وعان مەملەكەتتىك باقىلاۋ بارىنشا قاتايماق
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارى سوزىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋدارعان ەدى. اتاپ ايتقاندا, الكوگول اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋ 2015 جىلعا سىرىلعاندىعىن سىناعان بولاتىن. ەلباسى ۇكىمەت باسشىسىنا وسى ماسەلەنى شەشۋدى جانە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى جايلى تۇراقتى بايانداپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ەلباسىنىڭ وسى تاپسىرماسىنا سايكەس, الكوگول اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ دەرەۋ قولعا الىندى. بۇل زاڭ جوباسىندا قانداي وزگەرىستەر قارالعان. تومەندە وسى جايىندا باياندالادى.
سىن تەزىنە سالىندى: قورىتىندى قانداي؟
*ۇكىمەتكە – سىناق, اكىمگە – ساباق
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارى سوزىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋدارعان ەدى. اتاپ ايتقاندا, الكوگول اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋ 2015 جىلعا سىرىلعاندىعىن سىناعان بولاتىن. ەلباسى ۇكىمەت باسشىسىنا وسى ماسەلەنى شەشۋدى جانە «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمىن تومەندەتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى جايلى تۇراقتى بايانداپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ەلباسىنىڭ وسى تاپسىرماسىنا سايكەس, الكوگول اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ دەرەۋ قولعا الىندى. بۇل زاڭ جوباسىندا قانداي وزگەرىستەر قارالعان. تومەندە وسى جايىندا باياندالادى.
الكوگول ساۋداسىنداعى تابىس جوعارى ەكەنى بەلگىلى. ونى وندىرۋدە جانە ساۋدالاۋدا كاسىپكەرلەردىڭ كەيبىرى ءارتۇرلى قيتۇرقى تاسىلدەرمەن زاڭسىز ءونىم ءوندىرۋدى ورىستەتەدى. الكوگول ساۋداسىنان تاپقان تابىستارىن جاسىرادى. سوندىقتان, ەلىمىزدەگى سالاعا قاتىستى زاڭعا ءتۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بۇگىنگى ءسوز – زامان مەن قوعام تالابىنا ساي جەتىلدىرىلگەن سول زاڭ تۋرالى.
ءارتۇرلى باعالاۋلارعا قاراعاندا, ەلىمىزدە الكوگول ءونىمىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمى 25-30 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. مامانداردىڭ پىكىرىمەن ساناسساق, بۇل تىم جوعارى كورسەتكىش. سالىق قىزمەتى مەن قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 2011-2012 جىلدار ارالىعىندا الكوگول ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى مەن اينالىمىنا 3 150 رەت تەكسەرۋ جۇرگىزىپتى. ءناتيجەسىندە, 349 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. 1,9 ملرد. تەڭگە سوماسىندا ايىپپۇلدار سالىنىپ, 8 ملن. ليتر الكوگول ءونىمى ءتاركىلەنىپ الىنعان. سونداي-اق, 7,9 ملن. دانا قولدان جاسالعان ەسەپكە الۋ باقىلاۋ تاڭباسى اشكەرەلەنىپ, 31 ءوندىرۋشىنىڭ ليتسەنزيالارى جويىلىپ, 15-ءنىڭ ليتسەنزياسى قىزمەتىن توقتاتقان. وسىعان بايلانىستى ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىنىڭ ءوندىرىلۋىن جانە اينالىمىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. ماسەلەن, ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋ ورىندارى مەن ۋاقىتى شەكتەلەدى. الكوگول ءونىمىن كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا وتكىزەتىن سۋبەكتىلەردىڭ جىل سايىن ليتسەنزيالىق الىم تولەۋى مىندەتتەلەدى.
الكوگول ءبىرىنشى قاجەتتىلىك ءونىمى بولماسا دا, تاماق ونىمدەرى ساتىلاتىن بارلىق دۇكەندەردە, ساۋدا ۇيلەرى مەن بازارلاردا سامساپ تۇر. سالىق كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا ولاردىڭ سانى 46 مىڭنان اسادى. بۇل احۋال حالىقتىڭ الكوگولگە ەشقانداي كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋىنە جول اشۋدا. سونداي-اق, بۇل جاعداي زاڭسىز ءونىمنىڭ اينالىمىنا دا كومەكتەسەدى. مىسالى, قالالارداعى بارلىق كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىندا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر ساتاتىن ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى بار. ءتىپتى, كەيبىرىندە ەكى جانە ودان دا كوپ دۇكەن ورنالاسقان. وسى ورايدا, شەتەل تاجىريبەلەرىنە زەر سالساق, فرانتسيادا الكوگول ساتۋدا 3 مىڭ تۇرعىنعا 1 دۇكەن, ال يسلانديادا – 15,9 مىڭ ادامعا, نورۆەگيادا 30 مىڭ ادامعا ءبىر دۇكەن بولسا, ءبىزدىڭ قازاقستاندا – 400 ادامعا ءبىر دۇكەننەن كەلەدى ەكەن. بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە جانە قىلمىستىڭ ەتەك جايۋىنا ىقپال ەتەتىن كورىنەدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جەر شارىنداعى ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى تۇتىنۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ ءۇشىن 188 ەلگە ارنايى مونيتورينگ جۇرگىزدى. 2011 جىلدىڭ رەيتينگىسىندە قازاقستان 34-ورىندى يەلەنگەن. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جىلىنا شامامەن 5,5 ليتر تازا ەتيل ءسپيرتىن نەمەسە شامامەن 11 ليتر اراق تۇتىنادى. ناتيجەسىندە قازاقستان ورتالىق ازيادا ەڭ ىشكىش ەل بولىپ وتىر. وكىنىشتىسى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەرەكتەرىنە كوز سالساق, سوڭعى بەس جىلدا ماس كۇيىندە جاساعان قىلمىستار سانى ەكى ەسەدەن اسا كوبەيىپ, 13 مىڭنان اسا فاكتىلەردى قۇراپتى. ماستىقپەن 3,2 مىڭ ادام كىسى ولتىرگەن. مۇنىمەن بىرگە اۆتوكولىكتى ماس كۇيىندە جۇرگىزگەن 330,0 مىڭ جۇرگىزۋشى ۇستالدى. وسى ماس جۇرگىزۋشىلەر 1,8 مىڭ جول-كولىك وقيعالارىن جاساعان. ناتيجەسىندە 494 ادام قازا بولىپ, 2,5 مىڭ ادام ءارتۇرلى جاراقات العان. ماسكۇنەمدىك كوپتەگەن ءورت وقيعالارىنا دا سەبەپ بولعان, سالدارىنان ماس كۇيىندە ورتكە ورانىپ 1,3 مىڭ ادام قازاعا ۇشىراعان.
سالىق كوميتەتى 2012 جىل ءۇشىن الكوگول ءونىمىن بولشەك ساۋدادا وتكىزەتىن سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جۇرگىزىپتى. سويتسە, ليتسەنزياسى بار سۋبەكتىلەردىڭ ءۇشتەن ءبىرىنىڭ مۇلدە الكوگول ساتىپ المايتىنى, قالعان بولىگىنىڭ كۇنىنە ءبىر ليتردەن از ساتاتىنى انىقتالعان. بۇل جاعداي, ارينە, ادام نانعىسىز. سوندىقتان, زاڭعا سالانى رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىن باپتار ەنگىزىلسە, وسى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ سانىن ءدال انىقتاپ, وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسەدى دەگەن ءۇمىت بار. وسىعان بايلانىستى الكوگول ءونىمىن ساتۋ قۇقىعى ءۇشىن جىل سايىنعى ليتسەنزيالىق الىم بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى.
جىل سايىن ليتسەنزيالىق الىم تولەۋ ەۋروپالىق ەلدەرمەن, بۇرىنعى تمد كەڭىستىگىندەگى ەلدەردە دە بار. مىسالعا, رەسەيدىڭ سالىق كودەكسىندە الكوگول ءونىمىن بولشەك ساۋدادا ساتۋعا ليتسەنزيانىڭ ءاربىر جىل ءۇشىن قولدانىس مەرزىمىن ۇزارتقانىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك باج سالىعى كوزدەلگەن. ءبىزدىڭ ەلدە وسىعان ۇقساس ليتسەنزيالىق الىم, ويىن بيزنەسى سالاسىندا بار. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ايتا كەتەيىك, الكوگول ءونىمىن ساتۋ قۇقىعى ءۇشىن جىل سايىنعى ليتسەنزيالىق الىمدى ەنگىزۋ جاڭا ليتسەنزيا رەسىمدەۋدى تالاپ ەتپەيدى. سونداي-اق, ءسپيرتتى ىشىمدىكتەرىن كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن وبەكتىلەردىڭ سانىن رەتتەۋ كەرەك. ويتكەنى, 1,5 مىڭ كوتەرمە ساتۋشىلاردىڭ 40 پايىزى ليتسەنزياسى بولا تۇرا, قىزمەتىن جۇزەگە اسىرمايدى نەمەسە زالال شەككەنىن كورسەتەدى.
تولىقتىرىلعان زاڭدا الكوگول ءونىمىن جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا ساتۋعا تىيىم سالۋ دا كوزدەلگەن. بۇل ۇسىنىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دە قولداعان. سەبەبى, تەك 2012 جىل مەن اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ماس كۇيىندەگى جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 673 جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, 160 ادام قازا بولىپ, 973 ادام قاتتى جاراقاتتانعان. سونداي-اق, 69,4 مىڭ ماس جۇرگىزۋشى ۇستالعان. راسىن ايتقاندا, مۇنداي تىيىم سالۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي پرەمەر-مينيستر س.احمەتوۆتىڭ كوميتەتكە جولداعان حاتىندا دا ەسكەرىلىپتى. الكوگول ءونىمىن جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا ساتۋدى شەكتەۋ فرانتسيادا جانە گەرمانيادا بار. مۇنىمەن بىرگە, كۇشتى ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋ ۋاقىتىن شەكتەۋ ماسەلەسى دە قارالعان. ساتۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ شاراسى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنان تۋىنداپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەيرامحانالار مەن كافە جانە بارلاردان باسقا, جۇمىس جانە دەمالىس كۇندەرىنە بولمەي كەشكى ساعات 21-دەن باستاپ كۇندىزگى ساعات 12-گە دەيىن كۇشتى ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالۋ ۇسىنىلادى. ءتىپتى, شۆەتسيادا سەنبى كۇندەرى اراق دۇكەندەرىن جابۋدىڭ ناتيجەسىندە ماسكۇنەمدىك ءۇشىن قاماۋ سانى 10 پايىزعا تومەندەگەن. بۇل جاعداي نورۆەگيا مەن فينليانديادا بولعان.
بالالار مەكەمەلەرى مەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان ءجۇز مەتر قاشىقتا الكوگول ءونىمىن ساتۋعا تىيىم سالۋ زاڭنان الىنىپ تاستالماق. سەبەبى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تالداۋىنا قاراعاندا, قولدانىستاعى زاڭ تالاپتارىن قولدانۋ كەزىندە تۋىندايتىن قيىندىقتار انىقتالعان. مىسالى, قازىرگى كۇنى ەلدى مەكەندەردە ءبىلىم بەرۋ نىساندارى كوپتەپ تۇرعىزىلۋدا. جاڭا مەكتەپتەر مەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ كەيبىرى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ سۋبەكتىلەرىنىڭ بىرقاتارى 100 مەترلىك تىيىم سالۋ زوناسىندا قالادى ەكەن. مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەر ەرىكسىز زاڭ بۇزۋشى بولىپ شىعادى. سونداي-اق, اتالعان پروبلەمالار كوبىنەسە كاسىپكەر سۋبەكتىلەرىنە قىسىم كورسەتۋ قۇرالى دا بولادى. ءسويتىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا جاعداي جاسايدى دەپ سانايدى قۇزىرلى ورگاندار. دەگەنمەن, قولدانىستاعى تەمەكى ونىمدەرىن ساتۋعا تىيىم سالۋ سياقتى, الكوگول ءونىمىن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ, سپورت جانە سپورتتىق-تەحنيكالىق قۇرىلىستار, ستاديوندار اۋماقتارىندا ساتۋعا تىيىم سالۋ ۇسىنىلادى. زاڭدا 21 جاسقا دەيىنگى ادامدارعا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم بار. تىيىمدى بۇزعاندارعا قولدانىلاتىن جازا مەن ايىپپۇل مولشەرى زاڭدا كورسەتىلگەن.
دەسەك تە, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە ءجۇگىنسەك, تىيىم سالۋعا قاراماستان, جاسوسپىرىمدەرگە الكوگول ءونىمىن ساتۋ ازايماعان. وسىعان وراي, 21 جاسقا دەيىنگىلەرگە الكوگول ءونىمىن ساتۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا «100 مەتر» جونىندەگى نورمانى الىپ تاستاپ, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 163-4-بابىنىڭ سانكتسياسىن قاتاڭداتۋ ۇسىنىلادى.
الداعى ۋاقىتتا الكوگول ءونىمىن ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋ تاڭبالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىن انىقتاۋ اسپاپتارىن ەنگىزۋ شاراسى كوزدەلىپ وتىر. ويتكەنى, شاعىن بيزنەستى قولدان جاسالعان ەبت جاپسىرىلعان الكوگول ءونىمىن ساتىپ الۋدان ساقتاندىرۋ كەرەك. وسى ماقساتتا – ارنايى اسپاپتاردىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن ازامات ەبت تۇپنۇسقاسىنا كوز جەتكىزۋگە قۇقىلى بولاتىن نورما ەنگىزىلمەك. ءسويتىپ, الكوگول اينالىمىندا كوپ پايدالانىلاتىن قولدان جاسالعان ەبت-لار ءاربىر تۇتىنۋشىنىڭ دا كومەگىمەن اشكەرەلەنىپ وتىراتىن بولادى. بۇل شارا كونترافاكتىلى جانە زاڭسىز ونىمنەن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, الكوگول ءونىمىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمىن تومەندەتۋگە دە ىقپال ەتەدى دەگەن ءۇمىت بار.
تاڭبالاردىڭ تۇپنۇسقالىعىن ايقىنداۋدىڭ بىرقاتار تاسىلدەرىن پايدالانۋعا بولادى. مىسالى, ەبت قورعاۋ ەلەمەنتتەرىن ايقىنداۋ پورتاتيۆتىك اسپابى – دەتەكتورلاردىڭ كومەگىمەن, ال شتريح-كودىن سكانەرلەپ, سمارتفون, پلانشەت جانە ت.ب. قولدانۋمەن انىقتاۋعا بولادى. بۇل رەتتە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ازىرلەۋدى ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرادى جانە كەز كەلگەن پايدالانۋشىعا تەگىن كوشىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىك جاسايدى. ناقتى ايتقاندا, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ پورتالى ارقىلى, تۇتىنۋشى ساتىپ العان ءونىمنىڭ ەبت ءنومىرى مەن سەرياسىن جازاتىن جانە تاڭبانىڭ تۇپنۇسقا ەكەنىنە كوز جەتكىزە الاتىن سەرۆيس بەرىلەتىن بولادى. كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرى دە اتالعان نورمانى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر.
جەتىلدىرىلگەن زاڭدا الكوگول ءونىمىن وندىرۋشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋ شاراسى قاراستىرىلعان. وندا ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىنىڭ ءوندىرىلۋ كولەمىن باقىلاۋ ءۇشىن جاڭعىرتىلعان ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋ اسپاپتارىن پايدالانۋ ايتىلعان. سەبەبى, بۇرىنعى ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋ اسپاپتارى قازىرگى تالاپ ۇدەسىنەن شىقپاي وتىر. بۇعان قوسا, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ كومەگىمەن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى رەفورمالاۋ جوباسى شەڭبەرىندە كاسىپورىندارداعى اكتسيزدىك پوستتاردى تاراتۋعا جانە ۋاكىلەتتى ورگانعا ءوندىرىس كولەمى تۋرالى دەرەكتەردى اۆتوماتتى تۇردە بەرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەلەردى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
ەتيل ءسپيرتى مەن اراق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوندىرىس قۋاتىن پايدالانۋدىڭ ەڭ تومەنگى پايىزىن بەلگىلەۋ شاراسى دا اتالعان زاڭدا تاپتىشتەلىپتى. بۇگىندە ەلىمىزدە ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىن وندىرەتىن 39 كاسىپورىن بار. ولاردىڭ بارلىعى شىعاراتىن ءونىمنىڭ 80 پايىزى 7-8 كاسىپورىننىڭ ۇلەسىندە. 2012 جىلعى ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىن وندىرۋشىلەردىڭ قىزمەتىن تالداۋ ناتيجەسى بويىنشا سپيرت وندىرۋشىلەردىڭ 60 پايىزى وندىرىستىك قۋاتىنىڭ 30, اراق وندىرۋشىلەردىڭ 70 پايىزى وندىرىستىك قۋاتىنىڭ 20 پايىزىنان ازىن پايدالاناتىنى انىقتالدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى سپيرت جانە اراقتى زاڭسىز جولمەن وندىرەدى دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ويتكەنى, كەز كەلگەن كاسىپورىننىڭ بيزنەس-جوسپارىن جاساعان كەزدە قۋاتى, شىعارۋ جانە وتكىزۋ مۇمكىندىگى, ودان تۇسەتىن تابىس-پايدا كولەمى بەلگىلى بولادى. بۇعان زەر سالساق, زاڭسىز ءونىم شىعارىپ جاتىر ما دەگەن كۇدىك تۋادى. وسىعان بايلانىستى ەتيل ءسپيرتى مەن اراق وندىرۋشىلەرگە ءوندىرىس قۋاتىن پايدالانۋدىڭ ەڭ تومەنگى پايىزىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى.
تۇزەتىلىپ, تولىقتىرىلعان زاڭ جوباسىندا بارلىق جازانى قاتاڭداتۋ كوزدەلگەن. بۇل شارالار زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن جازا ماقساتتارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا كومەكتەسەدى. ءسويتىپ, الكوگول رىنوگىن ونىڭ زاڭسىز سۋبەكتىلەرىنەن ارىلۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
