تاريح • 16 قىركۇيەك، 2020

ەلدەگى ەرلىك ىزدەرى

26 رەت كورسەتىلدى

كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىنداعى سايىن دالانى جايلاعان جالپاق جۇرتتىڭ وتكەندەگى ورەلى ءىسىن، ونەگەسىن، كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان امانات مۇراسىن دارحان دالانىڭ توسىندەگى ەسكەرتكىشتەر جىرلاپ تۇر. ولار وسى توپىراقتى سۇيۋگە، قۇرمەتتەۋگە، قاستەرلەۋگە باۋليدى، ەرلىككە ۇندەيدى، ەلدىككە شاقىرادى.

اڭعال باتىر زيراتى

ەجەلدەن تىلسىم سىرعا تولى ەرەي­مەنتاۋ ەتەگىندەگى جالپاق جۇرتتىڭ بايىر­عى قونىستارىنداعى بارلىق نىساندار كەشەنى ايگىلى بوگەنباي باتىردىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى. ولار وبلىستىڭ كيەلى جەرلەرى ساناتىندا. ناقتىراق ايتاتىن بولساق، كەشەنگە باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرى، ستەللا جانە باتىر اتىنداعى تاريحي مۋزەي كىرەدى.

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزعا قاراعاندا، سوناۋ 1775 جىلى ەرەيمەندەگى قورجىنكول باسىنداعى قانجىعالى بوگەنباي باتىر اۋىلى سىلەتىدەگى جايلاۋعا كوشىپ شىعادى. سىلەتى وزەنىنىڭ تەرىستىگىندە اعىپ جاتقان كيىكباي وزەكشەسىنەن وتكەن سوڭ بوگەنباي باتىر جاپپا كۇركەنىڭ ىشىندە 98 جاسىندا دۇنيە سالعان ەكەن دەسەدى. ول كەزدە حان ابىلاي ومبىعا جول ءجۇرىپ كەتسە كەرەك. ءمايىتتى حان كەلگەنشە قاراعاي بورەنەلەردەن بيىك سورە جاساپ، بىلعارىعا وراپ، سوندا ساقتايدى. سول جەر كەيىن بوگەنباي سورەسى دەپ اتالىپ كەتكەن. ەسكەرتكىشكە «بۇل جەردە 1775 جىلى قازاقتىڭ قامال قورعانى بولعان باتىر بوگەنباي قايتىس بولعان» دەگەن جازۋى بار گرانيت تاستان تاقتايشا ورناتىلعان.

1991 جىلى ماۋسىم ايىندا ەرەيمەنتاۋ قالاسىنا كىرەبەرىستەگى توبەشىككە بوگەنباي باتىر ستەللاسى ورناتىلدى. ەل قورعاعان ەردىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىن بۇگىنگى ۇرپاعىنا قاپىسىز مەڭزەپ تۇرعانداي ات شاپتىرىم جەردەن كوزگە تۇسەدى. سول ساتتە كوكىرەگىڭە ماقتانىش سەزىمى قۇيىلىپ، تۇلا بويىڭدى ورلىكتىڭ وكپەك جەلى شارلاپ كەتكەندەي بولادى. سوناۋ بيىكتىڭ باسىنان باتىر بابا كوز سالىپ قاراپ تۇرعانداي. ستەللا مىرىشپەن قاپتالعان مەتالل قۇرىلىمنان تۇرادى. جوعارىعا قاراي ورلەگەن نايزالارى جانە وعان اسىلعان قالقاندارى بار ءۇش ءبولىمدى ورتالىق كومپوزيتسيا ءۇش ءجۇزدىڭ ءبىر كۇمبەز استىندا جينالعانىن بەينەلەيدى. ءۇش نايزانى بىرىكتىرەتىن قالقانىندا «قورعان بولعان ەلىمە، ايبار بولعان جەرىمە، قويىلدى وسى ەسكەرتكىش، بۇرىن بوگەنبايداي ەرىمە. XX عاسىر ۇرپاقتارىنان» دەپ جازىلعان.

تاعى ءبىر ەر، كوزسىز باتىر – كيىكباي بايعارا ۇلى. باتىردىڭ كەسەنەسى اتباسار اۋدانى سەرگەەۆكا اۋىلى ماڭىندا. جوڭ­عار شاپقىنشىلىعى زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ، جاۋگەرشىلىكتە قازا بولعان كيىكباي بايعارا ۇلى – قىتاي مەن موڭعوليادا عۇمىر كەشكەن قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا ەسىمى كەڭىنەن تانىلعان تۇلعا. باتىر شامامەن XVII عاسىردىڭ سوڭىندا قالبا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ، 1740 جىل­­دارى ارقا جەرىندە قازا تاپقان. ۇرپاق­تان ۇرپاققا جەتكەن شەجىرە دەرەكتەردە ارقالىقتىڭ العاداي، اقوزەن دەپ اتالاتىن وڭىرىندە ومىردەن وتكەندىگى ايتىلادى.

ابزال بابامىز ءۇش جۇزگە «كيىكباي شەشەن» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان. ويتكەنى بالا جاسىنان ەل سوزىنە ارالاسقان بي، شەشەن، ءادىل قازى بولىپتى. «كيىكباي بي ايتىپتى» دەيتىن تومەندەگىدەي ولەڭ جولدارى ەل اۋزىندا ءالى دە ساقتالىپ قالعان.

اۋىلىم – اتام، ءبىلىمىم – بويىمداعى بابام،

سالتاناتىم – سابىرىم،

ءسۇزىپ سويلەيتىن ءسوزىم،

نان تابارىم ءنارىم،

جاناشىرىم – جارىم مەن انام،

باقىتىم – بالام.

بۇل – مەنىڭ تولعانىم،

ارمانسىز بولعانىم.

ال ەل ىشىندە كيىكباي جايلى ايتى­لاتىن مىناداي اڭىزدار بار. 1723 جىل­عى اشارشىلىق، اقتابان شۇبى­رىن­دى جاۋگەرشىلىك كەزدە تۋعان تۇڭعىش بالا­سىنىڭ اتىن تار زاماندا تۋدى دەپ ارىق، ەكىنشى بالاسىنىڭ اتىن ەل جۇدەگەندە تۋدى دەپ قۇل قويىپتى. ءۇشىنشى بالاسىنىڭ اتىن ەل كوبەڭ تارتقان سوڭ كوبەگەن قويادى. ءتور­تىنشى بالاسىنىڭ اتىن جاۋدىڭ بەتىن قايتا­رار ەر بولسىن دەپ وڭباي قويىپتى. امان، ومان ەسىمدى قىزدارى دا بولعان دەسەدى.

ەل ىشىندە قوساعالى باتىر تۋرالى دەرەك از. ايتەۋىر وسىنداي باتىردىڭ بولعاندىعى بەلگىلى. كەسەنە زەرەندى اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ازات تاۋىندا. قوساعالى باتىر تولەك ۇلى شامامەن 1740 جىلى تۋىپ، 1813 جىلى ومىردەن وتكەن. ەل ىشىندە ساقتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، ورتا ءجۇزدىڭ حانى ءۋاليدىڭ زامانىندا ءومىر سۇرگەن. داۋلەسكەر كۇيشى داۋلەتكەرەي ءوزىنىڭ «قوساعالى» اتتى كۇيىن ارناسا، اقمولا-كوكشە ايماعىندا ونىڭ اتىمەن اتالاتىن جەر، سۋ اتاۋلارى دا كەزدەسەدى. قوساعالى الىپ دەنەلى باتىر بولعان. جەرلەنگەن ورنى 4 مەتردى قۇرايدى. زيراتتىڭ ماڭدايشاسىندا ارابشا، قابىر باسىنداعى جازۋ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تاڭبالانعان. وندا «رۋى جاقسىلىق قاراۋىل»، «بوگاتىر قوساعالى تولەكوۆ» دەپ جازىلعان.

شاعالالى وزەنىنىڭ تاۋدى اينالىپ وتەتىن تۇسىندا جاقسىلىق قاراۋىلعا جاتاتىن ساي اۋىلىنان تاراعان جالعىز قاراعاي، قىرداعى اۋىل، بىلقىلداق، وزەن قاراعاي دەيتىن اۋىلداردىڭ سوڭعىسىن قوساعالى باتىر مەكەندەگەن. 1723-1730 جىلدارداعى اقتابان شۇبىرىندىدا جاداپ-جۇدەپ وسى جاققا جەتكەن قانداس­تارىمىزعا مال، جەر بەرىپ كومەك كورسەتكەن اتىمتاي جومارتتىعىنا ساي ەل-جۇرت ونى بايان ۇلى باي-تولەك اتاپ كەتكەن دەسەدى. قوساعالىنى ءوز زامانىندا ومبى شەنەۋنىكتەرى، تاتار بايلارى دا تانىپ، سىيلاسىپ، ونىمەن ساناسقان. وعان ومبى گۋبەرناتورى تاراپىنان «التىن تون» اتالاتىن وقالى شاپان تارتۋ ەتىلگەنىنە جادىگەر جۇرناعىنىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن باتىر ۇرپاعى داكەن بوقانوۆ اقساقالدىڭ ۇيىندە ساقتالىپ كەلگەندىگى دالەل.

جاۋدان بەتى قايتپاعان قازى باتىر – تەك الىپ كۇشتىڭ يەسى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادال، اقجۇرەك، كىشىپەيىل، كوپشىل، بارلىق جۇرت ۇلگى تۇتارلىق ادامداردىڭ بىرەگەيى. XVIII عاسىردا وتكەن ورتا ءجۇز باتىرلارىنىڭ ءبىرى، جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ابىلاي حان، ەر قابانباي، بۇقار جىراۋلارعا سەنىمدى سەرىك بولعان شەشەن ادام. 1750 جىلداردا جوڭعار باسقىنشىلارىنىڭ ءبىر توبى بايجىگىت ەلىن شاۋىپ، مال-جاندارىن توناپ اكەتەدى. ابىلاي اتاقتى قولباسشىلارى مەن باتىرلارىن ارنايى كەڭەسكە شاقىرىپ، تۋعان جەردى جاۋدان تازارتۋدى تاپسىرادى. قازى باتىر جانىبەك حان كەزىندەگى قارادان شىقسا دا جەتى اتاسىنان ايگىلى باتىر تۇقىمى بولعاندىقتان، ءوزىنىڭ اسقان ەرلىگى، حالىق ءۇشىن جان پيدا ەتەرلىك ىستەرى ارقاسىندا كوپ كەشىكپەي ۋاق رۋىنىڭ كوسەمىنە اينالعان. باتىر كوپ­تەگەن سوعىستا ۇلكەن ەرلىك جاساپ، جەڭىس­­كە جەتكەن ەكەن. وزىنە مەكەن بولار جەرىن قىلىشىنىڭ ۇشىمەن نۇسقاپ، «مەنىڭ قونىسىم وسى جەردە بولادى» دەپ ايتقان كورىنەدى. قازى باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرى اقكول اۋدانىنداعى ۋريۋپينسك اۋىلىنىڭ باتىسىنا قاراي ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتا.

حالقىنا ەرلىگىمەن ەڭبەك سىڭىرگەن ەل قورعاعان ەردىڭ ءبىرى – قالاق باتىر. باتىر  – XVII عاسىردىڭ باسىندا جوڭعارعا قارسى شايقاسقان ادام. الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جوڭعارلاردىڭ شامالعان، قاسكەلەڭ، بورالداي سەكىلدى اتى شۋلى باتىرلارى اجال تاپقان سۇراپىل شايقاستاردا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن دەسەدى. اڭىز جەلىسىنە قاراعاندا، اسا ءىرى دەنەلى الاپات كۇش يەسى ەكەن. ءبىر جاق بەتىندە قىل وسكەن قارا مەڭ، ارقاسىندا جالى بار وتە سۇستى ادام بولسا كەرەك. سونىسىنا قاراماستان اسا سالماقتى، جىلى جۇرەكتى، قامقور، ءادىل بولعان. الىس ساپارلاردا ەكى-ءۇش ايلاپ ءجۇرىپ ورالعاندا، 4-5 جەتىم بالانى الا كەلىپ، «بۇلار باياعىدا جاۋگەرشىلىك ۋاقىت­تا كەتىپ قالعان تۋىستارىمنىڭ ۇرپاقتارى» دەپ باۋىرىنا باسقان ەكەن. باتىر زەرەندى اۋدانى كۇسەپ اۋىلىندا جەرلەنگەن.

ارقادا اتى قىلعان اڭعال باتىر 1770 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1867 جىلى پانيدەن باقيعا كوشكەن. ءبىرجان سال اۋدانىنداعى اڭعال باتىر اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىندە ءۇش شاقىرىمداي جەردە جەرلەنگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ول جەر «قوسقاراعاي» دەپ اتالادى. پروفەسسور ە.بەكماحانوۆتىڭ «قازاقستان XVII-XIX عاسىرلاردا» اتتى ەڭبەگىندە كەنەسارى قولىنىڭ قۇرامىندا حالىق ارا­سىندا تانىمال، وتە ىقپالدى باتىرلار بولدى. سولاردىڭ ىشىندە اتاقتىلارى شۇبىرپالى اعىباي، جانايدار، يمان دۋلاتوۆ، اڭعال باتىر، جەكە باتىر، بۇعى­باي. ولار كوتەرىلىستىڭ سوڭىنا دەيىن كەنە­­سارىنى قولدادى. اڭعال باتىر قا­را­­وتكەل، اياگوز بەكىنىستەرىنە شابۋىل جا­سا­­عاندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن. اڭعال با­تىر­­­دىڭ بارىندا بارىمتاشىلار مەن جەر­گە قىزىققان اشكوزدەر اياعىن اڭداپ باسىپتى.

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزعا قارا­عاندا، قاقاعان ايازدا اياعىمەن كولدىڭ مۇزىن تەۋىپ، جارىپ شومىلا بەرەدى ەكەن. مۇرتىنا قاتقان مۇز سۇڭگىنى قامشىسىمەن ۇرىپ ءتۇسىرىپ، دەنەسىنىڭ سۋىن سۇرتپەستەن كيىنە بەرەدى ەكەن. اڭعال باتىر الىپ دەنەلى ادام بولعان دەسەدى. باتىردى اناۋ-مىناۋ ات كوتەرە المايدى ەكەن. وتىرعان كەزدە ءۇي ورىنداي ويىق قالاتىن دەلىنەدى كەيبىر ەستەلىكتەردە.

قابىل باتىر تۋرالى تولىق اقپاراتتى ە.بەكماحانوۆتىڭ «XIX عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاق كسر-ءنىڭ تاريحى» تاريحي مونوگرافياسىنان تابۋعا بولادى. ول – قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ ءومىر سۇرگەن داۋىرىندەگى سايىس رۋىنان شىققان باتىردىڭ ءبىرى. حان باسشىلىعىمەن پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەسكە قاتىسۋشى جانە اسكەري كەڭەسشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى.

سىرداريا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا دۇ­نيە­گە كەلگەن قابىل باتىر كوتەرىلىس اياق­تال­عاننان كەيىن سول ولكەدە قالعان دەسەدى. كەيىن جارقايىڭ اۋدانى ماڭىن­داعى دالاباي اۋىلى توڭىرەگىندە عۇمىر كەش­كەن. اۋىل باتىردىڭ قۇرمەتىنە قابىل اۋىلى دەپ اتالعان. قازىر اۋىل ماڭىندا ونىڭ زيراتى بار.

1

قابىل باتىر زيراتى

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار