارى ورتاق ءتىل تابىسىپ, باعانى شارىقتاتىپ وتىر دەگەن تۇرعىنداردىڭ جانايقايى ءالى باسىلار ەمەس. اسپانداعان باعا, ساپاسىز جۇمىس تا اۋىلدىقتاردىڭ اشۋىنا ابدەن تيگەن.
جالپى, تولە بي اۋىلىندا 21 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. اتالعان كومپانيانىڭ ارەكەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, تولە بي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ماكەن ۋاقتەگىنىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باعانى تومەندەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 251 ملن 145 مىڭ تەڭگە بولىنگەن ەكەن. «ناتيجەسىندە, شۋ قالاسى مەن تولە بي اۋىلىنىڭ ارالىق 8,7 شاقىرىمدىق جوعارى قىسىمدى گاز قۇبىرى اۋدان اكىمدىگىنىڭ تەڭگەرىمىنە ساتىپ الىنعانىمەن, ايلالى قۋلىقپەن مۇنى مەردىگەر باسشىلارى ارزانداتپاعان. اۋىل تۇرعىندارىن ەلىمىزدەگى جوق قىمبات باعامەن جاس بالاداي الداپ كەلە جاتقاندارىنا بەس جىلعا اياق باسقانىمەن, ماسەلەنىڭ ءالى دە شەشىمى تابىلاتىن ەمەس», دەيدى ول.
اۋىل تۇرعىندارىن گازبەن قامتۋ ءۇشىن «پاريەۆ» جشس-ءى باسىندا باعانى ءار ۇيگە 380 مىڭ تەڭگەدەن قويادى. «2015 جىلى 14 مامىردا جەردىڭ ءۇستى ارقىلى بولات قۇبىرلارمەن ءار ۇيگە 380 مىڭ تەڭگەدەن گاز جۇرگىزەمىز» دەپ «قازترانسگازايماق» اق جامبىل وبلىستىق فيليالىنان تەحنيكالىق شارت الادى دا, ءدال سول 14 مامىردا جەراستى پوليەتيلەن قۇبىرلارىمەن گاز جۇرگىزۋ قىمباتقا تۇسەدى دەپ حالىقتى الدايدى. كەيبىر قاتىسپاعان ادامداردىڭ دا ورنىنا قول قويىپ, ەكى بىردەي جالعان حاتتاما تولتىرادى. ءسويتىپ, باعانى 40 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاتىپ, 420 مىڭ تەڭگەگە كوتەرەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى 4200 ءۇيدى 40 مىڭ تەڭگەگە كوبەيتسەك, 168 ملن تەڭگە شىعادى ەكەن», دەيدى ماكەن ۋاقتەگى. اڭگىمە مۇنىمەن دە بىتپەي, اقىرى 2016 جىلدىڭ جاڭا جىلىنان تاعى دا ماتەريالدار قىمباتتادى دەگەن جەلەۋمەن باعانى بىردەن 570 مىڭ تەڭگەگە كوتەرەدى. جالپى, تۇرعىندار وسىنداي نەگىزسىز قىمباتشىلىققا نارازى. نەگىزى ءاربىر اۋىل تۇرعىنى ۇيلەرىنە گاز تارتۋ ءۇشىن 503 مىڭ تەڭگەدەن تولەۋى كەرەك ەكەن. الايدا اۋىلدىقتار مۇنى دا قىمباتسىنۋدا. ويتكەنى ودان بولەك پەش جانە تاعى دا قاجەتتى زاتتاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن تاعى سونداي كولەمدە قاراجات كەرەك. سوندىقتان تولەبيلىكتەر بۇل باعانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. اۋىل تۇرعىنى شۇكىر ابدۋللاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ول وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءوز قاراجاتىمەن ۇيىنە گاز كىرگىزگەن.
«الماتى قالاسىنا ەكى رەت بارىپ پەش, باتارەيا سياقتى قاجەتتى زاتتاردى ءوز قاراجاتىما الىپ كەلدىم. ءبىر پەشتىڭ ءوزى 240 مىڭ تەڭگە بولدى. جالپى, بارلىق شىعىندى قوسقاندا ءبىر ۇيگە گاز تارتۋ قۇنى 1 ملن 260 مىڭ تەڭگەگە شىقتى», دەيدى تۇرعىن. ارينە, بۇل ءبىر وتباسى ءۇشىن از قاراجات ەمەس. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ بىردەي ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, ءتىپتى كوپ ۇيلەرگە گاز كىرمەي قالۋ قاۋپى بار. ماسەلەن, تاعى ءبىر اۋىل تۇرعىنى جەڭىس ءابسات 503 مىڭ تەڭگەنىڭ ءوزى قىمبات ەكەنىن ايتادى. «بيىلعى قاڭتار ايىندا ۇيگە گاز كىرگىزدىك. ەندى گاز كىرگىزۋ قۇنىن, جۇمىسىنىڭ اقىسىن, كەرەكتى ماتەريالداردىڭ كولەمىن ەسەپتەيتىن بولساق, 1 ملن تەڭگەدەن استام اقشا كەتەدى. ءبىز باستاپقى قاراجاتىن عانا تولەدىك. ەندى قالعانىن وسى قازان ايىنا دەيىن تولەۋىمىز كەرەك. اۋىلدا ىستەيىك دەسەك, جۇمىس جوق. ازىن-اۋلاق مالعا قاراپ وتىرمىز. امال جوق, سول مالدى ساتساق تا اقشاسىن بەرەمىز», دەيدى جەڭىس ءابسات. نەگىزىنەن قاراپايىم حالىقتىڭ پىكىرى وسى. كوپشىلىك اسپانداعان باعامەن ۇيلەرىنە گاز تارتۋعا قاۋقارسىز.
«مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتپەگەندىكتەن, قۇرىلىس جۇمىستارى تەحنولوگيالىق تالاپقا ساي ورىندالماعاندىقتان 2018 جىلى 11 اقپان كۇنى «جاندوس» دۇكەنىنىڭ الدىندا جانە ءسادۋ شاكىروۆ پەن قوراعاتى كوشەلەرىندە ءۇش جەردە جەراستى جارىلىستارى ورىن الدى. سونىڭ كەسىرىنەن تولە بي اۋىلىنداعى ۇيلەر بىرنەشە تاۋلىك بويى جىلۋسىز قالعان كۇندەر دە بولدى. سوندىقتان شۋ اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرجان كالەندەروۆكە قوعامدىق كوميسسيا قۇرىپ, «پاريەۆ» كومپانياسىنىڭ 8,7 شاقىرىمدىق ماگيستالدى قۇبىر مەن اۋدان ورتالىعىنداعى گازداندىرۋ جۇمىستارىن جان-جاقتى تەكسەرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. ماگيسترالدى قۇبىر دۇرىس ورنالاستىرىلماعاندىقتان جانە تولە بي اۋىلى مەن تاعى دا باسقا كورشىلەس 4 اۋىلعا جالعانعاندىقتان قىستىڭ ايازدى كۇندەرى گاز قىسىمىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدىم. سوندىقتان اۋدان ورتالىعىنداعى كوگىلدىر وتىنعا قوسىلا الماعان 2600-دەن استام ءۇيدى ىرگەدەگى اباي اۋىلىنىڭ ماگيسترالدى قۇبىرىنا جالعاۋعا كومەك تە سۇرادىم», دەيدى م.ۋاقتەگى.
سونداي-اق اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ اۋىل ىشىندەگى اتقارعان جۇمىستارى ساپاسىز بولعاندىقتان «قازترانسگاز» مەكەمەسى وبلىستىق فيليالىنىڭ تەكسەرىسىمەن 163 ادام ومىرىنە اسا قاۋىپتى نۇكتەلەر انىقتالعان. ناتيجەسى, مىنە ءۇش جەردەگى جارىلىس بولىپ وتىر. تۇرعىندار ساپاسىز جۇمىستار وسىلاي جالعاسا بەرسە, ءتۇبى ادام ومىرىنە قاۋىپ تونە مە دەپ قورقاتىندارىن ايتۋدا.
نەگىزىنەن كوپشىلىك بۇل ارەكەتكە «پاريەۆ» جشس-ءى مەن اۋدان باسشىلىعىن دا كىنالايدى. ماسەلەن, وسى ماسەلە تۋىنداعالى سوڭعى بەس جىلدىڭ بەدەرىندە اۋداندا ءبىراز اكىم اۋىستى. بىراق «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالىپ وتىر. ء«تورت-بەس جىل اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىن گازداندىرۋداعى جوسىقسىز ارەكەتتەرىن اتىشۋلى مەردىگەر كومپانيانىڭ باسشىلارى شۋ اۋدانىنىڭ كەي اتقامىنەرلەرىنىڭ قولداۋىمەن ۇزبەي جالعاستىرۋمەن كەلەدى. تىپتەن, مەنى قورقىتىپ 2017 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جۇمىسىمىزعا كەدەرگى كەلتىردى دەگەن سىلتاۋمەن 2 ملن تەڭگە ايىپپۇل تولەتۋگە شۋ اۋداندىق سوتىنا تالاپ-ارىز دا بەردى. زاڭگەر م.ءنۇسىپوۆ باستاعان كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن ءارى سۋديا گ.بولەگەنوۆانىڭ ادىلەتتى شەشىمىمەن ماعان ايىپپۇل تولەتۋدىڭ ورنىنا وزدەرىنىڭ كەي بىلىقتارى اشىلىپ قالدى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان جاقسىباەۆ كوپشىلىكتى قولداۋدىڭ ورنىنا, وبلىس اكىمىنەن باستاپ پرەزيدەنتكە دەيىن جالعان جاۋاپتار بەرىپ, مەردىگەر كاسىپورىن باسشىلارىن قولداپ كەلەدى. ايتپەسە بۇل ماسەلە الدەقاشان-اق شەشىلەتىن ەدى», دەيدى م.ۋاقتەگى.
اۋىل تۇرعىندارى تالاي ۋاقىتتان بەرى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قۇزىرلى ورىندارىنا اتالعان ماسەلە بويىنشا شاعىمدانعان. جۋىردا شۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ن.كالەندەروۆ اۋدان ورتالىعى تولە بي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسكەندە دە بۇل ماسەلە تاعى كوتەرىلگەن. ءوز سوزىندە اۋدان اكىمى وبلىس باسشىسىمەن جانە ءتيىستى باسقارما باسشىلارىمەن اقىلداسىپ, وسى گازداندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ارەكەتتەنىپ جاتقانىن جەتكىزگەن. ن.كالەندەروۆتىڭ ايتۋىنشا, 5 جىلدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تەك 30 پايىزى عانا كوگىلدىر وتىنعا قوسىلعان. ياعني مۇنداي قىمبات باعاعا قاراجاتى بارلار عانا قول جەتكىزگەن. ال قالعان تۇرعىندار قايتپەك؟ بۇل دا تالاي جىلدان بەرى تۇرعىندار ءۇشىن وزەكتى ماسەلە كۇيىندە قالىپ وتىر.
تولە بي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان كومەك سۇرايتىنىن جەتكىزدى. بەس جىلدان بەرى قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, قاراپايىم حالىققا سالماق سالىپ كەلگەن ءتيىستى باسشىلارعا شارا قولدانۋعا جانە «پاريەۆ» جشس-ءنىڭ تۇرعىنداردان العان ارتىق اقشاسىن قايتارتىپ بەرۋگە پرەزيدەنتتىڭ كومەكتەسۋىن سۇرايدى. ايتپەسە, بەس جىل بويى سوزىلىپ كەلگەن ماسەلە تاعى دا تالاي جىلعا جالعاسىپ كەتە مە دەگەن تۇرعىنداردىڭ قورقىنىشى باسىم.
جامبىل وبلىسى
