بۇدان قىرىق كۇن بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىز, حالقىمىز, بۇكىل زيالى قاۋىم, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى, گەنەرالدار كورپۋسى, وفيتسەرلەر, سەرجانتتار, كۋرسانتتار, اسكەري كوللەدجدەردىڭ شاكىرتتەرى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى, ەگەمەن ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, وسى ۇلى ميسسيانى اسقان ۇلتجاندىلىقپەن جانە تياناقتىلىقپەن ءىس جۇزىندە اسىرا بىلگەن پاراساتتى دا كەمەڭگەر اسكەري قولباسشىدان ايىرىلدىق.
بۇدان قىرىق كۇن بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىز, حالقىمىز, بۇكىل زيالى قاۋىم, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى, گەنەرالدار كورپۋسى, وفيتسەرلەر, سەرجانتتار, كۋرسانتتار, اسكەري كوللەدجدەردىڭ شاكىرتتەرى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى, ەگەمەن ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, وسى ۇلى ميسسيانى اسقان ۇلتجاندىلىقپەن جانە تياناقتىلىقپەن ءىس جۇزىندە اسىرا بىلگەن پاراساتتى دا كەمەڭگەر اسكەري قولباسشىدان ايىرىلدىق.
ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆ 1924 جىلى 25 مامىردا اقمولا وبلىسى اقسۋ اۋدانىنداعى الەكسەەۆكا ەلدى مەكەنىندە تۋعان. الەكسەەۆكا, قازاقشا ايتقاندا قوسىم اۋىلى. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە تۇرعىندار اۋىلدى تاستاپ, دۆوريانكا دەگەن سەلوعا كوشكەن. بۇل سەلو قوسىم اۋىلىنان 6-7 شاقىرىمداي جەردە. كەيىنىرەك دۆوريانكا سوۆحوز بولىپ, «ترۋدوۆوي» سوۆحوزى دەگەن ات الدى. وسى كۇندە اقكول دەيدى. سول جەرلەردە ساعاداتقا ۇلكەن تاۋقىمەتتەردى باسىنان كەشىرۋگە تۋرا كەلدى, سەگىز جاسىندا اتا-انادان ايىرىلىپ, جەتىم قالدى. تەك جالعىز ۇلكەن اعاسى ساعيت ول ءۇشىن اكە دە, شەشە دە بولدى.
سوعىس! سول كۇنى ەلدەن ەرتە مەكتەپكە كەتتىم, دەپ ەسكە الاتىن ساعادات. مەكتەپتەن شىعىپ, اقمولا قالاسىنا باردىم. ول كەزدەگى اقمولا شاڭ باسقان پوسەلكە سەكىلدى بولاتىن. ەلدىڭ ءبارى كوشەدەگى شاڭقىلداعان راديونى تىڭداپ, ۆوەنكوماتقا ۇمتىلدى. ۆوەنكوماتتان ەركەكتەر «پوۆەستكالارىن» الىپ, ۇيلەرىنە اسىعا جۇگىردى. سونان سوڭ مەكتەپكە قايتا ورالدىم. مەكتەپتىڭ الاڭىندا اتا-انالار ميتينگكە جينالدى. ءبىر جاسى كەلگەن قازاق اۋىر كۇرسىندى. ونىڭ جانىندا تۇرعان ورىس اقساقالى «بىزدەر نەمىستەرمەن بۇرىن دا سوعىسقانبىز, ءبىز ولاردى جەڭىپ شىعامىز», دەدى. مەن ۇيگە كەلدىم. اعام ۇيدە, كوزىندە قايعى. ايتقانى: كەلگەنىڭ جاقسى بولدى, مەن مايدانعا شاقىرىلدىم, جولعا اتتاندىم». مەن تۇسىنبەي, «ساعيت, سەن قايدا بارساڭ, مەن سوندا بارامىن», دەپپىن.
ءبىر جىلدان سوڭ كەزەك ماعان دا كەلدى. بىزدەردى, بىرنەشە ادامدى ۆوەنكومات اسكەري ۋچيليششەگە جىبەرۋگە شەشىم قابىلدادى. ءبىز باراتىن اسكەري ۋچيليششە تۇركىمەنيانىڭ كۋشكا دەگەن ەڭ ىستىق جەرىندە ورنالاسقان كورىنەدى. اقمولادان كۋشكاعا پويىزبەن ساپار شەكتىك. پويىزدا اينالدىراتىنىمىز – سوۆينفورمبيۋرونىڭ كوڭىلگە قونبايتىن مايدان حابارلارىن تىڭداۋ. وسى حابارلاردان سەگىز ايعا سوزىلعان سەۆاستوپول قورعانىسىنىڭ قۇلاعانىن جانە ۆورونەج باعىتىندا قورعانىس شەبىمىزدىڭ فاشيستەردىڭ قولىنا تۇسكەنىن بىلدىك...
سونىمەن, شىلدە ايى, 1942 جىلى ساعادات بايرام الي اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ كۋرسانتى. اسكەري دايىندىقتا تۇنگى جورىقتا 16 كگ. جۇك ارقالاپ, 10 كم. جۇگىرىپ ءوتۋ قاجەت. بۇل – مايدانعا تاكتيكالىق دايىندالۋ. بۇل ناركوم, مارشال س.م.تيموشەنكونىڭ اسكەري-ساياسي دايىندىققا قويعان مىندەتى ەدى. شىداعاندار شىدادى, شىداماعاندار مايدان قاجەتىن وتەيتىن جۇمىستارعا جىبەرىلدى. سول قيىندىققا ءبىزدىڭ ساعادات شىدادى.
ساعادات كۋرسانتتان باستاپ قيلى جولدان ءوتتى. ول تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ەڭ العاشقى سەنىمدى سەرىگى بولدى. ەڭ العاش ارميا گەنەرالى دەگەن جوعارى اسكەري اتاق يەلەندى. ول تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى تاريحىندا ءبىرىنشى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىرىنشى قورعانىس ءمينيسترى, ءبىرىنشى ارميا گەنەرالى, ءبىرىنشى حالىق قاھارمانى (№1). كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حالىق قاھارمانى. مۇنداي قوساقتالعان ەڭ جوعارى قۇرمەتتى اتاقتاردى العاشقى العان ادام.
قاندى شايقاس جىلدارىنداعى ساعاداتقا ورالايىق. بايرام الي اسكەري ۋچيليششەسىنە 1942 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءتۇسىپ, 1943 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءبىتىردى. بۇل, ارينە, سوعىس ۋاقىتىنداعى اسكەري دايىندىقتىڭ, لەيتەنانت دايارلاۋدىڭ ءبىرتالاي ۇزاق مەرزىمى ەكەنى بەلگىلى. ساعادات ءوزىنىڭ «وت وگنەننىح لەت دو سۋۆەرەننوي ارمي» دەگەن (الماتى. جىبەك جولى, 2005 ج.) ەڭبەگىندە مىنا ءبىر جايتتى ەسكە الادى. ۋچيليششە باستىعى «تۇزەلىڭدەر!» دەپ كوماندا بەردى, وركەستر ويناي باستادى. ساپ الدىنان ۋچيليششەنىڭ جاۋىنگەرلىك تۋى جەلبىرەپ وتەدى. وسى ساتتە ساعاداتتىڭ بويىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. مايدانعا ءبىرىنشى اتتانۋشىلار ىشىندە بولاتىنىنا وزىنە ءوزى ريزاشىلىق ءبىلدىردى, تەك مۇنى اعاسى ساعيتتىڭ كورە الماعانى, «ترۋدوۆيك» كولحوزىنداعى جەرلەستەرىنىڭ كورە الماۋى وكىنىش تۋعىزدى. ۋچيليششە باستىعى, پولكوۆنيك ك.و.بارانوۆ قورعانىس حالىق كوميسسارىنىڭ لەيتەنانت اتاعىن بەرگەن جارلىعىن وقىپ, لەيتەنانت پوگونىن تاپسىرا باستادى.
– لەيتەنانت نۇرماعامبەتوۆ! – ساعادات سەلك ەتە ءتۇستى. يىعىن كەرىپ, شيراق ادىمدادى. التىن پوگون الاقانىنا جابىستى. قانداي ونەگەلى ءومىر دەسەڭىزشى. وسى ونەگەلى, ورنەكتى ءومىرى وركەنيەتكە ۇمتىلعان ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى ەمەس پە؟ وسى قازىناعا تاعزىم ەتۋدەن ارتىق عانيبەت بولا ما؟ ءاي, بولماس!
نۇرماعامبەتوۆ پەن ونىڭ جەرلەسى سۇلتانوۆ 157-ءشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىنا جولداما الدى. بەكمامبەتوۆ, نيكيتيندەر باسقا اسكەري بولىمگە جىبەرىلدى. ايىرىلىسۋلارى وتە قيىن بولدى. بۇيرىق بويىنشا, ساعادات اتقىشتار ۆزۆودىنا كوماندير بولىپ تاعايىندالعان كورىنەدى. بىراق ول بۇعان كەلىسپەي, «لەيتەنانت نۇرماعامبەتوۆ تۇركىستان پۋلەمەتتىك ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. سوندىقتان, پۋلەمەت ۆزۆودىن بەرۋدى وتىنەمىن», دەپ ءوزىنىڭ باتىلدىعىن تانىتتى. كوماندير سافونوۆ بۇعان تاڭدانىپ, وندا ەش ايىرماشىلىق جوق دەگەندى ايتا وتىرىپ, ءبىراز سىر تارتقان ەكەن. سافونوۆ ساعاداتتان «اكە-شەشەڭ, تۋىسقاندارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. وعان ساعادات: «اكە-شەشەم ەرتە قايتىس بولعان. جالعىز اعام ساعيت مايداندا وققا ۇشتى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندا سافونوۆ: «جولداس لەيتەنانت, جەڭىسكە دەيىن امان بول. امان بولۋعا بۇيىرامىن!» دەپ ءسوزىن بىتىرەدى. ساعادات ءوز كىتابىندا: «پوچتي شەستدەسيات لەت پروشلو پوسلە توي فرونتوۆوي بەسەدى, ا نە زابىلاس ونا منە دو سيح پور. ۆسپومينايا ەە, يا ۆسەگدا دۋمايۋ و توم, كاك ۆاجنو نام, ۆەتەرانام ۆسپومينات, چۋتكو, پو وتەچەسكي وتنوسيتسيا ك كاجدومۋ مولودومۋ چەلوۆەكۋ, دوحوديت دو ەگو سەردتسا, پەرەداۆات سۆوي وپىت», دەپ جازىپ ەدى.
سونىمەن, ساعادات ءوز ايتقانىن ورىنداپ, ءبىرىنشى باتالوننىڭ پۋلەمەت روتاسىنىڭ كومانديرى, كاپيتان سامۋيل گۋربيچتىڭ الدىنا كەلدى. ول 35-تەر شاماسىندا ەكەن. ول ساعاداتتى الدىڭعى شەپكە الىپ بارىپ, ۆزۆودتىڭ ءۇش راسچەتىمەن تانىستىردى, سوعىسۋدىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ ايتتى. اتىس تولاستاعان كەزدە گۋربيچ ناقتى مىندەت قويىپ, سولداتتارعا ل.تولستويدىڭ «كازاكي» رومانىن وقيدى ەكەن. سولداتتار اسا زەيىن قويىپ تىڭدايدى.
سول كەزدەردى ساعادات بىلاي ەسكە الادى: تۇنگى شابۋىلعا شىعۋعا جارلىق بولدى. شابۋىلعا تانكتەر قاتىسپايتىن. ارتيللەريا ءبىراز اتقان سوڭ كوماندير ديدەنكو العا, اتاكاعا دەپ كوماندا بەردى. جاۋىنگەرلەر وكوپتان شىعىپ, العا جۇگىردى. وققا ۇشقاندار, جارالىلار بولا باستادى, نەمىستەر ورنىنان قوزعالمادى. ءوز شەبىمىزگە ورالۋعا جارلىق ءتۇستى. كۇن شىقپاي قايتا ورالدىق. تۇنگى شابۋىل ەكىنشى رەت قايتالاندى. نەمىستەر بۇل جولى جاسىرىنعان وكوپىن تاستاي قاشۋعا ءماجبۇر بولدى.
301-ديۆيزيا 9 اتقىشتار كورپۋسىنىڭ قۇرامىندا ەدى. ديۆيزيا كومانديرى بولىپ پولكوۆنيك ۆ.انونوۆ تاعايىندالدى. مايدان جالىنىنا قاقتالعان ديۆيزيا, بريگادا كومانديرلەرىمەن ەكى جىلدان استام بىرگە بولعاندا, باعا جەتپەيتىن جاۋىنگەرلىك ساباق الادى.
ساعاداتتىڭ ءومىر بويى وزگەرمەي وتكەن ونەگەلى قاسيەتى شىنايىلىق بولاتىن. ول ءوزىن تۋا سالا باتىر, دانا قولباسشى ەتىپ دارىپتەپ كورسەتۋمەن مۇلدەم, ءۇزىلدى-كەسىلدى كەلىسپەي ءوتتى. ارينە, ساعادات ءوز باسىنىڭ باعاسىن وتە جاقسى سەزىندى. قوعامداعى ورنى, مىندەتى, وعان كورسەتىلەتىن ەرەكشە قۇرمەتتى ىشتەي مىقتاپ سەزىنگەنمەن, وسى سەزىمدى دورەكىلىككە اينالدىرمايتىن, كەۋدە قاعۋعا استە بەتتەمەيتىن بەرىك ادەتى, تاربيەسى, ءوزىن ءوزى مىقتى تەجەۋى تاڭعالارلىق ءتارتىپ-ءداستۇر ەدى.
ساعادات 301-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1052-ءشى پولكىندە سوعىستىڭ اياعىنا دەيىن بولىپ, ءارتۇرلى شايقاستارعا قاتىستى. شايقاستار وڭاي بولمايدى, ءبارى قاۋىپتى. وققا ۇشۋ – مايدانداعى ۇيرەنشىكتى جاعداي. دونباسس, دنەپر, كيشينەۆ وپەراتسياسى, بەرلينگە بەت الۋ, شپرەەگە شىعۋ, گەستاپو عيماراتىن شتۋرممەن الۋ.
ارينە, قازىر باس امان, ەل تىنىش, جاۋعان وق جوق, اشىق اسپان جاعدايىندا ساعاداتتىڭ شايقاسپەن وتكەن قاتەرلى جولىن ايتا سالۋ ءتىپتى وڭاي. شايقاستا ءبىر ادامنىڭ ءوزى قاۋىپ, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ءومىر قىل ۇستىندە تۇرادى. قاي كەزدە ونىڭ الىپ ۇراتىنىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. مىنە, سوندىقتان, ساعاداتتى قانداي كۇش ساقتادى, تىكەلەي اجال وعىن قانداي پەرىشتە قاقتى؟ عاجاپ!
سونىمەن, ساعادات سوعىستىڭ اياعىنا قاراي باتالون كومانديرى بولدى. اسكەري شەنى – مايور. بەرليندە العاش رەت جەرلەسى, جازۋشى قالقامان ابدىقادىروۆپەن قۋانا كەزدەسكەن ءساتىن ايتىپ وتىراتىن.
1945 جىلى قازاننىڭ اياعىندا ساعادات اقمولاعا دەمالىسقا كەلدى. وبلىس باسشىلارى ساعاداتتى وبلىستان الماتىعا باراتىن دەلەگاتسيا قۇرامىنا كىرگىزدى. سونىمەن, الماتىعا جول ءتۇستى. بىراق ونىڭ الماتىعا باراتىن ۋاقىتى جوق ەدى. پولكوۆنيك گريگورەۆ قارسى الىپ, وكرۋگ قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت كۋرباتكينگە ەرتىپ اپاردى. گەنەرالدىڭ سۇراعىنا ساعادات جاي عانا «جاقسى» دەپ جاۋاپ بەردى. گەنەرال وعان: «جولداس مايور, ءسىز ءتارتىپ بۇزدىڭىز. جاعدايىڭىز ناشار, جولداس مايور! م.فرۋنزە اتىنداعى اكادەمياعا وقۋعا باراسىز», دەپ بۇيىردى. ساعادات ابىرجىپ قالدى. ءسويتىپ, 1946 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءۇش ايلىق دايىندىقتان سوڭ اكادەمياعا الىنىپ, ونى 1949 جىلدىڭ قاراشاسىندا ءبىتىردى. تاشكەنتتەگى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ وپەراتيۆتىك باسقارماسىنا جىبەرىلدى. بۇل 10 قاڭتار, 1950 جىل ەدى. 1952 جىلى ليرا سابىرقىزىنا ۇيلەندى. وسىندا 1954 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ارميا گەنەرالى ي.پەتروۆ ساعاداتقا پولكتى ۇسىندى.
1954 جىلدىڭ قازانىندا ساعادات الماتىعا كەلدى. ديۆيزيا كومانديرى, پولكوۆنيك سوكولوۆ وعان پولك كومانديرى قىزمەتىن ۇسىندى. پولكتى 4 جىل باسقاردى. 1957 جىلى مارشال جۋكوۆ تانك كومانديرلىگىنە ۇيرەنۋ جونىندە جارلىق بەردى. 3 اي بويى تانكتىڭ قۇرىلىسى وقىتىلدى. 1958 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ساعادات چاردجوۋ قالاسىندا, ديۆيزيا شتابىنىڭ باسشىسى. 1961 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاق كسر-ءى ازاماتتىق قورعانىس شتابىنىڭ باستىعى. 1961 جىلدىڭ اياعىندا كسرو ازاماتتىق قورعانىس شتابىنىڭ باستىعى بولىپ كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ۆ.چۋيكوۆ بەكىتىلدى. جۇمىس جانداندى, تالاپ كۇشەيدى. 1969 جىلدىڭ تامىزىندا ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, ارميا گەنەرالى ن.لياششەنكو تەلەفون شالىپ, ساعاداتقا وكرۋگ كولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ۇسىندى. ءبىزدىڭ دوس بۇل ۇسىنىستى ريزاشىلىقپەن قابىلداپ, راحمەت ايتادى. اسكەري قىزمەتكە ورالعانىنا قۋانىش سەزىمىن بىلدىرەدى.
بۋداپەشت. قالا شەتىنەن پاتەر ءبولىندى. سول كۇنى قولباسشى, گەنەرال-پولكوۆنيك سيۆەنكو جىلى قابىلدادى. گەنەرالمەن ءۇشىنشى رەت كەزدەسۋى ەدى. قىسقاشا مىندەتتەر قويىلدى. ساۋىردە ۆەنگريانىڭ ارميا شتابىندا بولىپ, قولباسشى, گەنەرال-لەيتەنانت مورتس لايوشپەن تانىستى. 1981 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مارشال موسكالەنكو ينسپەكتسيا جاساپ, ساعادات ماقتاۋعا يە بولدى. قولباسشى لەنين وردەنىمەن, ساعادات «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1984 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ارميا گەنەرالى ي.شكيدوۆ ساعاداتتان «الماتىعا قايتۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەپ سۇرادى. ۆەنگريا ارمياسىنىڭ بارلىق باسشىلارى ساعاداتتىڭ جاقىندا 60 جاسقا تولعانىن ەسكەرىپ, وعان «كوشۋت» قىلىشىن سىيلىققا تارتتى, قيماي قوشتاستى.
الماتىدا د.ا.قوناەۆ, ن.ءا.نازارباەۆ, ب.ءا.ءاشىموۆ قابىلداپ, ساعاداتتى قايتىپ كەلۋىمەن قۇتتىقتادى. 1985 جىلى ماسكەۋدە جەڭىس شەرۋى بولدى. گورباچەۆ باستاعان كوكپ باسشىلارىنىڭ ءبىر توپ كەڭەس وداعى باتىرلارىن قابىلداۋىنا ساعادات تا قاتىستى.
1991 جىل. ءىرى وزگەرىستەر. تاۋەلسىز رەسپۋبليكالار. ولاردىڭ قارۋلى كۇشتەرى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعى جاريالاندى. رەسپۋبليكا ارمياسى قۇرىلدى. ساعادات تاۋەلسىز ەلىنىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى. وسىنىڭ ءبارى ونەگەلى, جارقىن تاريحقا اينالدى. قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
ساعىندىق كەنجەباەۆ,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى,
گۆارديا پولكوۆنيگى, پروفەسسور.
الماتى.
