ادەبيەت • 16 قىركۇيەك، 2020

قاشقاي قىزى – مەڭدى قىز

51 رەت كورسەتىلدى

بالا كۇنىمىزدە، كوبىمىز «شىعىس جۇلدىزدارى» دەگەن الاقانداي عانا انتولوگيانى اسا ءبىر ىنتىقتىقپەن، قۇشتارلىقپەن وقىعان بولارمىز. توزدىرعان بولارمىز ساۋساق ۋىتىمەن. باتا سۇراعان بوزبالا ابايداي، ءبىزدىڭ دە بوزبالالىق تىلسىمنىڭ سىرىن عايىپتىڭ تىلىمەن جىرلاعان شىعىس شايىرلارىنا تاڭىرقاۋمەن ءوتتى ەمەس پە؟! پارسى-تاجىك پوەزياسىنىڭ پاديشاھتارى سەكىلدى عاشىقتىق عازالىن، دانالىق رۋبايىن، توتىقۇستاي قۇلپىرعان جىملە دۇنيەنىڭ جۇمباق بولمىسىن اشۋعا ۇمتىلعان قاسيدالاردى جازعىمىز كەلدى.

جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەندە، ءساتىن سالۋىن قاراڭىز، باسقا ەمەس، ناق پارسى ءتىلىن وقىدىق. ۇستاز يسلام جەمەنەيدەن، وزگە دە ءبىلىمدى شىعىستانۋشىلاردان ءدارىس الدىق. جازعى كۋرستارعا جازىلا ءجۇرىپ، ابىلايحان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە كەلىپ، تاعى ۇيرەندىك. سول كەزەڭنەن باستاپ باسىما جاستانا ءجۇرىپ جاتتاعان، اسىرەسە، رۋمي مەن ءحافيزدىڭ جىرلارى باسقاشا سويلەي باستادى. بۇگىنگى اڭگىمە سول، اتتاردىڭ شاكىرتى، ادامزات بولمىسى گاۋھارىن اسەمدەۋشى شەبەر، عايىپتىڭ ءتىلىن ءبىلۋشى، شيرازدىق ءحافيزدىڭ ءبىر عازالىنىڭ العاشقى ەكى جولى تۋرالى عانا بولماق. بۇل ءبىر «تۇرىك ارۋى» اتتى داڭقتى عازالى ەدى. بۇل عازال قازاق تىلىنە دە، ورىس تىلىنە دە كوپ ءتارجىمالاندى. ول مىنە (ترانسكريپتسياسى):

«اگار ان تورك-ە شيرازي بە داست اراد

دەل-ە ما را،

با حال-ە حيندۋياش باحشام ساماركاند

و بۋحارا را»...

 

مۇنى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى بىلايشا اۋدارادى:

ەگەر سۇيىكتى ول بالا

كوڭىلدى السا مەن ءۇشىن، –

سامارقان مەن بۇحارا،

بەردىم قارا مەڭى ءۇشىن...

 

ال افاناسي فەت:

كوگدا كراساۆيتسۋ شيرازا

سۆويم كۋميروم، يزبەرۋ،

زا رودينكۋ ەيو وتدام يا ي

ساماركاند ي بۋحارۋ، – دەيدى.

 

ءابىراش ءجامىشوۆ:

مەن شيرازدىڭ پاك سۇلۋىن پەرىشتەگە

تەڭەر ەم،

ءبىر مەڭىنە سامارقان مەن بۇحارانى

بەرەر ەم، – دەسە،

 

كونستانتين ليپسكەروۆ:

دام تيۋرچانكە يز شيرازا ساماركاند،

ا ەسلي نادو بۋحارۋ!

ا ۆ بلاگودارنوست جاجدۋ

رودينكي ي ۆزگليادا،

– دەپ ءبىر قايىرادى.

 

جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ بولسا:

تۇرىك قىزعا بەرەر ەم سامارقاندى،

ەگەر ول

ءبىر جالت ەتىپ قاراسا –

بۇحاردى دا بەرەر ەم،

– دەپ،

ال، قۋاندىق شاڭعىتباەۆ:

شيرازداعى تۇرىك قىز سۇيسە

مەندەي بيشارانى،

قيار ەدىم مەڭىنە سامارقان مەن

بۇحارانى،

– دەپ اۋدارادى.

 

سايد سانگين:

ەسلي تا شيرازسكايا تۋرچانكا ۋتوليت

جاجدۋ سەردتسا موەگو،

وتدام ساماركاند ي بۋحارۋ

زا ودنۋ رودينكۋ ەيو،

– دەگەن دە نۇسقاسىن ۇسىنادى.

عازالدىڭ وسى ەكى جولى وقۋشىنى ءار­تۇرلى ويلارعا جەتەلەيدى. شايىر مۇنىمەن نەنى مەڭزەپ وتىر؟ تۇپكى يدەيا قانداي؟ مۇنىڭ استارىندا قانداي وي جۇمباقتالىپ تۇر؟

ءبىر ساتتە كوز الدىمىزعا كارتينا كەلە قالادى: شيراز شارىندە تۇراتىن مەڭدى تۇركى قىزى جانە سول مەڭ ءۇشىن سامارقان مەن بۇقارانى بەرگىسى كەلەتىن شايىر.

اۋەلى، مەڭدى ايتايىق: ول قاراپايىم مەڭ ەمەس، «حال-ە حيندۋياش» ياعني ء«ۇندى قالى».

ادەمى مەڭ، اسەم مەڭ، ويماقتاي مەڭ، تام­شىداي تابيعي مەڭ ەمەس، كادىمگى ءۇندى قالى دەپ اتاپ وتىر. بىلەسىزدەر، ۇندىلەر ماڭدايىنا، ەكى قاستىڭ جوعارعى ورتا تۇسىنا جاساندى مەڭ سالادى. بۇل مەڭ «بيندي» (باسقا اتاۋلارى دا بار) دەپ اتالادى. بيندي قىزىل جانە قارا ءتۇستى بولادى. قىزىل ءتۇستى ءبينديدى نەكەلى ايەلدەر جاعادى. ال قارا ءتۇستى ءبينديدى جەسىر ايەل­دەر ازانىڭ بەلگىسى رەتىندە سالىپ الادى. سونىمەن قاتار، ماڭدايداعى بيندي سالىناتىن ورىن «التىنشى چاكرانىڭ ورنى» دەپ تە تانىلادى ەكەن. ياعني مۇنىڭ ءدىني استارىندا ء«ۇشىنشى كوز» – «شيۆا قۇدايىنىڭ كوزى» ماعىناسى جاتىر.

ال ەندى ويلانىپ كورىڭىز: تۇرىك قىزى­نىڭ ماڭدايىندا نەكەلى ايەل نەمەسە جەسىر­لەر عانا جاعاتىن بيندي  تاڭباسى نە ىستەپ ءجۇر؟ جالپى، تۇركى حالىقتارىندا قىز بالانىڭ ماڭدايعا بەلگى سالۋ، تاڭبا سالۋ ءداستۇرى جوق ەكەنى اۋەلدەن  انىق نارسە.

ەكىنشى، «تورك-ە شيرازي» ياعني شيرازدا تۇراتىن تۇركى قىزى كىم بولۋى مۇمكىن؟

شيرازدا تۇراتىن تۇركىلەر بارلاستان شىققان، قاراجەر بەكتىڭ ۇرپاعى، تاراعاي بەكتىڭ بالاسى ءامىر تەمىردىڭ اسكەرى يرانعا كىرگەن كەزدە ىلەسىپ كەلگەن تۇركىلەر بولۋى دا مۇمكىن. بىراق ءامىر تەمىردىڭ 1382 جىلى يرانعا كەلگەن كەزىندە حافيز (1325-1385*1390) جەتپىسكە كەلگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە حافيز بەن تەمىر اراسىنداعى كەزدەسۋدە بۇل عازالدىڭ اڭگىمە ارقاۋى بولعاندىعىن ەسكەرسەك، عازالدىڭ ەرتەرەك جازىلعاندىعىن كورەمىز. ال شىڭعىس حان­نىڭ تولەدەن تۋعان نەمەرەسى قۇلاعۋدىڭ جانە ونىڭ اۋلەتىنىڭ جورىق تاريحىنا قاراساق، ۇلى قۇرىلتايدىڭ شەشىمىنەن كەيىن قۇلاعۋ تاياۋ شىعىسقا جورىققا شىعىپ، تالاي ەلدى باعىندىرادى. كەيىن يراندا ەلحاندار بيلىك قۇرادى. مىنە، وسى تۇستا قاشقاردان يرانعا تۇركىنىڭ قاشقاي تايپاسى دا كوشەدى. شيراز بەن يسفاقاننىڭ اراسى ولاردىڭ جاز جايلاۋىنا اينالادى. ءالى كۇنگە يران يسلام رەسپۋبليكاسىن مەكەن ەتەتىن قاشقايلار وزدەرىنىڭ قونىس اۋدارۋ تاريحىن قۇلاعۋمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى.

دەمەك، ءحافيزدىڭ جىرعا قوسىپ وتىرعان تۇركى قىزى وسى قاشقاي تايپاسىنىڭ قىزى. قاشقاي قىزدارى وتە بادەندى كەلەدى جانە ولاردىڭ قالىڭ مالى قىمبات تۇرادى ەكەن. حافيز قوس قالانى بەرەمىن دەپ وتىرۋى دا وسى قىمبات تۇراتىن قالىڭ مالدان شىققان ءسوز بولۋى مۇمكىن عوي. ياعني جاي عانا سىيلاۋ ەمەس،  قالىڭ مال رەتىندە وتە­گىسى كەلۋى.

ءۇشىنشى، «ساماركاند و بۋحارا را» ياعني سامارقان مەن بۇحارا جايىنا كەلەيىك.

سامارقان مەن بۇحارا قالالارى شايىر ءومىر سۇرگەن داۋىردە پەرسيانىڭ يەلەگىندە بولعان جوق، اۋەلى قۇلاعۋ اۋلەتى، كەيىن تەمىر اۋلەتى بيلەگەن قالالار. ءتىپتى ءامىر تەمىر ونى ءوز مەملەكەتىنىڭ استاناسى دا ەتتى. دەمەك، حافيز ءوز حالقىنىڭ يەلىگىندەگى باسقا قالالاردى ەمەس، ماسەلەن شيراز بەن يسفاقاندى ەمەس، تۇركىلەردىڭ يەلىگىندەگى سامارقان مەن بۇحارانى قالىڭ مال رەتىندە بەرگىسى كەلەدى. قيسىنعا كەلمەيتىن سەكىلدى. مىسال ءۇشىن، «مەن فرانتسۋز قىزىنا عاشىق بولىپ، ونىڭ «لاتىن امەريكالىق قاپ-قارا شاشى ءۇشىن» الماتى مەن ەمەس، پاريج بەن ميلاندى سىيعا تارتار ەدىم» دەسەم، قالاي ەستىلەر ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە، حافيز سامارقان مەن بۇحارانى ەشقاشان كورمەگەن، ونىڭ ءومىرى شيرازدا جانە بىر­نەشە جىل يسفاقاندا وتكەن.

تاعى ءبىر كارتينانى ەلەستەتەيىك: شي­رازدا تۇراتىن، قاشقاي تايپاسىنان شىققان، ماڭدايىندا بيندي تاڭباسى بار تۇركى قىزى جانە ول قىزدىڭ قالىڭ مالىنا تۇركىنىڭ قوس قالاسىن بەرگىسى كەلەتىن شايىر...

شايىر ومىرىنەن تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت، ءحافيزدىڭ بوزبالا كۇنىندە شاح-نابات ەسىمدى سۇلۋعا عاشىق بولعانى. شايىردىڭ داڭقى شىققان زامانداردا ونى ءۇندىنىڭ بەنگالا سۇلتانى ءوز ەلىنە شاقىرادى. حا­فيز­دىڭ اقىرى جولى تۇسپەيدى. ەسەسىنە اقىننىڭ كەنجە ۇلى شاح نۋمان ۇندىستانعا كەتىپ، بۋرحانپۋردا ءومىر سۇرەدى. وسى دەرەكتەرگە قاراپ وتىرساڭىز، اقىننىڭ العاشقى ماحابباتى ءۇندىنىڭ قىزى بولمادى ما ەكەن دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدى. ء«ۇندى قالىنا» ىنتىقتىق تا سودان قالۋى بەك مۇمكىن.

قالاي بولعاندا دا، ءحافيزدى جانە ونىڭ عاجايىپ شىعارمالارىن تۋرا ما­عى­­ناسىندا ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇلى­لىعى دا سوندا. بۇل عازالدىڭ استارىن­دا قۇدايتانۋ ماسەلەسى جاتىر. بىزدىكى – شايىر شىعارماشىلىعىنا وقىرمان قىزى­عۋشىلىعىن ارتتىرايىق دەگەن وي عانا.

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار